Javne finansije

Javne i monetarne finansije

_________________________________________________________

Glava prva

UVODNA OBJAŠNJENJA

Osnove i priroda finansija

Finansije u punom obliku, kao zaokružena naučna disciplina,

nastaju   u osnovi pojavom i razvojem robne proizvodnje i delovanja
zakona vrednosti, odnosno postojanjem novca kao opšteg ekvivalenta
(prema poznatom obrascu N-R-N1,   odnosno R-N-R1 ili proširenog
oblika odnosa faktora reprodukcije:

Ps
N-R ----------P-R1 –N1
Sp

Početak i kraj procesa reprodukcije je novac, odnosno novčani

oblik   vrednosti   sredstava   reprodukcije.   Svi   oblici   sredstava
reprodukcije u određenom trenutku, dakle, poprimaju novčani oblik. Iz
Marksove   analize   kružnog   kretanja   kapitala,   koji   se   pojavljuje   u
novčanom i robnom obliku, uočava se prisustvo novca u toj društvenoj
transformaciji robnog oblika kapitala u novčani. Novac se javlja ne
samo   kao   čisto   finansijski   fenomen,   već   i   kao   sasvim   određeni
društveni odnos.

To znači da je delovanje zakona vrednosti i ispoljavanje robne

proizvodnje   organski   vezano   za   postojanje   novca.   Sve   dok   postoji
novac i novčani oblik vrednosti-imaćemo finansije i finasijske odnose.
Pošto su organski vezane upravo za novac,time je i određena priroda
finansija.   Priroda   finansija   je,   dakle,   novčana,   odnosno   monetarna.
Novac im je osnova, odnosno okosnica, na kojoj se razvijaju brojni
finansijski odnosi. Bez novca i novčanih odnosa u stvaranju i raspodeli
nacionalnog dohotka-nema ni finansija. To znači da će finansije kao
naučna   disciplina   postojati   sve   dotle   dok   budu   postojali   robna

Javne i monetarne finansije

_________________________________________________________

proizvodnja, zakon vrednosti i novac kao posebna ekonomska
kategorija. Novac je, dakle, prvi preduslov za finansijsko delovanje
društva i svakog njegovog subjekta,odnosno sektora.

Finansije u savremenoj teoriji obuhvataju sve novčane,

odnosno finansijske odnose, čime imaju i određeno šire značenje,
pošto u sebe uključuju tri najuže povezana područija:

a) Monetarne finansije (novac, kredit, banke, berze i dr.), na

kojima počiva najveći deo nauke o finansijama;

b)Javne ili društvene finansije (prikupljanje i trošenje

društvenih sredstava za finansiranje javnih potreba u društvu), ali i
efekte takvih aktivnosti javno-pravnih tela i drugih kolektivieta u
privredi;

v)Međunarodne finansije, kao poseban deo, mada ga neki

autori svrstavaju u monetarne finansije. Međutim, zbog specifičnosti
ove problematike, adekvatnije ih je odvojiti u posebno područje nauke
o finansijama (jer se danas sve više radi o paralelnom izučavanju čisto
tekućih monetarnih problema i problema međunarodnog finansiranja i
kretanja kapitala, štednje, akumulacije).

Danas su sva tri dela integrisana u jednu jedinstvenu novčanu

disciplinu-nauku o finansijama. Međusobni odnosi i brojna, složena
delovanja na privredu i društvo svih

navedenih podsistema nauke o

finansijama kao celine obično se razmatraju u posebnoj disciplini ove
nauke (funkcionalne finansije), disciplini koja danas u svim zemljama
sve više dobija na značaju. Ova pojava je najuže vezana za sve širi
razvoj monetarne i fiskalne teorije i politike (Monetaru and Fiscal
Theoru and Policu), čime je u osnovi i nestalo starog, prevaziđenog
pristupa izučavanju finansija.

Prema tome, finansije kao naučna disciplina bave se svim

pitanjima koja su vezana za probleme novca, za njegovo stvaranje,
tokove, poništavanje, brojna i složena delovanja u privredi, tokove
dohotka uopšte, a, pre svega, za njegovu raspodelu, preraspodelu,
oblike, instrumente i subjekte njegovog trošenja, te brojna i složena
delovanja u savremenoj privredi.

Jedan deo novčanih tokova odvija se unutar sektora privrednih

preduzeća,   a   drugi   oblik   kružnog   kretanja   odvija   se   u   privredi  kao
celini. Kružno kretanje sredstava unutar kruga privrednih preduzeća
sastavni   je   deo   kretanja   sredstava   celokupne   privrede.   Novčana
sredstva   napuštaju   sektor   privrednih   preduzeća   prilikom   raspodele
dohotka i odlivaju se u sektor stanovništva, banaka i države, odnosno u
inostranstvo.   Međutim,   pošto   ovi   sektori   dobijena  novčana   sredstva

Javne i monetarne finansije

_________________________________________________________

"la   finance"   značila   novčane   poslove   pojedinca,   a   u   množini   "les
finances" prihode i rashode i celo državno finansijsko gazdinstvo. U
nemačkom   jeziku   u   množini   Finanzen   (Finanzwesen)   dobilo   je
značenje koje obuhvata, kao i u francuskom jeziku, celokupno državno
novčano   gospodarenje,   prihode,   rashode   i   dugove.   Engleska   reč
"finance" ima značenje privatnih novčanih poslova i novčanih poslova
u okviru narodne privrede.
Finansije su nastale sa pojavom robne proizvodnje i robno-novčanih
odnosa. Bez novca nema finansija. Pod pojmom finansije u najširem
značenju spadaju ukupni novčani odnosi, svi akti i radnje kojima se
zasnivaju ili gase imovinsko-pravni odnosi izraženi u novcu. Finansije
znače novčanu stranu svakog privrednog posla i novčanu stranu svih
tokova nacionalne privrede.

Cilj je da se u datim uslovima dostigne optimum u zadovoljavanju

kako privatnih tako i javnih potreba i na toj osnovi da se obezbedi
optimum društvenog blagostanja, standarda i kvaliteta življenja.
Država politički i odlučuje o tome koliko će sredstava BDP-a ići u
javni sektor i za koje javne potrebe, a koliko će ostaviti tržišnom
sektoru za privatne potrebe.

Finansije u širem smislu obuhvataju ukupne finansije u državi za

finansiranje   potreba   tržišnog   i   javnog   sektora.   One   čine   novčano
izraženi   bruto   domaći   proizvod.   One   obuhvataju   i   finansiranje
ekonomskih i drugih odnosa zemlje sa inostranstvom i to platni promet
sa   inostranstvom,   sredstva   datih   i   primljenih   kredita   i   drugih
potraživanja i dugovanja prema inostranstvu, plus direktna ulaganja
stranog kapitala, bespovratnu inostranu pomoć i sl.

Prema tome jedan deo ukupnih finansija (vrednosno iskazanog

bruto domaćeg proizvoda) ostaje u privredi, u tržišnom sektoru i koristi
se   za   finansiranje   privrede   i   stanovništva   u   tržišnim   uslovima
privređivanja.   Drugi   deo   ukupnih   finansijskih   sredstava   uzima   se
uglavnom fiskalnim načinom iz privrede i od stanovništva - građana i
koristi se za finansiranje javnih potreba.
Finansije   u   užem   smislu   označavaju   i   posebnu   nauku   (nauku   o
finansijama,   finansijsku   teoriju)   koja   izučava   pojave,   odnose   i
institucije   u   vezi   sa   prikupljanjem,   raspodelom,   trošenjem   i
upravljanjem   novčanim   sredstvima   radi   zadovoljavanja   opštih   i
zajedničkih društvenih potreba. Za ove finansije koristi se i naziv javne
finansije i finansije u užem smislu.
Klasična finansijska nauka posmatrala je javne finansije uglavnom sa
fiskalnog   aspekta,   sa   aspekta   obezbeđenja   javnih   prihoda   za

Javne i monetarne finansije

_________________________________________________________

finansiranje (alimentiranje) javnih rashoda. Danas se to smatra
konzervativnim pristupom.

Javne i monetarne finansije

________________________________________________________________________

Javna potrošnja i javne potrebe

Od momenta formiranja prvih organizacija ljudskih zajednica, javljale su se i

određene potrebe koje su se razlikovale od individualnih

pojedinačnih potreba.

Individualne potrebe može svaki pojedinac zadovoljiti na odgovarajući način i osigurati
sredstva za njihovo pokriće. To, međutim, nije slučaj s društvenim ili javnim potrebama.

Društvene potrebe dobijaju karakter opštih zajedničkih ili kolektivnih

potreba.Ukoliko ne bismo zadovoljili takve potrebe, zajednice bi se teško mogle održati.

To znači da se sve potrebe u društvu mogu podeliti na tri oblika:
1)Individualne potrebe,
2)Potrebe užih kolektiviteta (privrednih subjekata i sl.), i
3)Društvene ili opšte (javne potrebe).

Sigurno je da se ove potrebe razlikuju po svojoj prirodi, strukturi, obliku

delovanja u privredi, načinu finansiranja i sl. Sve te potrebe stvaraju i različitu strukturu
potrošnje (individualna, reprodukciona privrednih subjekata i opšta, odnosno kolektivna
potrošnja).

Karakter opštih, društvenih potreba se menja od provobitne zajednice, kada još

nisu bile formirane klase, do pojave i razvoja klasnog društva. Pojavom klasnog društva
zajedničke potrebe velikim delom se formiraju pod uticajem one klase koja je uspela
drugim slojevima nemetnuti svoju vlast. Bez obzira ko odlučujuće deluje na njihov nivo i
oblikovanje, uvek se radi o društvenim potrebama.Društvene ili javne potrebe se javljaju
danas u svakoj društvenoj zajednici, bez obzira na društveno-političke i ekonomske
odnose. One se moraju zadovoljiti, da bi se takva zajednica održala i dalje razvijala.

Društvene potrebe se svakako različito gledaju, na primer u društvu bez klasa-u

odnosu na klasno društvo, u društvu s izgrađenim državnim intervencionizmom-u odnosu
na liberalizam, u društvu gde je više, odnosno manje razvijena privreda. Sigurno je da
društvena potrošnja raste u periodu razvijenog državnog intervencionizma, s brojnim i
vrlo razvijenim funkcijama države, u odnosu na liberalistički period u razvoju
kapitalizma, kada je vladala teza »neutralne države« u pogledu privrednog razvoja.

Već samim postojanjem države, kao organizovanog subjekta, javljaju se određene

potrebe   da   bi   se   postojeći   politički,   pravni,   ekonomski   i   drugi   sistem   u   njoj   mogao
očuvati.   Zbog   toga   mora   postojati   vojska,   koja   je   štiti   od   spoljnih   opasnosti,
sudstvo,zdravstvo,   školstvo,   kultura.   obrzovanje,   administracija   i   dr.   Dakle,   ove
institucije su neophodne u organizovanoj zajednici, one se moraju održavati, a to znači da
država mora predvideti i određene rashode, koji tada poprimaju kakakter društvenih ili
javnih (opštih, kolektivnih) rashoda.

Istina, društvene potrebe će poprimiti različite oblike i strukturu, pa i sadržaj, u

klasnom   društvu   u   kojem   su     napredne   snage   pod   dominantnim   uticajem,   nasuprot
društvu u interesu uske grupe  koji svoje porebe preko državne  presije i zakonodavstva
proglašavaju opštim potrebama. Društvene potrebe su odraz najširijih slojeva društva, u
interesu svih njegovih struktura, izraz socijalno-političkih i ekonomskih ciljeva razvoja
takve države. Upravo zbog toga se preko društvenih potreba odražavaju  brojni politički,
ekonomski, socijalni, razvojni, demografski i drugi ciljevi u razvoju društva,one su izraz
njihovog kompleksnog delovanja i odnosa.