9. Poglavlje
Porez na dohodak fizičkih lica
Vrste poreza na dohodak fizičkih lica
Porez na dohodak fizičkih lica spada u najznačajnije i najsloženije oblike javnih prihoda.
Veoma je izdašan, bilansno predvidiv i pogodan za realizaciju fiskalnih i ekstrafiskalnih ciljeva.
Postoje tri koncepta oporezivanja dohotka na fizička lica:
1. cedularni;
2. sintetički (globalni) i
3. mešoviti sistem.
Cedularni vs sintetički koncept
Cedularni koncept
Svaki prihod oporezuje odvojeno, primenom posebnog poreza.
Poreske stope su proporcionalne.
Analitički (parcijalni) porez.
Objektni (realni) porez.
Nije široko zastupljen u praksi.
Kako nije poznata ukupna ekonomska snaga poreskog obveznika, niti visina poreskog opterećenja, ovaj koncept nije
pogodan za ostvarivanje ekstrafiskalnih ciljeva.
Sintetički (globalni) koncept
Svi prihodi se oporezuju jednim sveobuhvatnim porezom.
Poreska stopa je progresivna.
Sintetički porez.
Subjektni (personalni) porez, pogodan za ostvarivanje ekstrafiskalnih ciljeva.
Široko se primenjuje u praksi.
Mešoviti sistem oporezivanja
U osnovi je cedularno oporezivanje na koji se nadovezuje komplementarni porez na ukupan prihod koji se
plaća na kraju godine ako se ostvare ukupni prihodi preko nekog zakonom određenog iznosa.
Cedularno oporezivanje se vrši proporcionalnim stopama, a na iznos preko zakonom utvrđenog iznosa se
primenjuju progresivne poreske stope.
Obveznik poreza
- pojedinac ili porodica?
Oporezivanje zajedničkog dohotka porodice ima niže administrativne troškove, ali zato modeli
oporezivanja nisu dovoljno arbitrarni i dovode u pitanje neutralnost poreskog sistema pa je stoga
oporezivanje dohotka pojedinca češći slučaj u praksi.
Postoje tri modela oporezivanja zajedničkog dohotka porodice:
1. metoda deoba dohotka (najšire primenjen),
Zbir dohodaka se deli sa brojem onih koji ostvaruju dohodak. Nakon odbitaka primenjuju se poreske stope.
Dobijeni iznos se množi sa brojem sabiraka i taj iznos predstavlja poresku obavezu porodice.
2. metoda porodičnih kvota (Francuska i Luksemburg) i
3. metoda dvostrukih poreskih lestvica (Norveška i SAD)
Oštrija poreska progresija se primenjuje u slučaju kada je poreski obveznik neoženjen (neudat),
razveden(a), udovac ili udovica.
Sve varijante oporezivanja dohotka porodice se svode na “porez na neženje”.
Poreska osnovica
Poresku osnovicu čini zbir neto prihoda fizičkog lica iz svih izvora, s tim što postoje prihodi koji se
izuzimaju iz dohotka (socijalna davanja).
Prihodi se mogu ostvarivati po osnovu: radnog odnosa, od samostalne delatnosti, od poljoprivrede i
šumarstva, od autorskih prava, patenata i tehničkih unapređenja, od nepokretnosti, kapitala i dr.
Među prihodima koji ulaze u poresku osnovicu, na poresku snagu bitno utiču još:
- dodatna primanja (topli obrok, bonovi, potvrde, letovanja/zimovanja, ustupanje proizvoda i usluga
zaposlenima besplatno i dr.) i
- imputirani dohodak je prihod fizičkog lica ostvaren sopstvenim radom u sopstvenu korist (npr. moler
izvodi radove u svojoj kući).
Poreske stope
Stope poreza na dohodak su progresivne.
Prednosti primene progresivnih poreskih stopa:
-
bolje zahvataju ekonomsku snagu obveznika;
-
neutrališu regresivna dejstva posrednih poreza i
-
omogućavaju ravnomerniju raspodelu poreskog tereta
među poreskim obveznicima.
Standardni i nestandardni odbici
Sistem globalnog oporezivanja dohotka fizičkih lica zasnovan na pojedincu podrazumeva brojne oblike
odbitaka koji se dele na standardne i nestandardne odbitke.
Standardni odbici se pružaju svim obveznicima koji ispunjavaju zakonom propisane uslove i ne zavise od
stvarnih izdataka koje može imati poreski obveznik i tu spadaju: neoporezivi minimum, odbici za
izdržavane članove porodice, starosno oslobođenje i oslobođenje za izdržavane članove koji imaju smetnje
u razvoju.
Nestandardni odbici se pružaju samo obveznicima koji su imali faktičke troškove i u zavisnosti od toga do
kog nivoa se priznaju dele se na one koji se:
- priznaju do određenog niavoa (npr. rešavanje stambenog pitanja, ulaganja u sopstvenu delatnost, troškovi
školovanja, plaćanja za humanitarne, kulturne, naučne, sportske svrhe i dr.)
- priznaju bez ograničenja (nabavka lekova, zdravstvenih i ortopedskih pomagala, plaćeni porezi na
imovinu, obavezni doprinosi za socijalno osiguranje).
Porez na dohodak građana u Srbiji
Zakon o porezu na dohodak građana
Sl. Glasnik, br. 24/01, 80/02, 135/04, 62/06 i 65/06, 31/09, 44/09, 18/10, 50/11, 91/11, 7/12, 93/12,
114/12, 8/13, 47/13, 48/13, 108/13, 6/14, 57/14 i 68/14.
Mešoviti sistem oporezivanja
Porezu na dohodak građana podležu sledeće vrste prihoda:
1. zarade
2. prihodi od poljprivrede i šumarstva,
3. prihodi od samostalne delatnosti,
4. prihodi od autorskih prava (srodni autorskom pravu) i prava industrijske svojine,
5. prihodi od kapitala,
6. prihodi od nepokretnosti,
7. kapitalni dobici i ostali prihodi.
