UVOD
Preko dve hiljade godina ideja prirodnog prava ima istaknutu ulogu u
ljudskoj misli i istoriji. U radu ćemo opisati šta je bit i sadržaj a šta forma
prirodnopravne teorije prateći njen razvoj od antičkog do savremenog doba.
Doktrina prirodnog prava polazi od tvrdnje da postoji uređenje društvenih
odnosa različito od pozitivnog prava, koje je više u hijerarhiji, ima apsolutno
važenje i apsolutno je pravedno, a proizilazi iz prirode, božje volje, ili iz ljudskog
razuma. Ideja prirodnog prava je u tesnoj vezi sa idejom pravde, čije vrednosti
država svojim pozitivnim pravom
treba
da izražava. Prirodno pravo je pravo što
ga svaki čovek ima na osnovi prirodnog reda stvari, odnosno na osnovi ljudske
prirode, a još je u antici smatrano osnovom svakog pozitivnog prava. Međutim,
nasuprot pozitivnom pravu prirodno pravo je u raznim epohama smatrano
izvorom, utočištem i osloncem ideje pravednosti koja ljudima garantuje život
primeren njihovom dostojanstvu. Prirodno pravo se, naročito u fazi građanskih
revolucija, iskazalo i kao bitan subjekt delegitimizacije starih režima.Na pitanje u
čemu je suština prirodnog prava, kojoj treba da se pokorava pozitivno pravo, ova
varijanta odgovara: u razumu, koji je jednak za sva vremena i za sve ljude. Dakle
u u ljudskom a ne u božanskom razumu ili u prirodi stvari. Ljudski razum sam
može otkriti prirodu čoveka i društva i otud izvući formula za pravna pravila
koja će važiti za sva vremena i za sve ljude. Ključni je problem svake teorije
prirodnog prava jasnije određivanje prirodnog poretka na koji se ono poziva.
1
JUSNATURALIZAM
Jusnaturalizam polazi od prirode kao u osnovi opisive materijalne
kauzalne strukture. Čovek je pojmljen kao umno biće, ali i kao biće interesa
odnosno potrebe. Prirodno pravo je stoga i naravno pravo jer odgovara ljudskoj
naravi. U skladu sa svojom naravi čovek, posredstvom svesti i slobode, putem
svoga uma poima svrsishodan poredak prirode kao izvor načela što ih treba
ostvariti u vlastitoj egzistenciji. Od samih teoretskih početaka problem ovakvih
shvatanja je u tome što su načelno nejasni kriterijumi na osnovu kojih se
određuje šta su normativni aspekti prirode, to jest oni koji trebaju postati opšte
prihvaćenom normom ljudskog delovanja. Suština ljudskog razuma je apsolutna i
neistorijska a razum je isti za sve, sem što su ljudi dotad živeli u zabludama.
Progres razuma doveo je dotle, tvrdili su teoretičari, da su ljudi sposobni da se
oslobode zabluda i da formulišu jedno prirodno pravo koje će važiti za sve. U
periodu buržoaskih revolucija sadržina prirodnog prava je odgovarala
interesima buržoazije u borbi sa feudalizmom: sloboda, jednakost medju ljudima,
apstraktno shvaćena, sveta i neograničena privatna svojina i sloboda
preduzimljivosti u privredi, te demokratija i narodna suverenost u državi.Pošto
se na ovaj način može formulisati jedno savršeno pravo, koje odgovara
interesima svakog čoveka i istovremeno izražava opštu volju celog društva onda
sledi i zaključak sa revolucionarnom porukom: ako pozitivno pravo ne odgovara
2
