UNIVERZITET U TRAVNIKU
Fakultet za menadžment i poslovnu ekonomiju
Poslovna ekonomija
(smjer)
Predmet: Savremeni menadžment
KARTEL
-Seminarski rad-
Kandidat:
Mentor:
AIDA ISMIC 299/15-XIX
Prof. dr. Zećir Hadžiahmetović
Kiseljak, januar 2016. god.
2
Sadržaj:
Uvod....................................................................................................................................3
1. Nastanak kartela.....................................................................................................4
2. O kartelima..............................................................................................................4
3. Oblici kartela...........................................................................................................5
3.1. Karteli cijena.........................................................................................5
3.2. Karteli prodaje.....................................................................................5
3.3. Karteli dobiti.........................................................................................6
4. Obični karteli i karteli – sindikati.........................................................................6
5. Nacionalni i međunarodni karteli.........................................................................7
6. Prinudni karteli.......................................................................................................7
7. Karteli kao efikasne proizvodne strukture...........................................................8
8. Kartel kao restriktivna proizvodna struktura.....................................................8
9. Karteli kao organizacije koje proizvode vrijednost............................................11
10. Karteli kao posredničke proizvodne strukture...................................................14
11. Optimalno rješenje.................................................................................................16
12. Problemi održavanja kartela.................................................................................18
13. Primjer „ORES“ kartela.......................................................................................19
Zaključak.............................................................................................................................20
Literatura
4
1. Nastanak kartela
U uslovima nezadovoljavajućeg prosperiteta na tržištu, a posebno u periodu ekonomskih
kriza, intezivno dolazi do koncentracije kapitala i iznalaženja raznih formi njegovog
poslovanja. Naime, kapital nastoji na razne načine da proširi bazu svog uticaja i vlasti, a sve u
cilju
obezbjeđenja
stabilnosti
profita.
Na ovaj način dolazi do masovne pojave monopolskog kapitala u najvažnijim granama
privrede savremenog kapitalizma koji ima veliki uticaj na poslovanje u međunarodnoj
trgovini. Ove moćne monopolske organizacije često posjeduju i kontrolišu čitave grane
privredne aktivnosti. Također određuju tržišne cijene za niz kategorija robe, koje su od
njihovog interesa, kao i ostale uslove prodaje. Nije rijedak slučaj da ovi savezi već unaprijed
zakupe upravo najvažnije i najkvalitetnije izvore sirovina, a tržišta njihove prodaje
sporazumno
podijele
među
svojim
članicama.
Ovaj proces ekspanzije moći monopolskih organizacija dovodi u nezavidan položaj one koji
nisu njima obuhvaćeni, tzv.“autsajdere“, tako da oni imaju velike poteškoće u radu na tržištu,
i to sve dok ne propadnu ili dok se ne priključe ovim organizacijama, ukoliko su one za to
zainteresovane. Zavisno od stepena povezanosti preduzeća članica, obima monopolske
organizacije, poslovne orjentacije, grane djelatnosti i uticaja drugih faktora, koncentracija
kapitalističkih preduzeća ima najrazličitije forme. Od najobičnijih povremenih ili trajnih
sporazuma radi postizanja ciljeva na tržištu ili u proizvodnji, a u pogledu prodaje, raspodjele
tržišta, razmjere pronalazaka i patenata, cijena pa do privrednih aglomeracija ogromnih po
obimu i ekonomskoj moći, koje su čvrsto dirigovane sa jednog određenog mjesta.
Prema cilju i trajnosti poslovnih veza, kao i prema djelatnosti monopolskih organizacija,
razlikujemo nekoliko njihovih savremenih formi. To su koncerni, karteli, trustovi, holding
kompanije, sindikati, transnacionalne i multinacionalne kompanije i dr.
2 .O kartelima
Kartel je jedan od oblika monopolske organizacije stvorene na temelju formalnog sporazuma
između istorodnoi preduzeća. Osnovni cilj ovog sporazuma je obezbjeđenje monopolskog
položaja na tržištu proizvoda jedne grane, odnosno regulisanje odnosa konkurenata na tržištu.
Ova eliminacija konkurencije se manifestuje kroz mogućnost regulisanja prodaje, raspodjele
ostvarene dobiti i ostalih na tržištu koja utiču na efikasnost nabavke, prodaje i na visinu
profita. Međutim, za omogućavanje ovakvog položaja na tržištu potrebno je da preduzeća
obuhvaćena ovim sporazumom u cjelini kontrolišu najveći dio proizvodne grane njihove
djelatnosti. U suprotnom, tj. ukoliko ovo nije ispunjeno vrlo je vjerovatno da će nekartelisana
preduzeća, odnosno preduzeća koja nisu obuhvaćena ovim sporazumom, a koje kontrolišu
značajan dio proizvodnje u istoj grani, ometati sprovođenje ciljeva kartela na tržištu.
Kartel donosi najvažnije ili u nekim slučajevima sve poslovne odluke za svoje članice. Glavni
cilj uvećanje ukupnog profita, kartela se , s obzirom na njegov monopolski položaj na tržištu,
ne ostvaruje putem smanjenja troškova po jedinici proizvodnje i ekonomije obima, već putem
diktiranja prodajnih cijena. Preduzeća članice kartela se u ugovorenom definisanom vremenu
moraju strogo pridržavati postignutih dogovora o podjeli tržišta, uslovima prodaje i cijenama
robe, kao i o politici proizvodnje. U protivnom slijede sankcije koje su takođe definisane
ugovorom. Važna činjenica je ta što preduzeća obuhvaćena ovim sporazumom ostaju
poslovno i finansijski samostalna i pored toga što određen period postupaju prema
odrednicama sporazuma o ograničavanju konkurencije na domaćem i stranom tržištu.
5
3. Oblici kartela
Osiguranje monopolskog položaja na tržištu i otklanjanje međusobne konkurencije, kartelška
preduzeća ostvaruju sklapanjem poslovnog sporazuma o pitanjima nabavke i prodaje
proizvedene robe na tržištu. Prema sredstvu putem kojeg ostvaruju ove ciljeve, karteli se
dijele u tri grupe:
- karteli cijena
- karteli prodaje
- karteli dobiti
3.1. Karteli cijena
Karteli cijena predstavljaju sklapanje poslovnog sporazuma kojim se utvrđuju cijene po
kojima će preduzeća obuhvaćena sporazumom kupovati i prodavati robu. Ovim oblicima
kartela preduzeća obuhvaćena sporazumom osiguravaju stabilne odnose na tržištu i ukidanje
konkurencije koja u uslovima nepotpune konkurencije postaje posebno opasna. Naime,
određeni proizvođači dominiraju tržištem i onemogućavaju ostale da efikasno i rentabilno
posluju. Sporazumom se najčešće fiksira prodajna cijena po kojoj se roba može prodavati na
određenom tržištu. Kartelisanim preduzećima ni pod kojim uslovima nije dozvoljena prodaja
ispod određene najniže cijene u periodu trajanja važnosti sporazuma. Međutim, pošto
kartelisana preduzeća zadržavaju svoju finansijsku i poslovnu samostalnost, oni samostalno
zaključuju poslove po monopolskim cijenama robe, pa imaju na raspolaganju davanja
kupcima određenih kreditnih olakšica, što na određeni način dovodi u pitanje efekte ovog
sporazuma i pojavu konkurencije između kartelisanih preduzeća. Da bi se ovo izbjeglo
kartelisani sporazumi predviđaju i regulišu i pitanja ostalih uslova prodaje, koji mogu da utiču
na pojavu neujednačene mogućnosti pridobijanja kupaca na tržištu. Odnosno, pored
utvrđivanja najniže prodajne cijene robe, ovim sporazumom se može utvrditi i najviša cijena
po kojoj se sirovine i drugi reprodukcioni materijali mogu kupovati, kupoprodajni uslovi,
rokovi plaćanja kao i zabrana ugovaranja posebnih olakšica od strane pojedinih članova
kartela.
3.2. Karteli prodaje
Karteli prodaje su poslovni sporazumi o podjeli tržišta, a mogu biti dvojaki:
- na dan određivanja količine robe, koja se prodaje u određenim vremenskim razmacima, tj.
prema opsegu prometa robe koja se realizuje na tržištu
- prema broju kartelisanih preduzeća, tj. na bazi raspodjele tržišta između članica kartela
Upravo na određenom tržištu se može ugovoriti i u obliku određivanja kvota robe koje svaka
članica mora nabaviti, proizvesti i prodati na određenom tržištu roba. Kod ovog oblika
kartela, članicama je ostavljena potpuna sloboda u određivanju cijena po kojima će prodavati
robe. Prekoračenjem određene kvote, odnosno prodaje robe van teritorije određene
sporazumom, povlači sankcije, koje su takođe definisane ovim sporazumom.
