UVOD
Kazna je nekad bila jedina, a danas je samo jedna, ali osnovna mera reagovanja
društva protiv učinilaca krivičnih dela. Kazna prema svojoj suštini predstavlja društvenu
reakciju protiv kriminaliteta kao opasnog asocijalnog ponašanja, ali istovremeno kazna
je i pravni institut koji ima svoja obeležja. Ta obeležja kazne, uglavnom su specifična za
kaznu, ali neka od njih su zajednička i za sve druge krivične sankcije. Prema svojoj
suštini kazna je prinudno oduzimanje ili ograničavanje sloboda i prava, ali ona u isto
vreme predstavlja opštemoralnu osudu, socijalno-etički prekor koji društvo upućuje
delikventu zbog učinjenog krivičnog dela. Kazna kao društveni prekor može ispuniti
svoju preventivnu funkciju samo ako je zasnovana na ličnoj individualnoj odgovornosti
učinioca. Samo u tim slučajevima kazna može popravno delovati na učinioca i biti
prihvaćena od javnosti kao jedna pravična, neophodna i nužna krivična sankcija. S toga
je jedna od najvažnijih uslova za izricanje kazne, da je krivično delo izvršeno od strane
čoveka kao krivica. Jedan od najbitnijih elemenata u pojmu kazne je i njena određenost
u zakonu. Načelo zakonitosti odnosi se, kako na propisivanje kazne, tako i na njeno
izricanje. Načelo zakonitosti o pripisivanju i izricanju kazni, kao i načelo zakonitosti u
određivanju krivičnih dela, povezuju se u opšti princip zakonitosti u krivičnom pravu
izražena u poznatoj sintagmi: „ Nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege“. Kaznu
karterišu i neke druge okolnosti tako da je može izreći samo sud u zakonito
sprovedenom postupku, ona mora biti lična i da pogađa samo učinioca krivičnog dela,
zatim humana tj.da odgovara težini izvršenog dela i stepenu krivice učinioca čime se
ostvaruje princip pravičnosti, zatim kazna mora biti opoziva i popravljiva kako bi se u
slučaju sudskih zabluda ili u drugim opravdanim situacijama kazna mogla opozvati.
Kazna u sistemu krivičnih sankcija predstavlja osnovnu sankciju koja se pokazuje kao
potrebna neophodna društvena reakcija prema onima koji vrše napad na osnovne
društvene vrednosti. Njena opravdanost proističe iz zajedničkog života ljudi u društvenoj
zajednici i opšteg interesa za zaštitom društva i pojedinaca od protivpravnih ponašanja
koja su predviđena kao krivična dela. Sve to ukazuje da je kazna i u savremeno doba
nezamenljiva krivična sankcija, te da se bez kazne i kažnjavanja ne može voditi
uspešna borba protiv kriminaliteta. Novija shvatanja u pravnoj teoriji i krivičnom
zakonodavstvu idu u tom pravcu, da zakon utvrdi samo mogućnost, a ne i obavezu
izricanja kazne, osim u slučajevima teških krivičnih dela za koja su propisane stroge
zatvorske kazne, čime bi se došlo do jedne racionalne depenalizacije u okviru koje bi se
mogla voditi i adekvatna kriminalna politika. Takav jedan pristup učinjen je i u našem
novom krivičnom zakonadavstvu, pa se može oceniti kao jedno od njegovih
najprogresivnijih rešenja.Za razliku od ostalih krivičnih sankcija koje prevashodno imaju
specijalno preventivno dejstvo, kazna je specifična krivična sankcija, jer pored
retributivne i specijalno preventivne komponente, objedinjuje i komponentu generalne
prevencije.
1
POJAM I VRSTA I ODMERAVANJE KAZNE
Kazna je zakonom predviđena represivna mera koja se, s ciljem suzbijanja kriminaliteta,
primenjuje prema učiniocu protivpravnog dela, koje je u zakonu predvidjeno kao krivično
delo, na osnovu odluke suda donete nakon sprovedenog krivičnog postupka. Ona se
sastoji u oduzimanju ili ograničenju određenih dobara učiniocu krivičnog dela.
Pet opštih elemenata kazne su: kazna je prinudna mera upravljena na oduzimanje ili na
ograničenje određenih ličnih i imovinskih dobara učiniocu krivičnih dela; kaznom se
postiže svrha određena zakonom; kazna mora bizi propisana zakonom; primena kazne
je zavisna od postojanja krivičnog dela i krivične odgovornosti, i kaznu može izreći
samo sud u zakonom propisanom postupku.
U našem KZ propisane su četiri glavne kazne:
1) kazna zatvora,
2) novčana kazna,
3) rad u javnom interesu, i
4) oduzimanje vozačke dozvole.
Kazna zatvora:
kazna lišenja slobode je najvažnija kazna. Ona ima generalno
preventivno dejstvo. Naše krivično zakonodavstvo odredjuje opšti minimum i
maksimum kazne zatvora (30 dana do 20 godina).
Novčana kazna:
je jedna od najstarijih krivičnih sankcija. Ona se sastoji u
plaćanju odredjenog novčanog iznosa u korist države. Ona se može odmeriti i
izreći u dnevnim iznosima ili u odredjenom iznosu.
Rad u javnom interesu:
ulazi u kategoriju glavnih kazni. Rad u javnom interesu
je svaki onaj društveno koristan rad kojim se ne vređa ljudsko dostojanstvo i koji
se ne vrši u cilju sticanja dobiti.
Kazna oduzimanja vozačke dozvole:
može se izreći kao sporedna kazna uz
kaznu zatvora ili uz novčanu kaznu, a može se izreći i kao glavna kazna za
krivična dela za koja je propisana kazna zatvora do dve godine. -Naše krivično
pravo polazi od uobičajene podele na:
-
Glavne kazne : zatvor
-
Sporedne kazne: novčana kazna, rad u javnom interesu i oduzimanje
vozačke dozvole.
-
Glavna kazna se izriče samostalno, stim što se samo jedna kazna može
izreći kao glavna, a novčana kazna kao sporedna samo uz kaznu zatvora
kao glavnu kaznu.
-
Smrtna kazna je ukinuta u našem krivičnom zakonodavstvu
Pod odmeravanjem kazne podrazumeva se određivanje vrste i visine kazne koju sud
izriče učiniocu za krivično delo koje je umišljajno ili nehatno izvršio. Kod odmeravanja
kazne sud mora uzeti u obzir okolnosti koje omogućuju da se učiniocu odmeri kazna
koja je po vrsti i visini odgovarajuća težini učinjenog krivičnog dela i društvenoj
opasnosti krivičnog dela i njegovog učinioca.
2
imao seoski čovek: umesto ubijanja ili sakaćenja, traži se njegovo zatvaranje kako bi bio
kontrolisan i disciplinovan.
Neki teoretičari koji su podržavali ovaj tradicionalistički pristup su navodili kao glavni
razlog pojave kazne lišenja slobode to da se vremenom brutalno kažnjavanje za
imovinske prestupe pokazalo kao preterano, a bilo je takođe jasno je smrtna kazna nije
odgovarajuća za sitnija imovinska dela, te su sudije zbog toga počele da oslobađaju
prestupnike, a poslovni ljudi, uplašeni za svoju imovinu su počeli da opsedaju britanski
Parlament da se iznađe neko prikladno rešenje, neki novi način kažnjavanja koji će
pomoći da krivci ne izbegnu kažnjavanje.Radikalni kriminolozi su, s druge strane,
pokušali da nađu neki dublji razlog pojave kazne lišenja slobode, pa su nastanak te
kazne povezali sa uspostavljanjem novog društvenog poretka u XIX veku, koji je
raskinuo dotadašnje stege lokalizma, te doveo do porasta gradskog stanovništva i
uspostavljanja novog ( „kapitalističkog“) modela društvenih odnosa.
Društvo izabralo onaj koji je po njima imao najmanje šanse da opstane (zatvaranje).
Međutim, i pored brojnih kritika i osporavanja, kazneni zavod je kao institucija duboko
ukorenjen u društvo i zbog toga je i opstao do današnjih dana.
Kazna zatvora je najteža vrsta kazne i sastoji se u lišenju slobode osuđenog lica. Može
biti propisna kao jedina glavna kazna ili zajedno sa novčanom kaznom.
Naše k.zakonodavstvo određuje opšti minimum i opšti maksimum kazne zatvora,
odnosno najmanju i najvišu moguću meru kazne, tj.njihovo trajanje.
Min. 30 dana - max. 20 god.
Najteža dela – 30-40 god, zamena za smrtnu kaznu, odmerava se na pune godine, ne
može se izreći licu koje u vreme izvršenja krivičnog dela nije navršilo 21 godinu, ne
može se odmeravati i izricati u rasponu od dvadeset do trideset godina)
Kazna do 6 meseci – kratka kazna zatvora,izriče se na pune dane
Od 6 mes - 20 god. – odmereva se na pune mesece
POJAM I NASTANAK KAZNE ZATVORA
Šire uvođenje kazne lišenja slobode vezano je za početak XIX veka. Iako je lišavanje
slobode odavno poznato u krivičnom zakonodavstvu ono je bilo mera za obezbeđenje
prisutnosti okrivljenog pre suđenja u odnosu na koga su bile primenjivane neke druge
najčešće smrtna kazna ili telesna kazna.
Kazna lišenja slobode nema realnog osnova za svoju primenu dok se ne stvore jaki
državni organi. Ova kazna zahteva dovoljno bogatu materijalnu osnovu društva jer je
reč o skupoj krivičnoj sankciji. Lična sloboda kao dobro čoveka mora zauzimati visoko
mesto na vrednosnoj skali I svim članovima društva mora biti poznato pravo na ličnu
slobodu.
Klasični sistem izvršenja kazne zatvora karakteriše pre svega strog režim izdvajanja po
ćelijama gde osuđenik obavezno boravi sve vreme trajanja kazne ili jednog njenog dela.
4
Zato se pravi razlika između sistema ćelijske izolacije i kombinovanog-progresivnog
sistema.
OSNOVNE KARAKTERISTIKE, SVRHA I PRINCIPI IZVRŠENJA KAZNE
ZATVORA
Kazna lišenja slobode predstavlja opšteprihvaćenu krivičnu sankciju u krivičnom
zakonodavstvu i sudskoj praksi. Važna uloga kazne zatvora u savremenim sistemima
krivičnih sankcija temelji se na očekivanju da sama pretnja kaznom zatvora ima
značajno generalno preventivno dejstvo. Kazna zatvora nosi brojne negativne posledice
po osuđenika prema kojima se primenjuje i to je razlog traganja za merama
alternativnog karaktera koje treba da otklone primenu kazne zatvora kako bi se izbegli
negativni efekti zatvaranja. Najčešće alternativne kazni lišenja slobode jesu različite
vrste uslovne osude i sudska opomena, novčana kazna, naknada štete, rad u korist
zajednice, elektronski nadzor i kućni zatvor.
Krivični zakonik propisuje kaznu zatvora kao glavnu kaznu koja traje minimalno 30 dana
i maksimalno 20 godina, a izriče se na pune godine i mesece, a do šest meseci i na
pune dane.
Izuzetak predstavlja mogućnost propisivanja kazne zatvora od 30 do 40 godina. Ova
kazna se može propisati za najteža krivična dela.
Svrhu izvršenja zatvora treba posmatrati u kontekstu opšte svrhe krivičnog
sankcionisanja i svrhe kažnjavanja.
Opšti cilj propisivanja i izricanja krivičnih sankcija jeste suzbijanje ponašanja kojima se
povređuju ili ugrožavaju vrednosti zaštićene krivičnim zakonodavstvom, pri čemu
kažnjavanje ima cilj: sprečavanje učinioca da vrši da vrši krivična dela, uticanja na njega
da u budućnosti ne vrši krivična dela, uticanje na druge da ne čine krivična dela, jačanje
morala i učvršćivanje obaveze poštovanja zakona.
Svrha izvršenja kazne zatvora jeste usvajanje društveno prihvatljivih vrednosti od strane
osuđenog lica, primenom savremenih vaspitnih mera, s ciljem lakšeg uključivanja u
uslove života nakon izdržavanja kazne, kako ubuduće to lice ne be činilo krivična dela.
Proces izvršenja kazne zatvora podrazumeva poštovanje svih opštih principa izvršenja
krivičnih sankcija.
Posebni principi izvršenja institucionalnih krivičnih sankcija su:
1. Princip humanosti
2. Princip individualizacije
3. Princip zajedničkog izdržavanja kazne zatvora
4. Princip razvijanja lične odgovornosti osuđenika
5. Princip omogućavanja uslovnog otpusta
6. Princip postpenalne pomoći
7. Princip sudske zaštite
5
OSPORAVANJE KAZNE ZATVORA
Kazna lišenja slobode je poslednjih decenija pretrpila brojne kritike i najrazličitija
negiranja, koja polaze od njenog karaktera i suštine ove mere, pa sve do isticanja u prvi
plan resocijalizacije kao svrhe kažnjavanja. Već sami nagoveštaji uvođenja ove vrste
sankcije su u prvi plan stavili nabrajanje njenih konceptualnih nedostataka i problema
koje ti nedostaci mogu izazvati:
1. Zatvaranje sprečava sudsku vlast da kontroliše i proverava primenu kazni.
2. Mešajući osuđenike, koji su u isti mah različiti i izolovani, izvršenje ove kazne
uspostavlja jednu homogenu zajednicu zločinaca koji postaju međusobno solidarni dok
izvršavaju kaznu, a takvi ostaju i napolju. Upravo na taj način se stvara armija
unutrašnjih neprijatelja.
3. Dajući osuđenicima sklonište, hranu, odeću, a često i posao, kazna zatvaranja
omogućava osuđenicima životne uslove bolje od onih koje imaju radnici: njome ne
samo što se ne mogu ljudi odvratiti od prestupništva, nego ga naprotiv čine privlačnim, i
4. Iz kaznionica izlaze ljudi čije navike i beščašće kojim su obeženi, ih zauvek osuđuju
na
kriminal
.
Lišavanje slobode kao kazna u našem vremenu trpi brojne prigovore, koji se tiču veoma
različitih stvari:
1. Negativnog uticaja na zatvorenike
2. Stvaranja osuđeničkih zajednica
3. Dovođenja do pretrpanosti zavoda i velikih troškova izvršenja
4. Dovođenja do zavodskih pobuna i nasilja među zatvorenicima i brojnih drugih
Negativan uticaj na zatvorenike
U relativno davnoj prošlosti je primećeno da kazna zatvora ima veoma negativan uticaj
na lica koja su osuđena da je izdržavaju. Još na Drugom kriminološkom kongresu, koji
je održan u Parizu 1950. godine, je skrenuta pažnja da boravak u zatvoru štetno deluje
na telesno zdravlje i psihu osuđenog lica, kao i na njegov socijalni status i to:
• U fizičkom pogledu
• U psihološkom pogledu
• U društvenom pogledu
U fizičkom pogledu
su istraživanja sprovedena u prošlom veku pokazala kako
nedostatak kretanja, vazduha i svetlosti, te sanitarne i higijenske prilike u
penitencijarnim ustanovama dovode do niza bolesti, a naročito do tuberkuloze, od koje
je smrtnost osuđenika bila 3 puta viša nego kod populacije na slobodi. Problem koji
mnogo više zabrinjava je taj što osnovnih higijenskih uslova nema u ustanovama gde se
smeštaju pritvorena lica, što dovodi do apsurdnog zaključka da oni koji su osuđeni za
izvršenje krivičnih dela uživaju povoljniji tretman od lica koja su samo osumnjičena.
Takođe, jedan od velikih zdravstvenih problema sa kojima se zatvorske jedinice danas
susreću jeste HIV/AIDS, koji je među zatvorskom populacijom višestruko raširen. Ovo
7
