1
Seminarski Rad
Period privatne reakcije na kriminalitet
Penoloske ideje moguce je pratiti od najranijeg perioda drustvenih organizacija, koje su, bez
obzira na nacin I oblik funkcionisanja, nastojala da sankcionisu devijantna ponasanja I zlocine koji su
remetili kolektivna pravila zivota. Sankcije za devijantna ponasanja imale su za cilj da vrate narusenu
ravnotezu unutar zajednice kako bi ona mogla da funckionise po svojim ustaljenim kodeksima
ponasanja. Ovaj period private reakcije na kriminalitet tipican je za drustvene zajednice u kojima ne
postoje organizovani oblici drzavnog uredjenja sankcionisanja. Rijec je o primitivnim, prvobitnim
zajednicama, u kojima je devijantno ponasanje uglavnom sankcionisano privatnom osvetom I
kompozicijom. U ovom period postojale su tri reakcije:
1. Progonstvo iz zajednice
2. Osveta (narocito krvna osveta)
3. Kompozicija (izmirenje sredstvom naknade pricinjene stete)
Progonstvo iz zajednice
,
je primjenjivano kao reakcija na najteze povrede kolektivnih normi.
Prvi tip krivice obuhvatao je tzv. plemenske zlocine kao sto su:
-
Izdaja
-
Carobnjastvo (povreda tabua I privatno vracanje)
-
Svetogrdje
-
Incest
-
Trovanje plemenskog starjesine
Progonstvo iz zajednice bilo je ravno smrtnoj kazni, jer su sanse za prekrsioca kolektivnih normi
u uslovima surove prirode bile minimalne. Buduci da je plemenska zajednica bila zasnovana na
krvnom srodstvu I da je nosila vjersko obeljezje, devijantno ponasanje u tom slucaju nije ugrozavalo
samo pojedince u zajednici, vec je ugrozavalo zajednicu kao cjelinu koja je upravo iz tzv. religioznih,
vjernih uvjerenja strahovala od Bozje osvete. Dakle, iz svega navedenog moze se jasno zakljuciti da
predmet brige I zastite nije bio toliko vazan pojedinac, koliko citava zajednica.
Psiholoski gledano, moze se reci da je zajednica ovim vidom kaznjavanja pojedinca kao prestupnika,
osjecala sigurnost time sto je “pravda zadovoljena”. Dakle, progonom su imali emotivni dozivljaj
odklanjanja opasnosti.
Osveta
je tip krivice koja se sastojala u nepravdi koja je nanesena privatnim licima, pojedincima
koji nisu spadali u istu porodicu, pleme ili klan. Osveta je obuhvatala ubistva, tjelesne povrede I
kradje. Izvrsenje ovih zlocina povlacilo je za sobom privatnu krvnu osvetu u kojoj ucestvuju
zavadjene porodice. Karakterisiticno je da dok traje sukob izmedju porodica, odnosno dok
funkcionise princip osvete, drustvena zajednica u ovom sukobu ostaje po strani. Osnovna
karakteristika osvete je njena nesrazmjernost, impulsivnost, kolektivnost I grubost. Takodje ovaj
oblik reakcije na ugrozavanje pojedinca u zajednici nije moguce razumjeti ukoliko se ne sagleda u
svom religioznom kontekstu. Naime, krvna osveta il osveta uopste omogucava zadovoljenje
bozanskih zakona, pa je ona utoliko opravdana I neophodna. U ovoj fazi osveta je vrsena takoreci
2
instinktivno da bi kasnije bila podvrgnuta odredjenim pravilima. Tako su socijalni antropolozi opisali
ovaj mehanizam osvete I njegovu funkciju u zajednici. Dakle, na taj nacin je osveta postepeno
prerasla u sistem koji je bio podvrgnut pravilu objektivne srazmjernosti, tj. Zahtjevu da zlo po formi
bude jednako zlu koje je naneseno povredjenom. Drugim rijecima, princip taliona je znacio: oko za
oko, zub za zub. Karakteristicno je da je krvnu osvetu kasnije prihvatila I drzava, koja je sticeci
sopstvenu bezbjednost I sopstvene interese, predvidjala obavezu da se zainteresovani, odnosno
zavadjeni pojedinci I njihove porodice, predhodno moraju obratiti drzavnoj vlasti koja utvrdjuje
pravo na osvetu, sto znaci d aje ovaj oblik osvete u kojem drzava posreduje dobija znacenje sudskog
taliona.
Kompozicija (izmirenje naknadom),
kao reakcija, nastala je tako sto krvna osveta nije
odgovarala interesima zajednice, jer kad jednom uspostavi oblik reakcije, prijeti da dezintegrise
citavu zajednicu, pa je I ona sama kasnije sankcionisana kao prestup koji zahtijeva odgovarajucu
sankciju. Osveta je u sustini lancani mehanizam uzajamne destruktivnosti, koji nije odgovarao
novonastalim drustvenim I ekonomskim odnosima koji su razvojem trgovine I privrede postali
mnogo slozeniji. U takvim uslovima krvna osveta gubi znacaj I postaje sporadicna reakcija ostecenih
clanova zajednice. U ovim okolnostima javlja se oblik izmirenja posredstvom ekvivalentne naknade,
odnosno sistem kompozicije. Dakle, kompozicija je u sustini sistem koji se sastojao u tome sto je
porodica izvrsioca krivicnog djela placala srazmjernu, obicajem ili ugovorom odredjenu naknadu
porodici povrijedjenog.
Ovaj oblik drustvene reakcije je po svojoj prirodi kolektivna mjera, ali vise nije nagonskog ili
impulsivnog karaktera kao osveta. Kao I u slucaju osvete, drzava je I kod ovog drustvenog institute
nastojala da intervenise na taj nacin sto je favorizovala kompoziciju za sva krivicna djela koja ne ulaze
u njenu jurisdikciju. Kasnije je drzava otisla korak dalje jer je pocela da predvidja kolika ce biti
otkupnina (kompozicija) za pojedine delikte. Tako je iz kompozicije, odnosno njenog zavrsnog
perioda, nastala novcana kazna.
Vrste kazni i njihovo dejstvo na ljudsko ponasanje
Kazna
je narusavanje integriteta organizma I licnosti zbog nekog njenog predhodnog
postupka, koji po ocjeni drugih nije u skladu sa prihvacenim normama ponasanja. Obicno se
sprovodi nanosenjem fizickog bola I oduzimanjem zadovoljstva. Bitna odlika kazne jeste
uzvratnost postupka. U psiholoskom smislu kazna ne razvija, vec samo suzbija. To znaci da
nije u pitanju razvoj novih oblika ponasanja, vec gasenje ili eliminisanje starih. Ukoliko dodje
do promjene u licnosti, mogu se ocekivati I posredne promene u ponasanju sa eventualnim
razvojem novih modaliteta. Zbog svoje represivne, a ne razvojne prirode kazna je oduvjek
bila sporna.
Ipak, hiljadama godina ljudi primjenjuju kazne zbog opsteg iskustva da one barem
donekle mijenjaju ponasanje. Slozeni mehanizmi kazne, ciji ishod kod covjeka nisu uvjek
predvidljivi, kao I slozeni individualni I drustveni, ekonomski, ideoloski, politicki I drugi
stavovi prema njoj, ovu nepredvidljivost uticaja jos vise isticu. Sa druge strane, slozenost
ljudske prirode I njeno nedovoljno poznavanje uticu na to da nauka jos uvjek nije dala
odgovora na koji nacin kazna ostvaruje popravno dejstvo, odnosno mijenja ponasanje
4
efikasno sredstvo u borbi protiv kriminaliteta (retributivni pravac) i drugi, koji se zalaze za
njeno ukidanje (abolicionisticki pravac).
Za smrtnu kaznu je karakteristicno da se u pocecima svoje primene izvrsavala na veoma
svirep I okrutan nacin, sa ciljem da se osudjeniku nanese sto vise tjelesnog I dusevnog bola.
Najcesci oblici izvrsenja smrtne kazne u srednjem vijeku bili su:
- Nabijanje na kolac
- Cerecenje
- Spaljivanje na lomaci
- Odrubljivanje glave i sl.
Ova kazna se primjenjivala prema pojedincima koji su pocinili zlocine sa edipovskim
znacenjem (oceubistvo, cedomorstvo, itd.), seksualne izopacenosti (silovanje i
rodoskrvnuce), ubistvo vladara (kralja, predsjednika) ili svestenika, zlocine sa magijskim
prizvukom (pozar, trovanje I sl.).
Antropolozi koji su izucavali problem smrtne kazne iznose predpostavku da su prizori
pogubljenja, koji su cesto bili na trgovima prepunih radoznalih ljudi, srodni u tom
magijskom0sadistickom podtekstu. Narocito su smrtne kazne u srednjem vijeku bile brojne I
ceste, narocito prema jereticima. Smrtna kazna je siroko primjenjivana profesionalnim
zlocincima, ali I prema vagabundima I prestupnicima razlicite vrste. U istom kontekstu istice
se da su 1688. Godine u Engleskoj izricane smrtne kazne za 50 krivicnih djela, da bi se do
kraja vijeka taj broj prosirio na 200 krivicnih djela. Samo izvrsenje smrtne kazne vrseno je na
razlicite nacine, kao sto su:
- Spaljivanje
- Gusenje
- Davljenje
- Trovanje
- Nabijanje na kolac
- Rastrzanjem tijela pomocu konja
- Sahranjivanjem zivih I sl.
I u ovim slucajevima I razlicitim zemljama izvrsenje smrtne kazne imalo je karakter javne
zabave, spektakla sa specificnim scenarijom koji nije bio bez velikih primjera sado-
mazohizma.
Motivacije koje su kroz istoriju upravljale primjenjivanjem jedne takve kazne su prilicno
evoluirale. U sustini, prevagu su odnosila dva razloga: zakon odmazde sadrzan u principu
taliona (oko za oko, zub za zub) I potreba da se umilostive razgnevljeni bogovi. Sa pojavom
hriscanstva smrtna kazna postaje prije svega sredstvo ispastanja osudjenih I zastrasivanje
gomile koja po obicaju prisustvuje ovom liturgijski kodificiranom slanju covjeka u smrt.
Najzad, u moderno vrijeme izvrsenje smrtne kazne je izgubilo javnu prirodu, ali se ona
zadrzala kao sankcija koja zadovoljava pravdu. Od smrtne kazne kao najteze kazne se najvise
ocekivalo na planu zastrasivanja, odnosno prevencije kriminaliteta, ali su brojna istrazivanja
