JAVNA USTANOVA
Školska 2014/2015. godina
ZADATAK ZA MATURSKI RAD IZ PREDMETA BIOLOGIJA
TEMA: KIČMENI STUB
Sarajevo, 16.02.2015. g.
Potpis učenice:_______________________ Predmetna nastavnica:
________________________
Hidajeta Glavić
4
2. Općenito o osteologiji i anatomskoj građi čovjeka
Prema definiciji White et
al.
, (2011), osteologija je
„nauka koja se bavi izučavanjem koštanog
sistema“
. Čovjek u svom organizmu ima 206 kostiju. U njegovom oganizmu sve su kosti
povezane pomoću određenih spojeva u
skelet
ili
kostur
. Skelet se dijeli na:
osovinski skelet
(
skeleton axiale
) i
pridruženi skelet
(
skeleton appendiculare
). Osovinski skelet čini 80 kostiju, i
to kosti lobanje (
cranium
), kičmenog stuba (
columna vertebralis
), grudna kost (
sternum
) i rebra
(
costae
). Apendikularni skelet čini 126 kostiju, i to: kosti gornjeg uda (
ossa membri superioris
) i
kosti donjeg ekstremiteta (oss
a membri inferioris
).
Kosti imaju pet osnovnih funkcija u organizmu: 1)
zaštitnu
, 2)
potpornu
, 3)
mehaničku
(osnova za pokret), 4)
stvaranje krvnih ćelija
i 5)
uskladištenje soli
. Kosti su živi
organi, podložni promjenama i obolijevanju.
Prema obliku, kosti se dijele na:
duge
,
kratke
,
pljosnate
,
nepravilne
,
pneumatične
i
sezamoidne
. Duge
kosti (
ossa longa
) imaju izraženu jednu dimenziju tj.
dužinu. Nalaze se u sastavu gornjih i donjih ekstremiteta.
Osnovni dijelovi su:
tijelo
(
corpus
) –
dijafiza
(
diaphysis
),
dva okrajka
ili
epifize
(
epiphysis proximalis et distalis
),
metafiza
(
metaphysis
) –
dio između tijela i okrajaka
.
Kratke kosti (
ossa brevia
) imaju sve dimenzije
podjednake i oblik kocke (šest strana). Kosti na
završecima ekstremiteta su kosti ručja (
ossa carpi
) i kosti
nožja (
ossa tarsi
). Pljosnate kosti (
ossa plana
) imaju
jednu dimenziju (debljina) znatno manju od druge dvije
dimenzije. Opisuju se dvije strane ivice i uglovi kostiju.
Neke kosti lobanje, grudnog koša i kosti ramenog i
karličnog pojasa spadaju u ovu grupu. Nepravilne kosti (
ossa irregularia
) se ne mogu svrstati u
neku od prethodnih grupa, a to su kosti lica (
viscerocranium
) i kičmeni pršljenovi (
vertebrae
).
Sezamoidne kosti (
ossa sesamoidea
) su dobile ime po svom obliku, koji podsjeća na sjeme
Slika 1: Koštani sistem čovjeka, izvor:
www.shawmst.org
5
susama, a ove kosti razvijaju se u tetivama mišića, oko zglobova stopala i šake, u tetivama i
čašicama (
patella
), a najveća kost nalazi se u tetivi
m. quadriceps femoris
.
Kod se govori o izgledu kostiju, uočava se da se na kostima razlikuju
ispupčenja
(zglobna i nezglobna),
udubljenja
(zglobna i nezglobna) i
otvori
. Zglobna ispupčenja čine
glatke konveksne površine, prekrivene zglobnom hrskavicom, a nalaze se u kostima glave
(
caput
), kolotura (
trochlea
) i zglobne kvrge (
condylus
). Nezglobna ispupčenja mogu biti
linearna
,
okruglasta
i
oštra
. Linearna su u obliku liniije (
linea
) i grebena (
crista
),a okruglasta
su u obliku kvržica (
tuberculum et epicondylum
) i kvrga (
tuber trochanter et protuberantia
), dok
su oštra u obliku bodlji (
spina
) i nastavaka (
processus
). Zglobna udubljenja su glatke konkavne
površine, perkrivene zglobnom hrskavicom, a čine ih zglobne čašice (
acetabulum
,
cavitas
glenoidalis
). Nezglobna udubljenja čine utinuća (
impressio
), pukotine (
fissera
) i žlijebovi
(
pulcus
). Općenito se kaže da udubljenja čine jamice (
fovea
), jame (
fossa
) i usjeci (
incisura
).
Zglobna i nezglobna udubljenja podrazumiijevaju i otvore (
foramen
), koji mogu biti
prolazni
,
kao veliki potiljačni otvor (
foramen magnum
), ali i otvor za ishranu kostiju (
foramen nutritium
).
Otvor može da se nastavlja u kanale (
canalis
). Hodnik ili
meatus
je kanal koji se slijepo
završava.
Građu kostiju općenito čine koštane
ćelije tj.
osteoblasti
,
osteociti
i
osteoklasti
,
te međućelijska supstanca tj.
matrix
.
Matrix
se sastoji iz
organskog
(50 %) i
anorganskog
(50 %) dijela. Organski dio
čini:
kolagen tipa I
,
proteoglikani
i
specifični glikoproteini:
sijaloprotein
i
osteokalan
. Anorganski dio čine
kristali
hidroksiapatita
.
Za kost kažemo da je
kompaktna
ukoliko je homogena i sa lamelama, te sadrži kanale za
krvne žile.
Sunđerasta
kost je izgrađena od gredica odvojenih šupljinama, ali ne sadrži kanale za
krvne žile.
Koštana srž
ispunjava šupljine u sunđerastoj kosti i sržnu šupljinu. U njoj sazrijevaju
krvne ćelije (crvena) ili je sačinjavaju masne ćelije (žuta).
Osteon
čini
Haversov kanal
sa pripadajućim Haversovim kanalima.
Periost
je vezivna
ovojnica na površini kosti, koja ima spoljašnji sloj kolagenih vlakana i fibroblasta, te unutrašnji
Slika 2: Građa duge kosti: kompaktno i sunđerasto tkivo,
izvor:
www.sr.wikipedia.org
7
Kod ljudskog embriona je frontalna ravnina vodoravna, a transverzalna okomita. Longitudalna
ravnina je svaka ravnina okomita na vodoravnu ravninu (npr. frontalna i sagitalna ravnina). Pri
opisu anatomskih pokreta, ove se ravnine koriste za opis osi duž koje se pokret odvija.
Kako bi se shvatila povezanost između građe kostiju, anatomskog položaja tijela i javljanja
raznih deformiteta kostiju kod čovjeka te razvoj nekih patoloških stanja, potrebno je detaljno
poznavati procese nastanka kostiju i metabolizam kosti, ali i oblik kičme i građu pršljenova.
3. Općenito o nastanku kosti i njenom metabolizmu te obliku kičme i građi
pršljenova
Poznato je da se u makroskopskom smislu razlikuju dva tipa kosti:
kortikalna
ili
kompaktna
i
trabekularna
ili
spužvasta
. Kortikalna kost daje čvrstoću kosti, koja je određena: 1)
veličinom
,
2)
debljinom
i 3)
poroznošću
same kosti. Kortiklalna kost čini oko 80 % volumena skeleta, dok
trabekularna kost čini 70 % površine kosti (ukuno 10 m
2
). Upravo se na toj endostalnoj površini
odvijaju svi metabolički procesi kosti:
resorpcija
i
apozicija
.
Kosti predstavljaju visokospecijalizirano tkivo, koje je sačinjeno od čvrstog organskog
matrix
-a, koji je izrazito ojačan naslagama kalcijevih soli. Ćelije čine 15 % ukupnog volumena
kosti, organski matriks kao proizvod njihovog volumena 40 %, dok preostalih 45 % volumena
kosti čine minerali. Masu kompaktnog koštanog tkiva čini oko 30 %
matrix
-a i 70 % soli.
Kolagena vlakna čine oko 90 – 95 % organskom matrix
-
a kostiju, a ostatak je homogena
želatinozna masa, zvana
osnovna supstanca
. Kolagena vlakna se uglavnom protežu duž linija
opterećenja kosti i čine ih jako otpornim na istezanje. Osnovna supstanca sastoji se od
ekstracelularne tečnosti
i
proteoglikana
, naročito hondroitin sulfata i hijaluronske kiseline.
Njihova tačna funkcija nije poznata, ali se zna da pomažu u kontroli odlaganja kalcijevih soli.
Kristali soli koji se talože u organskom matriksu kosti se uglavnom sastoje od kalcija i fosfata.
Hemijska formula najznačajnije kristalne soli poznate kao
hidroksiapatit
je Ca
10
(PO
4
)
6
(OH)
2
.
Inače, 99% kalcija se nalazi u kostima, dok novostvorena kost ima znatno veći procent koštanog
matrix
-a u odnosu na sadržaj soli. Soli magnezija, natrija, kalija i karbonata vezuju se za kristale
