Kloniranje je oblik bespolnog razmnožavanja različitih jednoćelijskih i višećelijskih organizama pri kojem nastaju potomci koji su jednaki roditeljskom organizmu i međusobno, ali, za nauku je, ipak, zanimljivije proučavanje kloniranje sisara. Kloniranje je pojam koji potiče iz
Tu ćeliju (ili samo njeno jezgro) naučnici tada unesu u jajnu ćeliju iz koje su odstranili jezgro i kroz nju puste struju. Tim se postupkom postiže sjedinjenje ćelije i
se tada može implantirati u maternicu surogat majke, gdje će se, u
rijetkim slučajevima kada se sve odvija po planu, nastaviti razvijati dok ne dođe vrijeme da mlado dođe na svijet. Postoji i druga mogućnost, a to je da se embrion zadrži u
samo dotle dok se iz embrioblasta ne uspiju izdvojiti embrionalne
matične ćelije koje se dalje mogu držati u kulturi. Naučnici vjeruju da bi ovaj temeljni princip kloniranja trebao biti djelotvoran i u slučaju ljudi. Ranije spomenuti pokušaj kloniranja čovjeka izvršen je s namjerom da se dobiju embrionalne matične ćelije. Kloniranje u tu svrhu naziva se terapijsko kloniranje.
Najveće dostignuće savremene biomedicinske nauke svakako je kloniranje, tehnologija genetskog inženjeringa koja iz korena menja religijsko-filozofske temelje čovekovog postanja, pa i samo poimanje života kakvo danas imamo. Pod pojmom kloniranja podrazumeva se proizvodnja genetske kopije odnosno jedinke koja nosi identične nosioce naslednih osobina kao jedinka od koje nastaje. Osnovne principe ovog procesa lepo objašnjava članak Krega Frojdenriha (Craiga
UPS, Fakultet za ekologiju, Banja Luka
strana
2
KLONIRANjE
Najveći razlog za zabrinutost vezan je uz činjenicu da se izdvajanjem embrionalnih matičnih stanica zapravo ubija embrij. Time se, objašnjavaju u Državnoj akademiji znanosti, «ljudski embrij lišava svake mogućnosti da se razvije u kompletno ljudsko biće. Za one koji smatraju da život ljudskog bića počinje u trenutku začeća, istraživanjem embrionalnih matičnih stanica krši se načelo kojim se zabranjuje uništavanje ljudskog života i njegovo korištenje u druge svrhe, ma kako plemenite bile.
Odakle laboratoriji nabavljaju embrije iz kojih izdvajaju matične stanice? Najčešće iz klinika za umjetnu oplodnju, u kojima se vrši umjetna oplodnja jajnih stanica izdvojenih iz tijela žene
Zdravstveni rizici i regenerativna medicina
Bez obzira na to koju se vrstu matičnih stanica koristilo, njihova primjena u liječenju takođe će imati velike nedostatke - čak i u slučaju da znanstvenici potpuno ovladaju tehnikom dobivanja tkiva potrebnog za transplantaciju. Jedan veliki problem tiče se
UPS, Fakultet za ekologiju, Banja Luka
strana
4
KLONIRANjE
imunološkog sustava primatelja, koji odbacuje svako strano tkivo. Trenutno se taj problem rješava jakim lijekovima koji oslabljuju imunološki sustav, što je povezano s nekim opasnim nuspojavama.
U nastojanju da pronađu rješenje za poblem imunološke reakcije, neki znanstvenici čak predlažu kloniranje pacijenata, s time da bi se njihovim klonovima dozvolilo da se razviju samo do faze blastociste, kada bi se iz nje mogle izdvojiti embrionalne matične stanice. Tkivo koje bi se izdvojilo iz tih matičnih stanica bilo bi genetski identično tkivu darovatelja i primatelja, uslijed čega bi u organizmu izostala imunološka reakcija. No pored toga što je ta ideja moralno neprihvatljiva mnogim ljudima, takvo bi kloniranje moglo biti beskorisno ukoliko se poduzima radi liječenja neke genetski uvjetovane bolesti. Rezimirajući problem imunološke reakcije, Državna akademija znanosti navela je: «Da bi se u regenerativnoj medicini moglo uspješno primjenjivati metodu transplantacije stanica, najprije se mora riješiti problem vezan uz njihovo odbacivanje, Što je ujedno i jedan od najvećih izazova s kojima se suočavanu istraživači s tog područja.
UPS, Fakultet za ekologiju, Banja Luka
strana
5
KLONIRANjE
organizam iz djelova nekog prethodnika. Prema tome, biološko načelo kloniranja nije novo.
Nova tehnika je poznata kao prenos jezgra somatske ćelije. Suština ove metode je u uzimanju ćelije postojeće osobe i izmanipulisati je tako da se ponaša kao ćelija embriona. Pod odgovarajućim uslovima ćelija embriona može se umnožavati i stvoriti cijelu osobu. U naše vrijeme ovo reprogramiranje ćelije postiže se stavljanjem cijele ćelije odrasle osobe u veću jajnu ćeliju iz koje je uklonjeno jezgro. Jaje upotrijebljeno u ovom procesu ima ulogu inkubatora i osigurava neophodnu sredinu za reaktiviranje gena odrasle ćelije.
Jaje daje potomstvu samo malu količinu genetskog materijala povezanog s njegovom citoplazmom, ali ne i njen genetski materijal jezgra kako se to događa kod polne reprodukcije. Izmijenjeno jaje mora se zatim implantirati u odraslu ženu radi trudnoće. Biolozi su ovu tehniku razvili kao sredstvo za uzgajanje domaćih životinja. Ovim načinima može se stvoriti stado koje je genetički identično izabranom pojedincu. Potencijalne koristi od takve tehnologije, uključujući stvaranje proizvoda kojima bi se liječile ljudske bolesti, izazivaju veliko zanimanje istraživača i biotehnološke industrije. Međutim, iste tehnološke mogućnosti mogu se upotrebiti za ljudsku reprodukciju i zato postavljaju ozbiljna etička pitanja. Prvo među njima je briga o medicinskoj sigurnosti. Ako bi se sadašnja tehnika prenosa jezgra somatske ćelije upotrijebila kod čovjeka, jaja će biti potrebno uzeti od donatora. Većina njih bi zbog manipulisanja ćelijama tokom početnog razvoja embriona u laboratoriju propala. Druga bi nestala poslije implantacije u spontanom pobačaju tokom različitih faza razvitka fetusa. U tom smislu bi osjetljivost na dragocjenost života embriona i fetusa bila slična osjetljivosti na
