Književnost 20.veka

Diplomski rad

Književnost 20. veka

..............................................................................................................................................................1

Avangarda i međuratna književnost

.........................................................................................................4

Savremena književnost

.................................................................................................................................7

Moderna

Na prelazu iz 19. u 20. v. srpska književnost dobija sva osnovna obeležja moderne nacionalne
književnosti. Obično se uzima da u vodećim evropskim književnostima moderan roman i
pripovetka nastaju posle dezintegracije realizma, kada se s naturalizma prelazi na
impresionizam. Moderna lirika počinje od (francuskih) parnasovaca i prelaska na simbolizam.
Menja se takođe i književna kritika, kao i književna teorija. ona napušta spoljašnje tumačenje
književnosti i prelazi na unutrašnje: na analizu umetničkih svojstava dela, a ne okolnosti u
kojima ono nastaje. U srpskoj književnosti slične pojave zapažamo ne samo u pojavi
parnasovske lirike Vojislava Ilića, koja je 90-ih godina prošlog veka imala veliki broj
sledbenika i dominantan uticaj, nego i u književnoj kritici.

Već je Ljubomir Nedić (1858-1902), koga s pravom možemo smatrati pretečom unutrašnjeg
tumačenja književnosti, podvrgao 1893. oštroj kritici utilitarnu teoriju umetnosti Svetozara
Markovića, koji je u realizmu isticala društvenu ulogu književnosti. Sasvim suprotno od toga,
Nedić na primeru Ilićeve lirike ističe on, nije obično, nego je to "osećanje za Lepo"; pesnička
emocija po svojoj je prirodi "artistična emocija". Otuda, mesto ranijeg zanimanja pretežno za
tematiku, sama forma dobija na vrednosti. Tako se pažnja i kritičara i čitalaca, a i samih
pesnika, postepeno pomera prema izradi pesme kao specifične umetničke tvorevine, što će
imati dalekosežne posledice ne samo za tumačenje i vrednovanje pesništva nego - a to je
najvažnije - i za njegov razvoj u naredne dve decenije.

Razume se, promene koje zapažamo u srpskoj književnosti dobile su podsticaja od sličnih
promena koje su se nešto ranije desile u nekim evropskim književnostima. Među književni
kontakti i uticaji sve se jače osećaju. Ali očigledno postoji i izvestan paralelizam u razvoju.
Tako se ceo period koji obuhvata od 90-ih godina prošlog veka pa do Prvog svetskog rata
označava terminom koji je zajednički za većinu srednjoevropskih i južnoslovenskih
književnosti - moderna. Iako je termin uzet iz nemačke književnosti, upravo u ovo vreme
kontakti s njom i njen uticaj osetno slabe. Samo u srpskim zemljama koje su se tada nalazile
pod vlašću Austro-Ugarske (Vojvodina, Bosna, Hercegovina i srpski krajevi u Hrvatskoj)
nemački su kulturni i književni uticaj i dalje osećao. U samoj pak Kraljevini Srbiji i u njenoj
prestonici Beogradu naglo jača francuski uticaj. Bio je to srećan sticaj okolnosti, jer su tada
nove književne ideje dolazile iz Pariza.

Za dve decenije - koliko je moderna najviše trajala - umetnički uspon književnosti bio je veći
no ikada ranije. Naročito se to osećalo u poeziji, što je savremenog pesnika M. Pavlovića
navelo da ovo razdoblje nazove "jedan mali zlatan vek naše poezije". Ali je zanimljivo, mada
nije slučajno, da nije bio ništa manji napredak kritike i nauke o književnosti. Jedan širi pogled
pokazao bi da je u isto vreme nauka uopšte u Srbiji, u svim svojim osnovnim granam doživela
procvat. Znatno ojačao kao kulturni i naučni centar, Beograd je preuzeo vodeću ulogu i u
književnosti. Književni život prestonice, kao i kod nekih drugih naroda, usmeravao je rzavoj i
utvrđivao zajednička merila. Ono što je Nedić pokušao ali nije ostvario, ostvariće od njega
mlađi kritičar Bogdan Popović (1864-1944). On će 1901. u Beogradu pokrenuti možda
najznačajniji i svakako najbolje uređivan časopis "Srpski književni glasnik". Za prvih
četrnaest godina izlaženja "Glasnik" je i kod pisaca i kod njihovih čitalaca pojačavao izvesne
predstave o književnim uzorima prema najopštijim ali jedinstvenim merilima.

Očigledno je uloga kritičara prilično porasla. Istoričari će kasnije napominjati da je u vreme
moderne postojala "hegemonija kritike". Ali je upravo ta hegemonija bila jedan od uslova da
se kritičkim prevrednovanjem nasleđa uspostave određeni kontinuiteti u književnom razvoju.
Najpre će B. Popović načiniti izvrsnu

Antologiju novije srpske lirike

(1911). Predgovor, strog

izbor pesama, kao i njihov razmeštaj, prikazali su istorijski sled novih liričara - od
rodonačelnika Radičevića do simboliste Dučića - kao neprekinut niz usavršavanja pesničke
umetnosti. Zatim će drugi urednik "Glasnika" i najistaknutiji kritičar Jovan Skerlić (1877-
1914) napisati

Istoriju nove srpske književnosti

(1914). On je prema savremenim

kriterijumima opisao smenjivanje epoha, stilskih formacija i škola. Dobijena slika pokazala je
da se nova srpska književnost razvijala na način tipičan za evropske književnosti. Najzad,
Pavle Popović (1868-1939) preduzeo je široka istorijsko-komparativna istraživanja u svim
domenima: narodna, srednjovekovna, dubrovačka i nova književnost.

Za književnost je oduvek bilo od posebnog značaja ono što se u jeziku dešava. Na početku 20.
v. književni jezik je stabilizovan. Ali su se izvesni odnosi vidno pomerili. Zasnovan na
narodnim govorima koji su dobrim delom uzeti iz usmene poezije i proze, književni jezik je u
početku više odgovarao potrebama ruralne i tradicionalne kulture nego urbane i moderne.
Valjalo ga je prilagođavati novim, više intelektualnim potrebama, sa složenijim stilskim
diferenciranjem. U tome je beogradska sredina počela da igra odlučujuću ulogu. Ako je u
početku široko shvaćena periferija jezički uticala na kulturni centar, sada centar utiče na nju:
podvodi lokalne razlike, koje dolaze iz pokrajina, pod opštu standardizaciju i formira
funkcionalne stilove. Tako se obrazuje jedan poseban oblik u kome se književni jezik
pojavljuje, prilagođen potrebama razvijene urbano-intelektualne sredine: za njega se
odomaćio naziv

beogradski stil

. Njime ne pišu samo književnici. Podjednako ga nalazimo i u

naučnoj prozi. Jedan od izrazitijih predstavnika je istoričar Slobodan Jovanović (1869-1958),
koji je samo povremeno razmatrao književne teme, ali se zato svi njegovi tekstovi mogu čitati
kao da su književni već i zbog same stilske veštine.

Stilska veština, koja nije samo jezička, nigde nije došla toliko do izražaja kao u poeziji. I
nijedan pesnik nije je toliko dugo i tako strpljivo usavršavao kao Jovan Dučić (1874-1943).
Najpre je bio Ilićev sledbenik, da bi zatim (

Pesme

, 1908) načinio oštar prelaz na simbolističku

poetiku s francuskim uzorima. Jako je suzio izbor uglavnom na dva stiha: simetrični
dvanaesterac (aleksandrinac) i jedanaesterac, oba po poreklu francuska. Sužavanje se oseća u
svemu - u izboru motiva, slika, boja - i može se desiti u vezi s težnjom da se sažimanjem
spoljnog opisa pojača simbolično značenje. U pesmi se opis katkad daje u savršenim
proporcijama, koje ga čine malim remek-delom. Ali nije satiričan, kao kod parnasovaca, nego
se razvija u tanano gradiranim prelivima. Rođen u Hercegovini, nadomak Jadranskog mora,

sličan milje susedne like, Veljko Milićević (1886-1929) je u romanu

Bespuće

(1912)

književno transponovao u moderniji oblik čovekovog otuđenja. Glavni junak je svuda
ravnodušni tuđinac, što prerasta u temu bezavičajnosti novog čoveka. To je izvrsno delo i po
fakturi i po viđenju sveta očima stranca.

Srpski moderan roman i pripovetka zapravo počinju od Borisava Stankovića (1876-1927).
Njegovi su likovi složeno građeni, s jakim unutrašnjim konfliktom između protivrečnih
pobuda. Pripoveda se iz velike blizine glavnog junaka, često i iz njegove svesti, što pomoću
introspekcije vodi do najranijih, duboko potisnutih doživljaja. Niko kao on u romanu

Nečista

krv

(1910) nije tako smelo ponirao u duševni i čulni život, niti je s toliko dramatičnosti

prikazao odnos između kolektivnih zabrana koje nameće kultura i individualnog, osećajnog,
pa i telesnog. Pri tome se telo glavne junakinje Sofke prikazuje u pokretu, s neprestanim
promenama i s obiljem senzacija za koje ranija proza nije znala. Otkriven je, uz to, ceo jedan
malo poznat svet gradske a stare balkanske kulture.

Nečista krv

je prvi srpski roman koji je u

prevodu na više evropskih jezika dobio laskave kritike. Drugi roman Gazda Mladen, gotovo
sve pripovetke, kao i često igrana drama

Koštana

, takođe su vezani za malu varoš Vranje na

krajnjem jugu Srbije.

Izrazito analitičku prozu, svu ispunjenu pažljivo stilizovanim utiscima, počela je u to vreme
(

Saputnici

, 1913) da objavljuje Isidora Sekulić (1877-1958). Kod nje gotovo redovno služenje

introspekcijom - sa sklonošću ka esejizaciji narativnog teksta - teži da preraste u praćenje toka
svesti. Između dva rata, a i kasnije, I. Sekulić je jedan od najboljih esejista i tumača
književnosti. Manje sklon inovacijama Milutin Uskoković (1884-1915) napisao je da romana
iz beogradskog života:

Došljaci

(1910) i

Čedomir Ilić

(1914). Uskokovićev razvoj je,

međutim, prekinuo Prvi svetski rat, kao i razvoj od njega još mlađeg Milutina Bojića (1892-
1917). On se po nekim osobinama vraća na zvučan parnaso-simbolistički stih, s retorički
podignutim tonom. Takvim stihom napisana je i

Plava grobnica

potresna pesma o jonskom

moru kao grobnici izbegle i bolešću desetkovane srpske vojske. Sem toga, Bojić je redak
pisac koji je predano radio na drami: napisao je pet dramskih tekstova na istorijske teme
(

Kraljeva jesen

Uroševa ženidba

i trilogija

Despotova kruna

) i dve na savremene (

Lanci

Gospođa Olga

Avangarda i međuratna književnost

Nesumnjiv umetnički usponi srpske književnosti koji su prekinule ratne godine nije, kao što
se moglo očekivati, obnovljen i produžen. Obnovljen je, vrlo brzo, književni život, naročito u
Beogradu, koji je dobrim delom bio razrušen grad. To, međutim, više nije bila prestonica
Srbije, nego jedne nove državne tvorevine oslobođenih jugoslovenskih naroda - Jugoslavije.
Pisci, mahom mladi, nisu dolazili samo iz različitih domaćih književnih sredina: mnogi od
njih doneli su iskustva stečena u raznim evropskim metropolama gde su kraće ili duže
boravili. Razlike su dinamizovale književni život. Stari uzori počeli su da gube na vrednosti.
Umesto vodećeg časopisa, kakav je bio "Srpski književni glasnik", pojavilo se više novih,
najčešće kratkovekih, ali sa svojim zasebnim, međusobno teško pomirljivim programima.
Osporavanju je postepeno podlegalo sve, ili gotov sve, što je pripadalo ranijoj književnosti.

Osporavanje kome su bili skloni mladi pisci nije, međutim, dolazilo samo od opšte skepse
izazvane surovim i, za mnoge, traumatičnim ratnim zbivanjima. Ono je bilo i deo programa
novih književnih pokreta, čiji su manifesti preplavili evropske književnosti najpre uoči rata, a
onda i posle rata. Svi ti brojni pokreti, ponikli u raznim zemljama, slili su se u jednu opštu
književnoistorijsku pojavu (stilsku formaciju) za koju se ustalio naziv -

avangarda