1. Pojam kolizione norme
Osnovni zadatak kolizionih normi je da reše dilemu sa kojom su suočeni arbitri,tj.da utvrde koje će
pravo biti merodavno.
Ovu dilemu kolizione norme rešavaju tako što među brojnim kontaktima koje pravni odnos ima sa
pojedinim zemljama izaberu jedan kao najrelevantniji,odlučujući,i na taj način upute postupajući
organ na merodavno pravo.
Među raznim tačkama dodira treba izabrati jednu,odlučujuću,i taj izbor vrši zakonodavac.
On pri tome ne polazi od jednog konkretnog pojedinačnog pravnog odnosa,već od jedne kategorije
pravnih odnosa i pravnih pitanja.
Poći će na primer od kategorije ugovora,ili uže,od kategorije kupoprodajnog ugovora,ili još uže,od
odgovornosti prodavca ili možda od zastarelosti.
Pored mesta zaključenja ugovora i mesta gde se raspravlja spor,značaj može imati i mesto izvršenja
ugovora,mesto nalaženja predmeta ugovora,kao i drugi mogući kontakti kupoprodajnog ugovora
sa raznim suverenitetima.
Kojim obzirima zakonodavac treba da se rukovodi da bi došao do opredeljenja,koja merila treba da
koristi da bi utvrdio koji je od zamislivih načina vezivanja presudan,a koja vezivanja su
zanemraljiva ,jeste stvar zakonodavne odnosno pravne politike u svakoj državi.
Prema Savinjiju,svaki pravni odnos ima svoje sedište koje izražava prirodu odnosa i koje ga vezuje
za određeno pravo,bez obzira da li je ono domaće ili strano,a sedište pravnog odnosa se
identifikuje putem elementa koji se smatra najkarakterističnijim za prirodu određenog odnosa.
Ovaj metod postavljanja kolizionih normi postao je preovlađujući u zakonodavnoj praksi država,iako
su njegovi nedostatci doveli i do njegove modifikacije.
Ipak,smatra se da se zakonodavac prilikom propisivanja kolizionih normi opredeljuje za merodavnost
onog pravnog poretka koje je u najtešnjoj vezi sa činjeničnim skupom.
S obzirom na to da je međunarodno privatno pravo grana unutrašnjeg prava,zakonodavac svake
pojedine države na osnovu merila pravne politike,koja odgovaraju njegovim stavovima i
interesima, donosi odluku o tome koje je vezivanje težišno za jedan činjenični skup,za jednu
kategoriju,i time postavlja kolizionu normu.
2. Struktura kolizione norme
U klasičnoj četvoročlanoj strukturi pravne norme (pretpostavka dispozicije,dispozicija,pretpostavka
sankcije i sankcija) uslov za nastupanje sankcije je ispunjenost pretpostavke (hipoteze) za njenu
primenu.
To jeste,nepoštovanje obaveznog pravila ponšanja (dispozicije) je pretpostavka sankcije.
U svakom slučaju ovakav način regulisanja je svojstven neposrednom,tj.direktnom načinu regulisanja.
Norme koje vrše izbor merodavnog prava,kolizione norme,predstavljaju posredan tj.indirektan
način regulisanja odnosa sa elementom inostranosti.
Kolizione norme imaju dva osnovna elementa :
a) U njima se prvo imenuje jedna pravna kategorija pod koju se podvodi konkretno pravno pitanje
b) Sadrže tačku vezivanja,izdvajanje jedne odlučujuće veze koja će u konkretnom slučaju dovesti do
merodavno prava.
Ako koliziona norma glasi : Za pravnu i poslovnu sposonbnost fizićkog lica merodavno je pravo država
čiji je ono državljanin,pravna kategorija je pravna i poslovna sposobnost fizičkog lica,dok je tačka
vezivanja državljanstvo.
U normi : Za oblik pravnog posla merodavno je pravo države u kojoj je pravni posao preuzet,pravna
kategorija je oblik (forma) pravnog posla,a tačka vezivanja je mesto zaključenja posla.
Pošto koliziona norma predstavlja posredan način regulisanja odnosa sa elementom inostranosti,
ona kao posledicu ne određuje obavezno pravilo ponašanja,već kao posledicu propisuje primenu
merodavnog prava.
a) Pravna kategorija
Ovaj element kolizione norme nema ustavljeni naziv u teoriji.
Pravna kategorija može da bude jedan pravni institut,jedan tip pravnog odnosa ili jedno pravno
pitanje u vezi sa nekim pravnim odnosom ili institutom.
U načelu,pravne kategorije koje se spominju u kolizionim normama jedne zemlje trebalo bi da pokriju
sva moguća konkretna pravna pitanja povodom kojih se traži merodavno pravo.
Drugim rečima,bilo bi idealno da se svaki problem za koji se traži merodavno pravo može podvesti
pod pravnu kategoriju neke kolizione norme.
Situacija po pitanju pravnih kategorija u Srbiji poboljšala se usvajanjem ZMPP.
U slučaju praznina koriste se insturmenti koji služe za prevazilaženje praznina u pravu uopšte – pre
svega ekstenzivno tumačenje i analogija.
ZMPP kao pomoćne izvore izričito predviđa korišćenje pravnih načela : načela ZMPP,načela
pravnog poretka Srbije i načela međunarodnog privatnog prava.
Supsumiranjem činjenica konkretnog slučaja pod pravnu kategoriju jedne kolizione norme stvara
se zapravo preduslov za dejstvo te norme,odnosno može se primeniti tačka vezivanja koja nas
povezuje sa merodavnim pravom.
Pravne kategorije koje čine element kolizionih normi veoma su različite.
Kao pravna kategorija kolizione norme može da bude izdvojen ceo pravni institut,ili čak grana prava,a
mogu da se koriste i znatno uže kategorije.
b) Tačka vezivanja
Tačka vezivanja je onaj element kroz koji se neposredno ostvaruj dejstvo kolizione norme : u njoj
se tačkom vezivanja izdvaja jedan od mogućih oblika vezivanja da bi postao opredeljujući.
Tačka vezivanja neposredno određuje pravo koje države treba da se primeni kao merodavno,ali
sama koliziona norma samo posredno reguliše konkretan odnos,problem.
Opredeljivanjem za određenu tačku vezivanja omogućava se da konkretan slučaj bude rešen po
materijalnom pravu određene države.
3. Pojam odlučujuće činjenice
Među raznim tačkama dodira treba izabrati jednu,odlučujuću,i taj izbor vrši zakonodavac.
On pri tome ne polazi od jednog konkretnog pojedinačnog pravnog odnosa,već od jedne kategorije
pravnih odnosa i pravnih pitanja.
Poći će na primer od kategorije ugovora,ili uže,od kategorije kupoprodajnog ugovora,ili još uže,od
odgovornosti prodavca ili možda od zastarelosti.
Pored mesta zaključenja ugovora i mesta gde se raspravlja spor,značaj može imati i mesto izvršenja
ugovora,mesto nalaženja predmeta ugovora,kao i drugi mogući kontakti kupoprodajnog ugovora
sa raznim suverenitetima.
Kojim obzirima zakonodavac treba da se rukovodi da bi došao do opredeljenja,koja merila treba da
koristi da bi utvrdio koji je od zamislivih načina vezivanja presudan,a koja vezivanja su
zanemraljiva ,jeste stvar zakonodavne odnosno pravne politike u svakoj državi.
Prema Savinjiju,svaki pravni odnos ima svoje sedište koje izražava prirodu odnosa i koje ga vezuje
za određeno pravo,bez obzira da li je ono domaće ili strano,a sedište pravnog odnosa se
identifikuje putem elementa koji se smatra najkarakterističnijim za prirodu određenog odnosa.
Ovaj metod postavljanja kolizionih normi postao je preovlađujući u zakonodavnoj praksi država,iako
su njegovi nedostatci doveli i do njegove modifikacije.
Ipak,smatra se da se zakonodavac prilikom propisivanja kolizionih normi opredeljuje za merodavnost
onog pravnog poretka koje je u najtešnjoj vezi sa činjeničnim skupom
Tačka vezivanja je onaj element kroz koji se neposredno ostvaruj dejstvo kolizione norme : u njoj
se tačkom vezivanja izdvaja jedan od mogućih oblika vezivanja da bi postao opredeljujući.
“Pravo određeno na osnovu ovog Zakona izuzetno se neće primeniti ukoliko je s obzirom na sve
okolnosti očigledno da spor ima samo vrlo slabu vezu sa tim pravom i da se nalazi u mnogo tešnjem
odnosu sa nekim drugim pravom.”
Navedeni član predstavlja tzv.generalnu klauzulu.
Generalnu klauzulu zakonodavac koristi kako bi postupajućem organu omogućio da izbegne
situaciju u kojoj primena blo kog kolizionog pravila sadržanog u zakonu vodi ishodu koji ne
odražava želju zakonodavca da bude primenjeno pravo najbliže veze.
Osim generalne ,zakonodavac može upotrebiti i posebnu klauzulu izuzetka,a njom se koriguje
neželjeno dejstvo pojedinačne fiksne tačke vezivanja.
Takav je slučaj ako na primer svi akteri štetnog događaja imaju državljanstvo jedne države,a nesreća
se dogodi u drugoj državi,u kojoj su oni samo na proputovanju.
Austrijski odgovor na ovaj problem je da se predvidi da će umesto lex loci delicti commissi biti
primenjen pravo najbliže veze.
b) Podela na proste i kompleksne tačke vezivanja
1) Proste tačke vezivanja su one koje nas vode do jednog merodavno prava,sledeći bilo
striktna,bilo okvirna zakonodavna uputstva.
Ako se ugovorni odnos ceni po “lex loci contractus” ,ta tačka vezivanja nas vodi do jednog prava,do
prava one države u kojoj je ugovor zaključen.
2) Kompleksne su one tačke vezivanja,unutar iste kolizione norme,koje nas vode do više
merodavnih prava.
Ako koliziona norma glasi : “Za materijalne uslove zaključenja braka merodavno je pravo
državljanstva budućih bračnih partnera i lex fori” , ona nas može dovesti do čak tri prava.
U ovom slučaju dolazi do kumulativne primene više prava.
Kompleksna tačka može da bude postavljena alternativno i supsidijarno.
Ako koliziona norma glasi : U pogledu forme ugovora merodavno je bilo pravo mesta zaključenja,bilo
pravo koje je merodavno za sadržaj ugovora,tačka vezivanja je kompleksna jer za istu pravnu
kategoriju propisuje mogućnost primene prava dve različite države,ali i alternativna,zato što će se
primeniti samo pravo jedne od tih država.
Zajednička karakteristika alternativnih tačaka vezivanja je da im je cilj priznanje punovažnosti
pravnog posla,održavanje na snazi pravnog odnosa,uvažavanje ili čak favorizovanje određenih
interesa.
Da bi se postigao cilj,sud mora pre nego što se odluči za merodavno pravo da ispita sadržinu
potencijalnih merodavnih prava i primeni ono koje dovodi do određenog rezultata.
Alternativa dakle ne znači slobodu izbora za organ koji primenjuje kolizionu normu-
Kao što smo rekli,drugi tip kompleksnih tački vezivanja čine one koje su postavljene supsidijarno.
Takve tačke vezivanja sadže na primer sledeće kolizione norme : “Za dejstva braka merodavno je
pravo zajedničkog državljanstva bračnih partnera,a ako imaju različito državljanstvo,primenjuje se
pravo njihovog zajedničkog prebivališta,a ako ga nemaju,primenjuje se pravo države suda”
U ovom tipu složenih tačaka vezivanja,zakonodavac pribegava supsidijarnom nabrajanju ne zbog
toga da bi se došlo do određenog rezultata,već zbog toga da bi se uopšte došlo do rezultata.
c) Podela na stalne i promenljive tačke vezivanja
Činjenice na kojima se temelje tačke vezivanja i koje su priznate kao relevantna veza koja nas spaja sa
merodavnim pravom,mogu iti stalne i promenljive,i na toj osnovi razlikujemo stalne i promenljive
tačke vezivanja..
1) Stalne su one tačke vezivanja koje su vremenski i prostorno fiksirane,i to su pre svega one tačke
čija je činjenična podloga jedan događaj,kao što je npr.zaključenje ugovora ili izvršenje delikta.
Među stalne tačke vezivanja po svojoj prirodi spada i lex rei sitae,ali samo ako je reč o mestu
nalaženja nepokretnih stvari koje ne mogu da menjaju svoj položaj,čije je mesto nalaženja stalno.
2) Promenljive su one tačke vezivanja koje nisu jednom zasvagda u jednom konkretnom slučaju
konačno fiksirane ni vremenski pa ni prostorno.
Takav je slučaj sa “lex rei sitae” ako je u pitanju pokretna stvar.
Među karakteristike promenljive tačke vezivanja spadaju i državljanstvo i domicil i sedište pravnog
lica jer se ove tačke vezivanja takođe zasnivaju na činjenicama koje se menjaju.
U statusnim i porodičnim odnosima sa elementom inostranosti koji su po svom karakteru trajni
odnosi, problem mobilnog sukoba zakona je naročito prisutan.
Ovaj problem ponekad rešava sam zakonodavac tako što precizira i vremenski momenat u kome
treba gledati jednu tačku vezivanja.
Državljanstvo je po sebi promenljiva tačka vezivanja,ali ako se precizira da je reč o državljanstvu u
momentu smrti,činjenica postaje vremenski fiksirana,te tačka vezivanja postaje
stalna,nepromenljiva
5. Vrste kolizionih normi
Postoji više podela kolizionih normi,od kojih je svakako najvažnija ona na jednostrane i višestrane.
Navešćemo pored ove podele i podelu na samostalne i nesamostalne kolizione norme.
a) Jednostrane i višestrane kolizione norme
1) Kolizione norme koje smo do sada navodili kao primere su višestrane,a njihova osnovna
karakteristika je da su one apstraktne ,te zavisno od okolnosti konkretnog stanja ukazuju na pravo
bilo koje države sveta.
Koliziona norma : Za stvarna prava na nekretninama primeniće se zakon mesta nalaženja
stvari ,odvešće nas do domaćeg prava ako se nekretnina nalazi na teritoriji države čiji sud utvrđuje
merodavno pravo, do francuskog prava ukoliko se u nekom drugom slučaju nekretnina nalazi u
Francuskoj ili do nekog drugog prava gde se nekretnina nalazi.
2) Jednostrane su one kolizione norme koje u svakom slučaju dovode do primene jednog istog,i to
domaćeg prava.
Koliziona norma : Za stvarna prava na nekretninama primeniće se srpsko pravo.
Ovakva jednostrana koliziona norma je teško zamisliva jer bi dovela do potpune izolacije domaćeg
pravnog sistema.
Ukoliko bi međutim norma glasila : Za stvarna prava na nekretninama koje se nalaze u Srbiji
primeniće se pravo Srbije,norma ostaje jednostrana,pošto propisuje primenu srpskog prava,ali u
razumnim granicama.
Uporedno zakonodavstvo poznaje jednostrane kolizione norme,iako u novijim kodifikacijama
preovlađuju višestrane kolizione norme.
U starijoj doktrini postoje i shvatanja da međunarodno privatno pravo treba graditi na jednostranim
kolizionim normama,ali su danas takva stanovišta uglavnom napuštena.
Višestrane kolizione norme su bolji i celishodniji instrument za određivanje merodavnog prava.
b) Samostalne i nesamostalne kolizione norme
Prema kriterijumu koji pokazuje da li je koliziona norma prema svom tekstu podobna i dovoljna da
ukaže na merodavno pravo,ili to nije,kolizione norme mogu biti samostalne i nesamostalne.
1) Samostalne su kolizione norme koje ukazuju na merodavno pravo.
Pri tome nije od značaja kakve tačke vezivanja konkretna norma sadrži,već je bitno to da primenom
na konkretne okolnosti slučaja norma dovodi do konkretnog merodavnog prava.
2) Nesamostalne su kolizione norme čija formulacija nije dovoljna da se pomoću njih odredi
merodavno pravo.
One dopunjuju samostalne kolizione norme tako što sadrže objašnjenja,uputstva koja utiču na
utvrđivanj konkretnog merodavnog prava.
Nesamostalne kolizione norme se odnose na opšti deo međunarodnog privatnog prava i izražavaju
stav zakonodavca o opštim institutima međunarodnog privatnog prava.
U skladu s tim,nesamostalne kolizione norme se nalaze po pravilu u opštem delu zakona o
međunarodnom privatnom pravu,dok se samostalne uglavnom nalaze u posebnom delu.
Kvalifikacija pravne kategorije je određivanje pravog smisla kategorija korišćenih u kolizionim
normam odnosno podvođenjem jednog odnosa pod “pravu” kategoriju , “pravu” kolizionu normu.
Dilema je zapravo u tome koju od dve ili više kolizionih normi ćemo izabrati i primeniti,a čija primena
dolazi u obzir zavisno od toga kako ćemo shvatiti njihove kategorije.
Kvalifikacija pravne kategorije tj.pravnog odnosa,često se javlja u praksi.
Postoji nekoliko naročito osetljivih graničnih oblasti koje su čest izvor problema kvalifikacije pravnih
kategorija,a to su oblasti :
- Naslednog i obligacionog prava
- Porodičnog i imovinskog prava
- Materijalnog i proceduralnog prava
- Razgraničenja kategorija forme od sadržine pravnih poslova
Posebne teškoće donose slučajevi u kojima problem nije u tome da li ćemo pravno pitanje
supsumirati pod jednu ili drugu kategoriju jedne ili druge kolizione norme,već je pitanje kako ćemo
uopšte pronaći neku pravnu kategoriju pod koju bi se jedna ustanova mogla podvesti.
2) Kao kvalifikacija tačke vezivanja
Prilikom kvalifikacije tačke vezivanja nema više dileme o tome koju kolizionu normu valja
primeniti,ali nije još jasno kuda ona vodi.
Od različitih mogućih poimanja tačke vezivanja koja nude različita prava zavisi kakvo će biti uputstvo
koje daje tačka vezivanja.
Ako se pod mestom zaključenja ugovora shvata mesto odakle je poslat pozitivan odgovor na ponudu,
merodavno će biti jedno pravo,a ako se pak pod mestom zaključenja ugovora shvata mesto gde je
ponudilac primio odgovor,biće merodavno drugo pravo.
Postoji nekoliko tačaka koje često daju povoda kvalifikaciji,a to su naročito : mesto zaključenja
ugovora,mesto delikta i domicil (prebivalište).
Važno je istaći da kvalfikacija tačke vezivanja sledi i logički i vremenski iza kvalifikacija pravne
kategorije.
Dakle,ako se u istom slučaju pojave oba vida kvalifikacije,prvo se pristupa kvalifikaciji pravnih
kategorija.
7. Stepenasta kvalifikacija
a) Kvalifikacija po lex fori
Otkrivajući problem kvalifikacije,Barten i Kan su predložili i jedno njegovo rešenje,koje je do dan
danas ostalo vladajuće.
Po tom rešenju kvalifikaciju treba vršiti lege fori,tj.prema pravu države gde se sudi i od čijih se
koilizionih normi polazi prilikom rešavanja spora.
Pojmovi sadržani u tim kolizionim normama,a koji imaju različita značenja u raznim pravima,imaju se
shvatiti po pravu države u čijim se kolizionim normama oni sadrže i gde se pitanje raspravlja (sudi).
Ovo rešenje i danas ima veoma široku podršku u teoriji,a sasvim je sigurno i vladajuće u praksi.
To je najčešće solucija i među zakonodavnim rešenjima,ali treba primetiti da je relativno mali broj
zakonodavstava koje zauzimaju eksplicitan stav prema problemu kvalifikacije a i rešenja su
nepotpuna.
Najjači argument u prilog kvalifikaciji po lex fori nalazi se u činjenici da je prilikom kvalifikacije reč o
razumevanju,tumačenju kolizione norme,a logično je da se kolizione norme shvataju u sistemu i
prema pojmovima onog prava kome pripadaju.
To je zakon suda,jer svaki sud polazi od kolizionih normi svoje države.
Ako se opredelimo za kvalifikaciju po lex fori,dobijamo jednu čvrstu polaznu tačku,nismo više na
nesigurnoj ničijoj zemlji.
Otvara se mogućnost da pravnim kategorijama i tačkama vezivanja korišćenim u kolizionim normama
damo pouzdano tumačenje.
Naravno postoje i argumenti protiv lex fori kao rešenja.
