PORTAL ZA PRAVNIKE I STUDENTE PRAVA U BIH

KOMPARATIVNA
PRAVNA HISTORIJA

SKRIPTA

WWW.BH-PRAVNICI.COM

[email protected]

WWW.BH-PRAVNICI.COM

STARA MESOPOTAMIJA

Historijski kontekst

Drţava u staroj Mesopotamiji prošla je u svom razvoju kroz tri faze.

U prvoj fazi

nastali su

sumerski gradovi-drţave, kao što je Lagaš. Centralno mjesto u takvim gradovima-drţavama
pripadalo je hramu boţanstva zaštitnika. Stanovnici ovih gradova govorili su sumerski jezik.

U drugoj fazi

došlo je do nastanka i širenja teritorijalnih drţava. Primjer takve drţave bila je

Akadska, koju je osnovao kralj Sargon. Ove drţave nastale su pokoravanjem manjih gradova-
drţava i nisu imale posebna boţanstva.Vladari ove drţave govorili su akadski jezik. U prvoj
polovini 2. milenija akadski jezik se podijelio na dva dijalekta-

babilonski

asirski

U trećoj

fazi

nastala su multikulturna carstva kao što su: Babilonija, Asirija, Mitani i Hati. Hammurabi

je osnovao drţavu koja se protezala od današnjeg Perzijskog  zaliva do obala Libana. Pozicija
grada Babilona kao glavnog grada carstva zahtijevala je da se boţanstvo toga grada (Marduk)
podigne  na  nivo  najvišeg  boţanstva  u  panteonu  stare  Mesopotamije.  Poĉetkom  prvog
milenija,  Mesopotamija  je  došla  pod  dominaciju  Asirije.  Nakon  toga,  539.  p.n.e.
Mesopotamija  odlazi  pod  vlast  Persije  da  bi  tokom  4.  vijeka  p.n.e.  ovo  podruĉje  osvojio
Aleksandar Veliki i uĉinio ga dijelom helenistiĉkog svijeta.

Organizacija vlasti

Stanovnici stare Mesopotamije, koji su ţivjeli u naseljima pokraj rijeka, identifikovali su se
kao pojedinci zajednica u kojima su ţivjeli. Vlast u tim zajednicama pripadala je savjetima
uglednih muškaraca-graĊana. Veći gradovi bili su podijeljeni u distrikte koji su se zvali

daggi

na sumerskom, ili

babtum

na asirskom jeziku. Od poĉetka 3. milenija p.n.e. poĉela je

izgradnja odbrambenih zidova oko naselja. Pojavila se nova klasa vojnih komandanata koji su
se nazivali »kraljevi«. Istovremeno, postojali su i religijski autoriteti. Nekada su kraljevi vršili
i religijsku funkciju.

Državna ideologija

Ustanova  kraljevstva  bila  je  podrţana  i  obrazloţena  religijskom  ideologijom.  Prema  mitu
Enuma Eliš tvrdi se da je boţanstvo Marduk ili Asur uzdignuto na nivo kosmiĉke supermatije
od  strane  savjeta  boţanstva,  zbog  njegove  hrabrosti  u  borbi  protiv  sila  haosa.  Nakon  toga
stvoreno je ĉovjeĉanstvo  i osnovan  grad  Babilon (»vrata bogova«), koji je postao  zemaljsko
sjedište  boţanskog  skupa.  U  savremenoj  literaturi  se  navodi  da  je  pozicija  vladara  u
Mesopotamiji bila ograniĉena s dva faktora, a to su

religija

, koju su vršili svećenici i

državna

organizacija

, u kojoj se pojavljuje skupština kao stvarna brana vladareve samovolje.

Sudovi i sudski postupak

Najstarija ustanova za suĊenje u staroj Mesopotamiji bila je skupština graĊana. Svi stanovnici
grada sastajali su se i izricali presudu. To se obiĉno dogaĊalo na mjestu zvanom

rebitu

. Od

godine 2000.p.n.e. sudske funkcije preuzimaju manje grupe ljudi koje funkcionišu kao sudije.
Kada  se  radilo  o  smrtnoj  kazni,  vladar  je  funkcionisao  kao  vrhovni  sudija.  On  je  sudsku
funkciju  vršio  u  palati.  Kao  dokazna  sredstva  korišteni  su  pisani  dokumenti,  usmene  izjave
praćene zakletvom i ordalije. Uobiĉajena ordalija bila je bacanje u rijeku. Strankama nije bilo
dozvoljeno da se ţale višem autoritetu ili da ponovo pokreću spor.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

Imovinsko pravo

Cilindriĉni peĉat i

kudurru

kamenje potvrĊuju da je privatno vlasništvo bilo pravno zaštićeno.

Najraniji  zapisi  su  ugovori  iz  Mesopotamije  koji  ovjekovjeĉuju  prodaju  zemlje.  Nekim
vrstama  imovine,  kao  što  su  polje,  voćnjak,  kuća  vojnika,  ribara  itd.  bilo  je  ograniĉeno
raspolaganje. Bilo je uobiĉajeno da zakupac plati 1/3 prihoda kao naknadu zakupodavcu. Ako
su  nepredvidive  okolnosti  dovele  do  propadanja  usjeva,  mesopotamsko  pravo  je  oslobaĊalo
zakupca odgovornosti. Neki propisi imali su za cilj da nadoknade štete vlasniku imovine koju
bi mu poĉinila lica koja su neovlašteno ušla u tu imovinu. Brojni zakoni su predviĊeni da štite
interese robovlasnika.

Porodično pravo

U Mesopotamiji je otac bio glava porodice. On je obiĉno imao jednu ţenu i koristio je
ugovore da upravlja većinom porodiĉnih poslova. U pogledu sklapanja braka bilo je
uobiĉajeno da otac mlade sklopi sporazum o braku sa mladoţenjom a zatim bi bile objavljene
ceremonije u cilju efektuiranja valjanog braka. Mladoţenja je davao dva posebna dara-

bilbum

(darovi za svadbenu sveĉanost) i

terhatum

(novac koji mladoţenja daje ocu mlade). Nakon što

su  darovi  dati,  brak  je  smatran  zaĉetim  i  mlada  je,  ovisno  od  njene  dobi  mogla  preći  u
domaćinstvo muţa.
Stari babilonski dokumenti koriste dva termina koji se tiĉu  miraza, to su

šeriktu

m (dio braĉne

imovine) i

nudunnum

(ţenina braĉna imovina u cjelini). Babilonsko pravo tretiralo je miraz

kao  imovinu  ĉiji  vlasnik  je  ţena  za  ţivota.  Muţ,  ali  ne  i  supruga,  mogao  je  inicirati  razvod
deklarisanjem  namjere  da  to  uĉini.  Nepriliĉno  ponašanje  ţene  predstavljalo  je  osnovu  za
razvod. Djeca su obiĉno ostajala sa ocem ako je razvod bio opravdan. Muţ je bio duţan platiti
naknadu razvedenoj supruzi ako je razvod braka bio bez opravdane osnove. Usvojena djeca su
imala  jednaka  prava  kao  i  biološka.  Djeca  koja  nisu  poštovala  roditelje  bila  su  surovo
kaţnjavana.

Nasljedno pravo

Sinovi  su  dobivali  veći  nasljedni  dio.  Posebni  propisi  predviĊali  su  dodatni  dio  za  sina  koji
treba svadbeni dar. Posebni propisi su takoĊe dopuštali da se da dodatno  naslijeĊe  »voljenom
sinu«. Dopuštali su ocu da zbog odreĊenog razloga iskljuĉi sina iz naslijeĊa. Udovica je imala
pravo doţivotnog boravka  u kući  umrlog  muţa, a  njena djeca su  miraz jednako  nasljeĊivala.
Kćerka  je  nasljeĊivala  ili  miraz  ili  dio  oĉeve  ostavštine,  posebno  ako  nije  bila  udata,  ako  je
pripadala hramu  ili ako  nije  imala braće. Dijete koje je rodila robinja,  nasljeĊivalo je jednako
kao i ostala djeca, jedino ako je otac priznao to dijete.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

Krivično pravo

Namjerno  ubistvo  i  zavjera da se  ubistvo poĉini  bili  su kaţnjavani smrću.  Ubistvo  iz  nehata
bilo je kaţnjavano blaţe. U sluĉaju kraĊe od poĉinioca se traţilo da plati kaznu koja se kretala
izmeĊu  dvostruke  i  trostruke  vrijednosti  ukradenog  predmeta.  Hammurabijevi  zakoni  su
predviĊali  smrtnu  kaznu  za  kraĊu  nekog  predmeta  iz  hrama.  Hammurabijevi  zakoni  sadrţe
propise  koji  spreĉavaju  maloljetnika  ili  roba  da  prodaje  stvari  koje  nisu  njegovo  vlasništvo.
Smrtna kazna je slijedila  muškarcu koji je silovao  udatu  ţenu  ili onu koja je pod  ugovorom o
braku.  Razliĉiti  oblici  incesta  kaţnjavani  su  smrću  ili  progonstvom.  Mesopotamsko  pravo
smatralo  je  ţeninu  nevjeru  kao  preljubu  ali  ne  i  muţevu.  Preljuba  je  bila  kaţnjavana  smrću.
HZ su tretirali izbjegavanje vojne sluţbe kao djelo za koje slijedi smrtna kazna. Smrtna kazna
je bila predviĊena  za  noćnu provalu  ili  neovlašten prolaz preko posjeda. Kazne  za ometanje
pravde  i krivu optuţbu  varirale su od biĉevanja preko brijanja polovine  glave pa do novĉanih
kazni, pa ĉak i do smrtne kazne.

Međunarodno pravo

Od  najstarijih  vremena  stanovnici  stare  Mesopotamije  su  odrţavali  vaţne  politiĉke  i
ekonomske  odnose  sa  susjednim  regionima.  Miroljubivi  odnosi  meĊu  drţavama  su  se
uspostavljali  putem  ugovora.  Najstariji  primjeri  tih  ugovora  su  iz  Ebla,  starog  babilonskog
perioda,  te  Asirije.  Ti  ugovori  su  imali  sveĉanu  formu  praćenu  upotrebom  zakletvi  i
simboliĉkih  rituala.  Pri  zakljuĉivanju  su  se  koristila  imena  boţanstava  oba  kraljevstva  koja
sklapaju ugovor i prizivanje prokletstva na one koji prekrše ugovor. Ovim ugovorima kraljevi
se  obavezuju  na  lojalnost  jedni  drugima.  Politiĉki  odnosi  meĊu  drţavama  su  ĉesto  bili
podrţani ţenidbenim vezama izmeĊu vladajućih kuća.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

Sudovi i sudski postupak

Već u ranoj  historiji stari  Egipćani su  imali  sudove. Prema tradiciji  vladari Starog kraljevstva
su  formirali 6  velikih sudova  i  angaţovali Trideset  velikih  ljudi da  sluţe kao arbitri  u sluĉaju
sporova.  U  vrijeme  Srednjeg  kraljevstva  upravitelji  pokrajina  su  djelovali  kao  sudije.
Postojala je pravna ustanova poznata kao Desetorica s juga. U sluĉaju Novog kraljevstva slika
sudstva  je  mnogo  jasnija.  Faraon  je  definitivno  imao  veoma  znaĉajnu  sudsku  vlast.  Veziri,
jedan  na  Jugu,  a  drugi  na  Sjeveru,  bili  su  glavni  sudski  funkcioneri.  Pisari,  koji  su  imali
posebno  obrazovanje,  imali  su  kvazi-pravnu  funkciju  i  pred  njima  su  polagane  zakletve.
Sveštenici  su  bili  ukljuĉeni  u  sudski  postupak  u  sluĉaju  iracionalnog  dokaznog  sredstva.
SuĊenje  je  redovno  trajalo  jedan  dan.  Nije  bilo  profesionalnih  pravnika,  ali  su  pisari  pisali
pravne  akte,  ukljuĉujući  i  oporuke.  Postupak  je  bio  jednostavan:  tuţilac  je  pokretao  spor,
tuţeni je odgovarao, a zatim  je slijedila presuda. Od racionalnih dokaznih sredstava korištene
su izjave svjedoka, pisani dokumenti, a od iracionalnih korišteno je proroĉanstvo.

Pravni izvori

Staro egipatsko pravo saznajemo na osnovu natpisa na grobnicama, ugovora, sudskih zapisa,
priĉa i sl.
Iz perioda Novog kraljevstva postoje sljedeći izvori:

Edikt faraona Horemhaba koji se opisuje kao serija politiĉkih propisa usmjerenih
protiv odreĊenih nezakonitosti.

Novi dekret koji je izdao faraon Seti I, koji govori o privilegijama odreĊeno m hramu,
ali i kriviĉnim sankcijama protiv osoba koje oštete drţavnu imovinu.

Pravni zbornik »Zakonik iz Hermopolisa«, koji potiĉe iz doba 24 dinastije i
predstavlja zbirku sudskih sluĉajeva .

Koncept prava i pravde

Shvatanje prava  i pravde starih  Egipćana bilo je dio njihovog religijskog pogleda na svijet. U
tom  okviru  kljuĉni  koncept  je  bio  ma'at.  Ova  rijeĉ  oznaĉava  boţicu  pravde,  koja  prema
egipatskoj  »Knjizi  mrtvih«,  prati  Horusa,  pri  odreĊivanju  sudbine  svakog  pojedinca  nakon
smrti. Prema toj predstavi, srce svakog pojedinca se stavlja na vagu na ĉijoj suprotnoj strani je
nojevo pero. Ako je srce ĉovjeka teţe nego pero to znaĉi da je oteţalo zbog zlih djela. Ako je
tako, onda će jedna zvijer  izjesti  griješnika, a ako je srce u balansu sa perom- to je pravednik
koji je spašen. Rijeĉ ma'at, osim boţice oznaĉava i sam princip poretka u svijetu. Ma'at je bio
u  svijesti  starih  Egipćana  sveobuhvatni  princip  koji  drţi  u  neraskidivom  jedinstvu  kosmos,
prirodu,  drţavu  i  pojedinca.  Prorok  ma'ata  na  zemlji  bio  je  dţati.  Stari  Egipćani  nisu  imali
rijeĉ  za pravo. Posjedovali su rijeĉ

hap

, koja oznaĉava specifiĉan pravni propis koji reguliše

pojedinaĉnu situaciju.

Lični status

Na ljestvici ispod vladara nalazila se grupa lica koja se oznaĉava rijeĉima

pat

- aristokratija.

Oni su bili glavni vlasnici zemlje. Znaĉajan broj trgovaca, zanatlija i lokalnih ĉinovnika ĉinio
je ono što bi se moglo oznaĉiti kao srednja klasa. Seljaci su obiĉno radili na velikim imanjima
koja su pripadala aristokratiji. U peridu novog kraljevstva, strani robovi su dovoĊeni u Egipat
kao ratni zarobljenici. Nasuprot ostalim civilizacijama, ţene u starom Egiptu uţivale su status
jednak statusu muškarca.