KONTAKTNI ALERGENI I BILJKE
KOJE IH IZAZIVAJU
Asteraceae
DANIJELA VUJNOVIĆ
Izvodi iz literature
20.03.2023
2
2. OPŠTI DEO
2.1. Kontaktni dermatitis
Alergija podrzumeva odgovor organizma na određenu reakciju kroz niz simptoma i
znakova. Veoma često se ova oblast medicine povezuje sa oblašću imunologije, kako
Kikinđanin (2010) navodi i zbog kompleksa antigen-antitelo. Alergija je uglavnom sinonim
za preosetljivost iz koje proizilaze određene imune reakcije. Imunološka reaktivnost se
bazira na specifično, nespecifičnom i celularnom imunitetu.
Kontaktni dermatitis je inflamatorno stanje kože koje čini 70–90% svih
profesionalnih kožnih oboljenja (Denisow-Pietrzyk et al, 2019). Može biti akutni ili
hronični. Nastaje usled kontakta ili ekspozicije određenim agensima koji mogu biti
različitog porekla (hemijski, biološki i fizikalni). Paravina i saradnici (2019) navode klasične
tipove kontaktnog dermatitisa:
iritativni (akutni i kumulativni sa raznim subtipovima),
alergijski (akutni, subakutni i hronični sa specifičnim tipovima i neegzematoznim
varijantama),
fotoreaktivni (fototoksični i fotoalergijski),
konubijalni, izazvan indirektnom ekspozicijom na supstance preko fizičkog
kontakta.
Približno 80% kontaktnih dermatitisa je iritantni kontaktni dermatitis, koji je
neimunološki odgovor na direktno oštećenje kože hemijskim ili fizičkim agensima
(Denisow-Pietrzyk et al, 2019). Kontaktni dermatitis je veoma često zastupljen u
svakodnevnom životu, a za adekvatno dijagnostikovanje kao i lečenje zahteva
pravovremeno otkrivanje uzroka i njegovo uklanjanje. Ukoliko je uzrok neprepoznat javljaju
se poteškoće u njegovom lečenju.
Inflamatorni proces koji nastaje kao posledica alergene supstance je posredovan
imunološkim mehanizmima, dok su iritantne reakcije posledica direktnog oštećenja tkiva
nakon kontakta sa stimulusom, što pokreće alternativnu inflamatornu reakciju (Beltrani,
Beltrani, 1997).
3
Primarni simptom kontaktnog dermatitisa je svrab. Ostali znaci i simptomi mogu
uključivati kombinaciju pucanja i suvoće kože, crvenila, upale, otoka i stvaranja plikova.
Procenjuje se da u životnoj sredini postoji više od šest miliona hemikalija i da 2.800 od
njih ima alergena svojstva (senzibilizacija na kontakt). Skoro svaka supstanca, u zavisnosti
od njene koncentracije, trajanja kontakta i stanja izložene kože, može izazvati kožnu reakciju
(ili „dermatitis“) (Beltrani, Beltrani, 1997).
2.2. Biljke kao prozrokovači kontaktnog dermatitisa
Dok su korisni efekti biljnih jedinjenja za lečenje kožnih poremećaja mnogostruki, oni
takođe mogu dovesti do različitih tipova kontaktnog dermatitisa. Ovo je posebno relevantno
jer većina ljudi povezuje termine zdravo i bezbedno za upotrebu sa biljnim jedinjenjima
zbog njihovog prirodnog porekla, što dovodi do povećane upotrebe, bilo da se radi o
domaćim lekovima ili kao kozmetici (Esser et al, 2019).
Veliki je broj biljaka koje izazivaju kontaktni dermatitis kod ljudi. Statistike iz celog
sveta su pokazale visok rizik od kožnih bolesti povezanih sa kontaktom sa biljkama
(Denisow-Pietrzyk et al, 2019). Janjić (2020) navodi hemijske biljne iritante koji izazivaju
većinu reakcija, a potiču od sedam osnovnih iritantnih grupa: kalcijum oksalata,
protoanemonina, izotiocijanata, diterpen estera, bromelaina i alkaloida. Oni su rastvoreni ili
suspendovani u sokovima smeštenim u specifičnim organelama u stablu, lišću, cvetu, plodu i
korenu biljaka (Janjić, 2020). Brojna različita zanimanja su izložena riziku od izlaganja
biljnim toksinima i alergenima. Najveći rizik je povezan sa radnicima na otvorenom, na
primer, farmeri, baštovani, radnici u šumarstvu i rasadnicima, cvećari, kuvari, domaćice i
radnici u prodavnicama (Poljački et al. 2005). Pored profesionalne aktivnosti, izloženost
kože supstancama vezanim za biljke može se desiti tokom uobičajenih aktivnosti na
otvorenom ili u zatvorenom (Denisow-Pietrzyk et al, 2019). Stoga je zanimljivo primetiti da
supstance koje proizvode biljke i koje mogu da izazovu dermatozu mogu da uđu u kontakt sa
kožom bez direktnog kontakta pojedinca sa biljkom. Biljke često izazivaju dermatoze, širom
sveta. Ovakve dermatoze nazivaju se još i ditodermatoze. Global Burden of Disease Study
(2015) navodi da oko 3,5% ukupnog stanovništva (oko 334 miliona) oboli od dermatoza. A
broj biljaka koji može da ih izazove je preko deset hiljada vrsta. Ovo ukazuje na ozbiljnost sa
kojom se svakodnevno susreću i alergolozi i dermatolozi, ako i mnogi drugi zaposleni u
zdravstvenom sistemu i u svetu i kod nas.
5
kontaktni dermatitis na alergeni vazduh.
Kod osnovnog kontaktnof dermatitisa dolazi do svraba kože, koji može usled
dugotrajne izloženosti prerasti u hronični oblik. Tada dolazi do zadebljanja kože i pojave
pukotina i krasta usled osećaja češćanja koji je kod hroničnog oblika izraženiji (Ibernón et
al., 2018).
Tip Tulip izaziva bolne promene na koži, najčešće prstiju na šakama, a najčešći je
kod uzgajivača biljaka iz porodice Liliaceae i Alstroemeriaceae (Hassan et al.,2017).
Treći tip kontaktnog dermatitisa nastaje zbog alergena koji se nalaze u vazduhu i
veliki je broj biljaka koji ga izaziva. Kod nas su hrizanteme, lale, ljiljani i jagorčevina
najčešći uzročnici alergijskog kontaktnog dermatitisa (Janjić, 2020).
2.2.2. Kontaktni nealergijski dermatitis
Nealergijski kontaktni dermatitis nastaje kada dođe do površinskog oštećenja kože
mehaničkim ili hemijskim putem. Može biti akutni i hronični. Akutni nealergijski dermatitis
dovodi do promena koje se odvijaju u nekoliko faza: eritematozna, vezikulozna, erozivna sa
madidacijom, stvaranje krasti i pojačane deskvamacije (ljuskanja) (Janjić, 2020). Hronični
se sa druge strane javlja kod dugotrajne izloženosti a može doći do pojave zadebljanja kože i
njenog pucanja. Biljke koje izazivaju fitofotodermatoze sadrže furokumarine ili srodna
jedinjenja (Janjić, 2020).
2.2.3. Lečenje kontaktnog dermatitisa
Lečenje kontaktnog dermatitisa treba započeti čim se pojave prvi simptomi na
različite načine. Najpre moguća je primena obloga različitih rastvora koji su umirujuće
rešenje, mogu da ublaži svrab i posebno je dobro ako ima plikova. Mogu se primenjivati
proizvodi u vidu losiona i krema posebno kod blagih stanja, a za uporne, pogoršane ili
ozbiljne tegobe, tretmane propisuje lekar, najčešće dermatolog. Ako je kontaktni dermatitis
nastao od izlaganje jakim iritantima, dugotrajno ispiranje vodom treba odmah primeniti,
nakon čega sledi poseta lekaru. Da bi se sprečile reakcije na alergene, temeljno se pere kožu
što je pre moguće nakon izlaganja i uz pokušaj identifikovanja alergičnih agenasa kako bi se
izbeglo izlaganje u budućnosti.
