KRATKA ISTORIJA SRPSKE KNJIŽEVNOSTI
Jovan Deretić
Srpski pisci s kraja XVIII i početka XIX veka uspešno su ostvarili Dositejevu zamisao o evropeizaciji srpske
književnosti. Međutim, u romanima i dramama koje su pisali nije bilo onoga neophodnog da bi ovi
uvezeni žanrovi postali istinski nacionalni; nije bilo narodnog života, srpske stvarnosti, kao ni osećanja za
ritam i melodiju srpskog jezika. Kao rezultat ovoih propusta stvorena je književnost za koju se moglo reći
da je tuđa, „presađena“ biljka (isto je Bjelinski rekao za rusku književnost do Puškina).
Bilo je potrebno rešiti nekoliko krupnih pitanja da bi ova nova književnost, koja je bila po formi evropska,
postala po sadržini, duhu i jeziku nacionalna, srpska. Ovaj veliki poduhvat, koji je podrazumevao
utemeljenje književnosti na narodnim osnovama ostvariće Vuk Karadžić.
Vukovoj pojavi prethodi veliki društveno-politički preokret izvršen u Srbiji početkom XIX veka, koji je bio
pokrenut ustankom u Beogradskom pašaluku 1804.godine.
Vukova borba za književni jezik zasnovan na živom narodnom govoru, fonološki pravopis i književnost na
narodnim osnovama najveća je i najdugotrajnija od svih bitaka koje su ikada vođene u povesti srpske
kulture.
Razdoblje od pojave Vuka do pobede njegovih ideja (1814-1847) donelo je napredak u svim oblastima
kulture. U ovom periodu osnivaju se nove škole, štamparije, prva učena društva (Marica srpska 1826,
Društvo srpske slovesnosti 1841).
U stilskom pogledu ovo razdoblje je heterogeno. U njemu naporedno, ponekad kod istih pisaca,
koegzistiraju razni književni pravci. Sentimentalizam dositejevsko-vidakovićevskog tipa nalazi se u
opadanju, iako on više nego i jedan drugi pravac odgovara ukusu građanske čitalačke publike. Nasuprot
tome, klasicizam je u usponu. Njegov utemeljivač, Lukijan Mušički ostaoje vodeći srpski pesnik, sve do
svoje smrti.
Najveći stvaraoci ovog doba su: Sterija, Vuk, Sima Milutinović i Njegoš. Poslednja tri uzimaju se kao
romantičari, predstavnici ranog ili herojsko-patrijarhalnog romantizma (kako ga je nazvao Miodrag
Popovič). Međutim, nijedan od njih nije izbegao uticaju klasicizma, posebno ne Milutinović i Njegoš.
Pravac koji ujedinjuje ovo razdoblje nije ni romantizam ni klasicizam, već predromantizam, prelaz
između ova dva pravca. U njemu imamu u osnovi klasicističku normu ali i odstupanje od norme, koja
postepeno ide njenom rušenju.
Vuk Karadžić
Celokupan Vukov rad bio je određen pojmovima narod i narodno. On je sakupljao i objavljivao narodne
pesme i druge usmene umotvorine i time je ovu značajnu oblast naše kulture otkrio i učinio dostupnom
obrazovanom svetu.
Vuk je ušao u veliku bitku za narodni jezik i za književnost na narodnom jeziku. Pokazao je da prava
srpska poezija nije ona koju su stvarali učeni ljudi za uzan krug, več ona koja je nastala i živela u narodu.
Za Vukovo stvaralaštvo bio je presuda odlazak u Beč i susret sa Jernejem Kopitarom. Pošto je od Kopitara
stekao osnovna filološka znanja, shvatio je šta treba da uradi, i 1815. godine izdaju se dve njegove knjige
– „Pjesnarica“, koja je bila prva zbirka narodnih pesama i „Pismenica“, prva gramatika srpskog jezika.
Knjigom kritike jezika romana Milovana Vidakovića, objavljenom 1816. godine, Vuk je započeo borbu za
svoje ideje.
Među Vukovim mnogobrojnim protivnicima nisu bili samo pisci stare škole nego i dva najmoćnija čoveka
u srpskom narodu, knez Miloš i mitropolit Stratimirović. Međutim, dok je u svom narodu bio stalno
osporavan, u svetu je brzo izašao na glas i stekao priznanje i podršku najistaknutijih ličnosti svog doba,
među kojima su bili i Gete, Jakob Grim i Leopold Ranke.
Sve do susreta sa Jernejem Kopitarom i do upoznavanja romantičarskih, herderovskih ideja o narodnom
stvaralaštvu, nije, po vlastitom priznavanju, „poznavao“ prave vrednosti naših narodnih pesama.
Pošto je „Mala prostonarodna slavenoserbska pjesnarica“ (1814), u kojoj je objavio stotinu lirskih,
uglavnom ljubavnih pesama, i osam epskih, „muških“ pesama, naišla na odličan prijem kako kod nas
tako i na strani. Vuk je počeo sistematsko, terensko beleženje narodnih pesama.
Vukova zbirka narodnih pesama, koju je objavio pod naslovom „Srpske narodne pjesme“ obuhvata četiri
knjige (1841,1845,1846,1862), i u svom definitivnom tzv. „bečkom“ izdanju sadrži 793 lirske i 252 epske
pesme.
Pored narodnih pesama Vuk je prikupljao i druge narodne umotvorine i objavio knjigu narodnih
poslovica (1836) i narodnih pripovedaka (1821,1853), a uz prvo izdavanje pripovedaka dao je kraću
zbirku narodnih zagonetki.
U sabiranju i objavljivanju narodnih umotvorina Vuk je polazio od naučno-filološkog kriterijuma vernog
beleženja (tj. „onako kako narod govori i pjeva“). Ovaj kriterijum je dopunio drugim, književno-estetskim
kriterijumom, koji je podrazumevao dve stvari:
1. za svaku pesmu tražio je pravog pevača, onog koji je tu pesmu „znao kako treba“
2. prilikom štampanja pesme nije objavljivao sve, već je pravio izbor i tako je dolazio do najboljih pesama
Drugi veliki oblast Vukove delatnosti čini njegov rad na jeziku. Vuk je osnivač srpske filolofije; napisao je
prvu gramatiku srpskog jezuka i izvršio je nekoliko kapitalnih filoloških poslova bez kojih se ne može
zamislit nijedan kulturni jezik.
Vuk je prvi srpski leksikograf. U saradnji s Kopitarom sastavio je „Srpski rječnik“ (1818), koji je sadržao
oko 26.000 reči, uglavnom iz Vukovog zavičaja. Drugo izdanje rečnika (1852), sastavljeno uz pomoć
mladog filologa Đure Daničića, sadrži oko 47.000 reči sakupljenih sa šireg jezičkog područja.
Vukov „Srpski rječnik“ nije obično leksikografsko delo, već i enciklopedija srpskog narodnog života, u
kojoj su opisana narodna verovanja, običaji, nošnja, uneseni iscrpni podaci o našim krajevima, o
društvenim odnosima i nacionalno-političkim prilikama, o flori i fauni, o prosveti i školama, oruđu i
oružju. Delo je bogato ilustrovano narodnim umotvorina: poslovicama, pripovetkama, zagonetkama,
predanjima, kao i stihovima iz lirskih i epskih pesama.
„Srpski rječnik“ je sinteza celokupnog Vukovog rada i u njemu su zastupljene sve njegove delatnosti
(filologija, etnologija, istorija i narodne umotvorine).
Slično Vuku, i Prota je proizišao iz usmene kulture, a još i više od Vuka je ostao njen pripadnik.
Pesništvo: od klasicizma ka romantizmu
Posle Mušickog i Milutinovića, a pre Branka Radičevića, javlja se veći broj pesnika čija je orijentacija
zajednička. Oni čine našu prvu pesničku školu, koja se obično naziva školom „objektivne lirike“ ili
„mirnog čuvstva“. Njene početke imamo u drugoj i trećoj deceniji 19.veka, vrhunac dostiže 30-ih godina,
40-ih izmiče pred novim talasom romantizma, a početkom 50-ih doživljava kratkotrajnu obnovu da bi se
nakon toga nepovratno ugasila. Najvažniji predstavnici ove pesničke škole su Jovan Hadžić, Đorđe
Maletić, Nikanor Grujić i Jovan Sterija Popović, a kroz nju su prošli i neki pesnici koji će se kasnije
prikloniti romantizmu, kao što su Jovan Subotić, Vasa Živković, Jovan Ilić, Ljubomir Nenadović i dr.
Ishodište ove škole je kasicističko. Ona se razvija pod neposrednim uticajem Lukijana Mušickog, a njihov
glavni klasični uzor je Horacije, koji se u ono vreme dosta prevodio. Na pesnike ovog pravca utiču i
moderni nemački pesnici, klasicisti i predromantičari: Gete, Šiler, Klopštok, Viland, Hesner, Herder i dr.
Gete i Šiler bili su, uz Horacija, najuticajniji i najviše prevođeni strani pesnici 30-ih godina.
U jednom aspektu se pesnici ovog pravca bitno razlikuju od svog učitelja Lukijana Mušickog. Iako
patriotski nastrojen, Mušicki se razvijao izvan svakog dodira s narodnom poezijom, i mada je pomagao
Vuku pri prikupljanju narodnih pesama, ovo nije imalo nikakvog uticaja na njegovo vastito stvaranje.
Njegovi učenici, međutim, težili su da narodnu pesmu uključe u svoj program. Oni je shvataju u duhu
herderovskih i šilerovskih ideja kao prirodnu, naivnu poeziju. Ipak, iznad narodne oni stavljaju „učenu“
poeziju, iznad narodnog pesnika stavljaju učenog stihotvorca koji stvara uz pomoć nauke i po pravilima
koja propisuju razum. U njihovoj poeziji, naporedo s pesmama u klasicističkom maniru javljaju se
podražavanja narodnih pesama, pretežno lirskih.
Kao ni u drugim književnostima, u kojima je, uostalom, mnogo duže trajao, klasicizamm ni kod nas nije
dao velikih pesnika. Jedini predstavnik ovog pravca koji je iza sebe ostavio značajno pesničko delo je
Jovan Sterija Popović.
U trećoj deceniji 19.veka dolazi do stvaranja izvorne srpske drame. Na njenim počecima stoje tri imena:
Jovan Sterija Popović, Stefan Stefanović i Laza Lazarević.
Jovan Sterija Popović
Sterija spada u najistaknutije i najsloženije književne stvaraoce svog doba. On je odigrao značajnu ulogu
u organizovanju prosvete i kulture u mladoj kneževini. Učestvovao je u osnivanju Društva srpske
slovesnosti, narodnog muzeja i pozorišta, pisao je školske udžbenike iz raznih pedmeta itd.
Sterijin književni rad bio je vrlo raznovrstan. Ogledao se u svim oblastima tadašnje književnosti, bio je
romanopisac, komediograf, tragičar, pesnik. Kritičar, školski pisac, a bavio se, kao i većina tadašnjih
književnika, i filološkim pitanjima.U početku je bio bilizak idejama Vuka Karadžića, a kasnije se priklonio
konzervativnoj struji i poslednju knjigu objavio je crkvenom ćirilicom. U njegovom delu došli su do
izražaja svi stilski pravci i tendencije ove heterogene epohe: sentimentalizam, klasicizam,
predromantizam, a u svojim najboljim komedijama približio se i realizmu.
U romanu je njegova karijera bila najkraća. Trezven i kritičan, on je brzo uvideo lažnost i klišetiranost
