1
Kratka ophodnja
Ophodnja predstavlja period od sadnje do žetve. Na engeskom se koristi termin „Rotation
period“ odnosno period rotacije, medjutim, u stručnoj terminologiji je prihvaćen termin
ophodnja.
Kulture kratkih ophodnji (KKO) definisu se kao intenzivni nasadi brzorastućih vrsta drveća na
tlima koja su napuštena, na kojima poljoprivredna proizvodnja nije rentabilna ili su nepodesna za
uzgoj vrijednijih šumskih vrsta, a nazivaju se i bioenergetski nasadi ili bioenergetske plantaže.
Osnovna funkcija takvog tipa kultura je proizvodnja biomase kao obnovljivog i ekološki
prihvatljivog energenta, ali uz to one mogu biti i alternativna ''poljoprivredna'' kultura (na lošijim
staništima), te imati funkciju diversifikacije poljoprivrednog zemljišta, pružati mogućnost
ekološki naprednijeg načina pročišćavanja otpadnih voda i tla (fitoremedijacija), a danas imaju i
značajnu ulogu u vezivanju povećane količine atmosferskog ugljika (ponora ugljika). Tijekom
fotosinteze šumsko drveće absorbira ugljični dioksid i ugrađuje ga u svoje stanišne stijenke, u
nadzemnom dijelu u deblovinu, lišće i grane, a u podzemnom dijelu u svoj korijenov sustav, u
strukturu biomase i u tlo.
Za podizanje plantaža se uglavnom koriste namenski selekcionisani klonovi topola i vrba. Pored
ovih vsta, u praksi su upotrebljavane i neselekcionisane sadnice breze (
Betula pendula
), crne
jove (
Alnus glutinosa
), sive jove (
Alnus incana
), javora (
Acer pseudoplatanus
), košaračke vrbe
(
Salix viminalis
), bele vrbe (
Salix alba
), crne topole (
Populus nigra
), jasike (
Populus tremula
),
jasena (
Fraxinus excelsior
), bagrema (
Robinia pseudoacacia
) kao i druge vrste.
Kulture kratkih ophodnji (KKO) predstavljaju energetske nasade, najčešće vrba i topola, čija se
izdanačka snaga pomlađuje izdancima iz panja ili korijena. Ovi nasadi se koriste kao panjače u
vrlo kratkim ciklusima i sjeku se svake druge do pete godine, i osnivaju se sa velikom gustoćom
sadnje (od 1 000 do 30 000 biljaka/ha). Nakon sječe potjeraju novi izbojci koji će se ponovo
posječi za dvije do pet godina, te će se na taj način sječi sukcesivno u šest do osam ophodnji,
nakon čega se kultura mora iskrčiti i zamjeniti novih sadnim materijalom budući da vitalitet
stabalaca, kao i produkcija biomase tada značajno opada. Nakon provedenih istraživanja i
dobiveni su prvi rezultati u energetskim nasadima selekcioniranih klonova stablastih vrba i
topola, odnosno mogućnosti proizvodnje biomase u zavisnosti od staništa, klona i razmaka
sadnje, te gustine sklopa. Klonovi stablastih vrba pokazali su u dosadašnjim istraživanjima
najveći potencijal produkcije biomase u kratkim ophodnjama. Iz tog razloga nastavljena su
testiranja stablastih vrba, s ciljem identifikacije klonova s najvećim potencijalom produkcije
biomase.
Da bi u plantaži sa brzorastućim vrstama dostigli visoke prinose, potrebno je sprovoditi sve
neophodne agrotehničke mere. U poređenju sa drugim poljoprivrednim kulturama one ipak ne
2
zahtevaju mnogo đubrenja i zaštite biljaka. Medjutim, biljke u početku svog razvoja traže
intenzivnu negu. Blagovremena i profesionalna nega je najvažnija kod uzgoja ovih zasada i uslov
za uspeh proizvodnje.
Uspostavljanje plantaže se sastoji iz nekoliko faza. Na početku osnivanja plantaže je važno da se
pripremi zemljište, što podrazumeva drenažu, uklanjanje eventualnih panjeva i humusa. Ovo je
praćeno oranjanjem i nivelacijom terena. Da bi se smanjili troškove sadnje, koriste se sadilice.
Postoji više modela sadilica ali su načešće u upotrebi sadilice za reznice kod kojih radnik (ili
dva) sede na zadnjem delu sadilice i pobadaju reznice na definisanim razmacima. Vreme za
sadnju plantaže zavisi od vrste plantaže (odabrane vrste drveća i klonova).
Pored prirodnih faktora, kao što su suše, snežne padavine, vetar i oluje, plantaže su ugrožene i od
biljnih bolesti. Melampsora je najvažnije gljivično oboljenje, za kojim slede rak kore, sušenja
izbojaka i dr. U koliko se pojave štetni insekti, kao npr. Chrysomela populi zasadi moraju biti
tretirani sa odgovarajućim insekticidom.
Kombajniranje biomase se obavlja u zimskom periodu, od sredine oktobra do početka marta.
Ukoliko se sečka proizvodi dok su stabla pod listom, kvalitet biomase je nizak. Način žetve
biomase je potrebno odrediti pre pripreme zemljišta za sadnju i same sadnje biljaka.
Uzgojni tretmani u plantažama zahtevaju sprovodjenje sledećih mera:
- Kontrola korova i nepoželjne vegetacije;
- Efikasno i redovno zalivanje uskladjeno sa zahtevima zemljišta i vrste plantaže;
- Djubrenje, isključivo na osnovu analize zemljišta i lisne mase;
- Kontrola biljnih bolesti i štetočina;
- Seča (kombajniranje) na oko 5 cm od zemlje.
- Ograničeno korišćenje plantaže (do 7 ophodnji) a nakon čega treba sprovesti plodored.
Plantažni zasadi šumskih vrsta sa kratkim ophodnjama na poljoprivrednim zemljištima se danas
tretiraju kao
industrijski usevi
. Ovi zasadi se podižu u cilju proizvodnje velikih količina drvnog
materijala za dobijanja energije. Prva iskustva u ovakvoj proizvodnji su stečena u skandinavskim
zemljama, gde su osnivane šumske plantaže sa velikim brojem stabala po površini, koja su
sečena odgovarajućim silažnim kombajnima, svakih nekoliko godina.
63% svih plantaža kratke ophodnje su drvenaste vrste ,u čemu sa 38% svih svetskih plantaža
kratke ophodnje su razlicite vrste eukaliptusa.
