KRIMINALISTIČKE I KRIVIČNO PROCESNE KARAKTERISTIKE INTERNIH
ISTRAGA U BANCI
Apstrakt:
Pored mnogobrojnih i raznovrsnih oblika kriminalno-
bezbjednosnog ugrožavanja banke i njenog kontinuiranog, zakonitog i redovnog
poslovanja, do napada može doći i iskorišćavanjem slabosti u domenu zaštite.
Zato je efikasna interna istraga u vezi vanrednog događaja u banci, od ključne
važnosti. Neefikasna interna istraga od strane nadležne Organizacione Jedinice
(OJ) i pojedinaca u banci, može za posljedicu imati ogromne gubitke, kako u
materijalnom tako i u reputacionom smislu. Neefikasna interna istraga nadležnih
OJ banke, može da uzrokuje i neefikasnost nadležnih državnih organa. To sve
podriva povjerenje javnosti u zakon, pravosudni sistem, bankarski sistem i sve
one kojima je povjereno sprovođenje zakona.
Svaki oblik kriminalno-
bezbjednosnog ugrožavanja banke i njenog poslovnog procesa, kao vanredni
događaj, neminovno nameće potrebu da bude sveobuhvatno istražen i razjašnjen,
prevashodno sprovođenjem internih istražnih djelatnosti u banci. Interne istrage
u banci, treba sprovoditi uz poštovanje internih normativnih pravila banke. Svi
interni normativni akti banke, moraju biti u skladu s nacionalnim
zakonodavstvom države u kojoj banka egzistira. Zato sprovođenje svake interne
istrage mora da se obavlja na etički i efikasan način u procesu otkrivanja
pojedinosti i daljim postupanjem s njima. To podrazumijeva lojalnost, tačnost, i
iskrenost u zakonitoj potrazi za činjenicama. Sa druge strane interna istraga znači:
vjerno prikazivanje činjenica, tačnost i poštenje u izvještajima o rezultatima
interne istrage i traganju za činjenicama.
Zakonito interno istraživanje povodom saznanja o kriminalnom ugrožavanju
bankarskog poslovanja, predstavlja kamen temeljac u poštovanju istine i
poštovanja pojedinaca, njihovih sloboda i prava. Interna istraga u banci, može da
se sprovodi kroz primjenu kriminalističkih metoda u okviru Zakonika o krivičnom
postupku. To su istraživanja od poznatog ka nepoznatom, hronološki posmatrano
unazad, s ciljem da se utvrdi materijalna istina u najvećoj mogućoj mjeri. Interne
istrage u vezi kriminalno-bezbjednosnih oblika ugrožavanja banke i njenog
poslovnog procesa, u suštini imaju karakter kriminalističkih i krivično procesnih
djelatnosti u pretkrivičnom postupku, kao što je to inače slučaj u istragama nakon
izvršenog krivičnog djela.
Ključne riječi:
Interna istraga, banka, kriminalno-bezbjednosno ugrožavanje
banke, osnovi sumnje, kriminalističke djelatnosti...
1. Predmet Internih Istraga u banci
Svaki oblik kriminalno-bezbjednosnog ugrožavanja banke, prekid
kontinuiteta u redovnom poslovanju odnosno vanredni događaj, treba da
predstavlja predmet pažnje menadžmenta i svakog zaposlenog u banci. Saznanja o
M. KRESOJA & Z. KIRKOV
postojanju osnova sumnje o krivičnim djelima koja se gone poslužbenoj dužnosti,
zahtijeva potrebu interne (unutrašnje) istrage u banci.
Interne istrage imaju za predmet provjere prijavljenih vanrednih događaja,
sumnji da prijeti šteta od eventualne buduće poslovne aktivnosti. Ako je šteta za
banku, već nastala tada je neophodno utvrditi stvarno činjenično stanje kao što je
to uobičajeno u kriminalističkoj praksi „post delictum“ postupanje, odnosno
istraga nakon izvršenog kriminalnog delikta. Predmet internih istražnih
djelatnosti u banci, se može sagledati trodimenzionalno:
- To su konkretni vanredni događaji koji su se već desili ili koji samo
nagovještavaju mogućnosti nastanka konkretnog oblika kriminalno-
bezbjednosnog ugrožavanja banke i njenog poslovnog procesa;
- Primjena odgovarajućih metoda, sredstava i neposredno praktično
djelovanje koje imaju za cilj sprečavanje i suzbijanje kriminalno-bezbjednosnog
ugrožavanja banke u svakom konkretnom slučaju;
- Interna istraga u banci treba da se sprovodi, analizira i posmatra u
koordiniranom i korelativnom odnosu sa operativnim rizicima kojima je banka
izložena u vezi s konkretnim događajem.
Kriminalno-bezbjednosno ugrožavanje banke, njenih poslovnih procesa,
proizvoda banke i klijenata je predmet internih istraga u banci. Ovdje posebno
treba da se ima u vidu, da interno istraživanje prevashodno ima za predmet
utvrđivanja činjenica o prijetnji nekog kriminalnog događaja ili je on već nastao
usljed propusta na internom planu zaštite banke. Savremeno bankarstvo posebno
posvećuje pažnju razvoju novih, efikasnih i savremenih usluga prema klijentima.
Sa druge strane pored razvoja savremenog bankarstva, razvijaju se i nove metode
i sredstva za sprečavanje i suzbijanje kriminalno-bezbjednosnih oblika
ugrožavanja banke.
Banke u cilju zaštite poslovnih procesa za praktičnu realizaciju internih
istraga koriste iskustvene metode kriminalistike, bezbjednosti, krivično
procesnog prava kao i drugih nauka, što se sve u praksi prilagođava potrebi
uspješnog i efikasnog suprotstavljanja aktuelnim i sve raznovrsnijim oblicima
kriminalno-bezbjednosnog ugrožavanja banke i njenih poslovnih procesa.
2. Značaj i cilj internih istraga
Internim istražnim djelatnostima se utvrđuje stvarno činjenično stanje,
odnosno materijalna istina, povodom vanrednog događaja ili prijetnji od štete,
odnosno gubitka za banku.
Značaj interne istrage je da se na zakonit način, zaštite interesi banke. To
podrazumijeva zakonito traganje za činjenicama i sagledavanje okolnosti u kojima
je izvršeno kriminalno-bezbjednosno ugrožavanje banke ili pak postoje osnovi
sumnje da će do istog doći.
Interna istraga podrazumijeva istraživanje od poznatog ka nepoznatom,
odnosno od indicija do dokaza. Sve to ima za cilj da se utvrdi materijalna istina i
355
M. KRESOJA & Z. KIRKOV
Veoma dinamičan razvoj savremenog bankarstva teži ka specijalizaciji
pojedinih poslovnih procesa, što bankarske usluge, odnosno proizvode banke čini
specifičnim. To dovodi do potrebe za uvođenje savremenih metoda i sredstava
zaštite banke u koje svakako spadaju i interne istražne djelatnosti.
3. Kriminalističke karakteristike internih istraga u banci
Kriminalistika kao nauka se bavi istraživanjem kriminaliteta (Krivokapić,
2008: 40). Interna istraga u banci se može posmatrati sa aspekta kriminalističkog
istraživanja koje predstavlja sistem mjera i radnji, čija je hronologija i postupak
primjene određen, a i uslovljen svakom konkretnom situacijom, pravilima
kriminalistike i zakonom. Dakle, interno istraživanje u banci predstavlja jednu
cjelinu, odnosno proceduru po kojoj se obavljaju kriminalističke mjere i radnje u
cilju istraživanja različitih oblika kriminalno-bezbjednosnog ugrožavanja banke.
Kriminalističke karakteristike internih istraga u banci se mogu posmatrati u
kontekstu procedura o kriminalističkom istraživanju činjeničnih okolnosti koje
direktno ili indirektno ukazuju na postojanje kriminalno-bezbjednosnog
ugrožavanja banke i njenih poslovnih procesa kao i na aktere istih.
Interne istrage predstavljaju sistem istraživanja vanrednih događaja –
kriminalno bezbjednosnih oblika ugrožavanja banke koji se sastoji od primjene
opštih kriminalističko-taktičkih i metodičkih mjera i radnji.
Za uspješno sprovođenje interne istrage u banci nužno je prevashodno,
poznavanje inkriminacije u važećim zakonima, posebno krivičnom zakoniku,
poznavanje okolnosti, nastanka određenih kriminalnih djelatnosti na štetu banke,
kao i poznavanje kriminalističke taktike, tehnike, metodike i operativnog
postupanja. Sve to ukazuje na činjenicu da je za uspješno sprovođenje internih
istraga u banci potreban visok nivo teorijskog i praktičnog znanja iz
kriminalistike.
Kriminalistička karakteristika internih istraga u banci se ogleda u
sistemskom traženju odgovora na devet zlatnih pitanja kriminalistike, gdje će se
redoslijed i prioritet pitanja na koje treba dati odgovor stalno mijenjati, što zavisi
od okolnosti svakog konkretnog slučaja.
Prilikom određivanja kriminalističkih karakteristika internih istražnih
djelatnosti u banci, veoma je značajno da kriminalistika kao nauka i praksa treba
da precizno i jasno odgovori na sljedeća suštinska pitanja:
1) Šta se sve štiti, čuva, obezbjeđuje u banci i njenom poslovnom procesu?
Dati odgovor na ovo postavljeno pitanje je kompleksan zadatak imajući u
vidu moguće objekte zaštite: klijenti, novac i vrijednosti, objekti, informacije,
informaciona tehnologija (IT), proizvodi banke, ljudski resursi, itd;
2) Ko, zašto i kako obavlja poslove zaštite i bezbjednosti banke i njenih
poslovnih procesa?
Praksa je pokazala da je u bankama ovo pitanje različito tretirano, tako da to
mogu da budu: posebne-specijalizovane organizacione jedinice (OJ) u banci,
357
