Kriminalistika
Vedran Đukić
KRIMINALISTIKA
1. Pojam, osnovne karakteristike i podela kriminaliteta
Kriminalitet se može definisati kao društveno negativna, dinamična pojava, koja predstavlja aktivnost
jednog ili više lica u određenom prostoru i vremenu, čije su aktivnosti inkriminisane zakonskim propisima
i čije nepoštovanje i kršenje povlači adekvatnu krivičnu sankciju.
Povratinštvo, specijalnost i profesionalizam su neizbežne karakteristike modernog kriminaliteta.
Savremeni kriminalitet sve više karakteriše nasilje, grubost, brutalnost, nehumanost, upotreba vatrenog
oružja i olako lišavanje života drugog lica. Posebna karakteristika kriminaliteta vezuje se za organizovani
kriminalitet jer se članovi takvih kriminalnih organizacija povezuju sa predstavnicima državnih i drugih
organa (
uglavnom putem korupcije
) radi lakšeg ostvarivanja svojih ciljeva.
-TAMNA BROJKA KRIMINALITETA – Predstavlja broj izvršenih krivičnih dela u jednoj kalendarskoj
godini koji nije evidentiran ni u jednoj statistici jer su ta dela ostala neotkrivena.
-M.O.S. (MODUS OPERANDI SISTEM) – Sopstveni način izvršenja krivičnog dela (
usavršavanje za
određenu kriminalnu delatnost
).
Najčešća podela kriminaliteta:
1) Opšti (klasični)
2) Privredni
3) Politički
4) Ekološki
2. Pojam i podela kriminalistike
Kriminalistika je nauka koja se bavi izučavanjem odgovarajućih metoda i sredstava u cilju sprečavanja i
otkrivanja krivičnih dela i učinilaca i obezbeđenja ličnih i materijalnih dokaza. Samim tim kriminalistika
obuhvata preventivnu i represivnu komponentu suprostavljanja kriminalitetu.
Kriminalistika se deli na sledeće kriminalističke discipline:
-
kriminalistička taktika
(
izučava i primenjuje kriminalistička pravila i metode koji su opšteg
karaktera i zajednički za sprečavanje i otkrivanje svih ili većine krivičnih dela
)
-
kriminalistička tehnika
(
izučava i usavršava savremene tehničke metode i postupke u cilju njhove
primene na pronalaženju tragova i predmeta k.d., bitnih za rasvetljavanje kriminalnog događaja
)
-
kriminalistička metodika
(
izučava, istražuje, i primenjuje najcelishodnije metode i sredstva
karakteristična za otkrivanje pojedinih krivičnih dela
)
-
kriminalistička operativa
(
izučava i primenjuje specifične metode i sredstva koja se odobravaju po
posebnom postupku, a sprovodi ih isključivo organ unutrašnjih poslova - specijalne istražne
tehnike, operativne veze i sl.
)
Ocem kriminalistike smatra se Hans Gros (
lat. Crimen – zločin
) – 30 god. radio kao istražni sudija i
tako stekao ogromno iskustvo.
1
Kriminalistika
Vedran Đukić
3. Osnovna kriminalistička načela
Osnovna načela kriminalistike pružaju garanciju za zakonit i objektivan rad, uz puno poštovanje ustavnih
prava i sloboda svakog građanina.
Osnovna načela kriminalistike su:
-
načelo zakonitosti - načelo temeljitosti i upornosti
-
načelo objektivnosti - načelo jedinstvenog rukovođenja
-
načelo brzine i operativnosti - načelo koordinacije i saradnje
-
načelo metodičnosti i planiranja - načelo čuvanja službene tajne
-
načelo kritičnosti i samokritičnosti - načelo međunarodne saradnje
-
načelo humanosti
Načelo zakonitosti
– podrazumeva sprovođenje svih kriminalističkih radnji u skladu sa zakonskim
propisima (
Ustav, KZ, ZKP...
)
Načelo objektivnosti
– je od značaja za utvrđivanje istine, jer se do istine može doći samo ako se sve
činjenice objektivno sagledaju, bez potcenjivanja, pristrasnosti, ličnih stavova i interesa. Na isti način je
neophodno prikupljati i dokaze koji dokazuju krivicu i dokaze koji dokazuju nevinost.
Načelo brzine i operativnosti
– posebno značajno za operativnu delatnost policije, jer od
blagovremenosti preduzimanja pojedinih kriminalističkih radnji zavisi da li će se prikupiti relevantna
informacija od značaja za otkrivanje i dokazivanje krivičnog dela.
Načelo operativnosti podrazumeva da pripadnik policije mora dobro poznavati pojavne oblike
kriminaliteta na svom području, osuđivana lica, lica koja se nalaze na uslovnom otpustu, njihova kretanja i
delatnost, zanimanja za koja su se osposobila itd.
Načelo metodičnosti i planiranja
– podrazumeva da celokupna delatnost na otkrivanju i dokazivanju
krivičnog dela mora da se planira. Improvizacija ne sme biti.
Načelo kritičnosti i samokritičnosti
– je u vezi sa načelom metodičnosti i planiranja, i nalažu pripadniku
policije ili istražnom sudiji da budu kritični i samokritični i veoma oprezni u donošenju određenih
zaključaka u vezi sa kriminalnim događajem. Ne smeju biti prebrzi i sve moraju potkrepiti relevantnim
činjenicama.
Načelo temeljitosti i upornosti
– su usko povezani sa načelom brzine i operativnosti i međusobno se
dopunjuju. Ovo načelo podrazumeva da se bez obzira na brzinu, svakoj kriminalističkoj situaciji mora
prići temeljito, bez površnosti.
Načelo jedinstvenog rukovođenja
– posebno je značajno kada se radi o razjašnjavanju i dokazivanju
težih krivičnih dela. U taj rad je uključen veći broj pripadnika policije i drugih stručnjaka i podrazumeva
da se rukovođenje celom operacijom vrši sa jednog centralnog mesta u koji se slivaju sve informacije i sa
kojeg se daju zadaci i uputstva za dalji rad.
Načelo koordinacije i saradnje
– podrazumeva koordinaciju i saradnju više organa na određenom
području, bilo u okviru jedne ili više opština, regiona, država, naročito kada se radi o međunarodnom
kriminalitetu.
Načelo čuvanja službene tajne
– ovo načelo obavezuje sva lica kojima su poznate pojedine činjenice
koje imaju tajni karakter. Neovlašćeno odavanje službene tajne može se negativno odraziti na dalji tok
krivičnog postupka.
2
Kriminalistika
Vedran Đukić
5. Pojam, podele i metode dokazivanje krivičnih dela pomoću indicija
Indicije predstavljaju utvrđene činjenice koje ukazuju na osnove sumnje da je izvršeno krivično delo ili da
je određeno lice osumnjičeno kao izvršilac krivičnog dela.
Samim tim, indicije možemo podeliti na indicije koje se odnose na krivično delo i indicije koje se odnose
na učinioca.
S obzirom na vreme nastanka, indicije možemo podeliti na:
- indicije pre izvršenja krivičnog dela (
motiv, sumnjivo ponašanje, volja i sl.
)
- indicije za vreme izvršenja krivičnog dela (
posedovanje sredstava izvršenja, prisutnost
na licu mesta, veština, navike
)
- indicije posle izvršenja krivičnog dela (
sumnjivo ponašanje, posedovanje oduzete stvari,
korist od izvršenja k.d., pronađeni tragovi na učiniocu
)
Indicije koje imaju operativni karakter prikuplja policija u pretkrivičnom postupku. Proces dokazivanja
pomoću indicija je drugačiji i duži nego pomoću neposrednih dokaza. Indicijalni dokaz je sastavljen
dokaz, koji sačinjava ukupnost svih indicija koje zajedno treba da čine mozaik, sliku, celovito objašnjenje
čitavog krivičnog događaja.
Tri su osnovna metoda otkrivanja i dokazivanja krivičnih dela i učinilaca pomoću indicija:
1) Metod eliminisanja
2) Metod otkrivanja nepoznatih učinilaca korišćenjem MOS-a
3) Metod sastavljanja liste indicija za više krivičnih dela i više učinilaca
Metod eliminisanja
– primenom metode eliminisanja dolazi se do odgovora na dva suštinska zlatna
pitanja kriminalistike, tj. da li događaj koji se desio stvarno predstavlja krivično delo i da li je osumnjičeno
lice i učinilac konkretnog krivičnog dela. Na osnovu prikupljenih indicija postavljaju se odgovarajuće
verzije, koje po svojoj suštini, predstavljaju pretpostavke kako se neki kriminalni događaj stvarno desio i
koja lica mogu doći u krug osumnjičenih. Metod eliminisanja upravo omogućava da osnovi sumnje
prerastu u viši stepen verovatnoće – u osnovanu sumnju da je određeno lice učinilac krivičnog dela.
Metod otkrivanja nepoznatih učinilaca korišćenjem MOS-a
– evidencija po MOS-u obuhvata ne samo
evidenciju po načinu izvršenja, već i po nekim drugim karakteristikama kao što su mesto i vreme
izvršenja, objekt napada, vrsta i specifičnosti sredstva izvršenja k.d. Pojedini učinioci, naročito
prefesionalci, imaju izgrađen stil rada i korišćenja sredstava izvršenja kojih se nerado odriču, kao i izbor
objekata nad kojima najčešće vrše k.d. što sve čini njihov MOS. Najznačajnija funkcija MOS evidencije je
upravo u tome što ukoliko je izvršeno neko krivično delo a učinilac ostao nepoznat, uvidom u ovu
evidenciju izvršiće se selekcija onih lica koja krivična dela vrše na sličan ili identičan način, što opet
ukazuje na uži krug mogućih učinilaca (
osumnjičenih
).
Metod sastavljanja liste indicija za više krivičnih dela i više učinilaca
– pogodan je sužavanje kruga
osumnjičenih. Da bi se ovaj metod mogao primeniti moraju biti ispunjeni određeni uslovi: potrebno je da
se zna vreme izvršenja k.d., treba da bude poznato mesto izvršenja k.d. i potrebno je da postoji ograničen
broj mogućih izvršilaca (
zatvoren krug
). Ovaj metod se primenjuje pri razjašnjavanju krivičnih dela koja
se ponavljaju.
4
Kriminalistika
Vedran Đukić
6. Zlatna pitanja kriminalistike
Zlatna ili osnovna pitanja kriminalistike su ona pitanja na koja treba dati tačne odgovore, koji se potvrđuju
prikupljenim dokazima, čime se smatra da je određeno krivično delo rasvetljeno i dokazano. Ova pitanja
treba da budu prisutna tokom celog krivičnog postupka, kako u istrazi, tako i na glavnom pretresu.
Postoji devet zlatnih pitanja kriminalistike:
1.
ŠTA
se desilo –
da li se radi o krivičnom delu
2.
GDE
se desilo –
mesto izvršenja
3.
KADA
se desilo –
vreme izvršenja
4.
KAKO
je izvršeno –
način izvršenja
5.
ČIME
je izvršeno –
sredstva izvršenja
6.
S KIME
je izvršeno –
koliko lica je učestvovalo u izvršenju krivičnog dela
7.
ZAŠTO
se desilo –
motiv izvršenja
8.
KO
je učinilac –
najvažnije pitanje
9.
NAD KIM
je izvršeno –
objekat napada, žrtva
Zlatna pitanja kriminalistike postavljaju se prilikom:
-
prijavljivanja krivičnih dela od strane oštećenih
-
prikupljanja potrebnih obaveštenja od građana, očevidaca i drugih lica
-
obavljanja svakodnevnih policijskih poslova
-
vršenja uviđaja
-
saslušanja osumnjičenog
-
suđenja i dr.
7. Krivična prijava
Krivična prijava predstavlja pismeno ili usmeno obaveštavanje organa krivičnog gonjenja od strane
građana ili drugih subjekata o izvršenom krivičnom delu i njegovom izvršiocu ukoliko je poznat. Krivične
prijave se podnose nadležnom javnom tužiocu, a mogu biti potpisane, anonimne i pseudonimne. Ukoliko
se prijava podnosi usmeno, prijavitelj će biti upozoren na posledice lažnog prijavljivanja i o usmenoj
prijavi će biti sastavljen zapisnik. Ukoliko se prijava podnosi telefonom, sačiniće se službena zabeleška.
Krivična prijava koju podnosi policija treba da sadrži sledeće osnovne elemente:
-
podatke o osumnjičenom
-
podatke o krivičnom delu (
opis – ko, šta, gde, kada, kako, s čim – zakonski naziv k.d. i član
krivičnog zakonika
)
-
podatke o oštećenom, vrsti posledice, vrsti i visini štete
-
podatke o materijalnim i ličnim dokazima i svim relevantnim činjenicama
-
ostale podatke (
naziv javnog tužioca, naziv podnosioca krivične prijave, broj prijave, potpis
ovlašćenog lica
)
Krivična prijava ne može služiti kao dokaz u krivičnom postupku.
8. Kriminalističko-taktičke radnje i mere (kontrola i obrada)
Kriminalističko-taktičke radnje i mere predstavljaju one radnje i mere koje na osnovu ovlašćenja
preduzima policija u pretkrivičnom postupku, odnosno tokom kriminalističke kontrole ili kriminalističke
obrade, s ciljem sprečavanja izvršenja, odnosno otkrivanja krivičnog dela i učinioca. Ovakve radnje i mere
imaju operativan karakter, što znači da se njihovim sprovođenjem dobijaju operativne informacije.
Kriminalistička kontrola se sprovodi od strane policije tokom pretkrivičnog postupka kada postoji opšta
sumnja da se u određenoj sredini vrši određena kriminalna delatnost. Cilj kriminalističke kontrole jeste da
se policija upozna sa raznim društveno štetnim pojavama, kriminogenim faktorima, interesantim
sredinama i da stvori uvid u kretanje određene kategorije lica (
narkomani, osuđivana lica, lica na
uslovnom otpustu...
)
5
