V. KRIMINALISTIKA I NAČIN VRŠENJA POSLOVA
RESORA JAVNE BEZBEDNOSTI
I.
KRIMINALISTIČKA TAKTIKA
1. POJAM I VRSTE KRIMINALITETA
O samom kriminalitetu postoje brojne definicije, zavisno od toga sa kojeg stanovišta se kriminalitet
posmatra i odredjuje: pravnog, sociološkog, političkog i sl. Najprihvatljivija je definicija prema kojoj
kriminalitet kao negativna društvena pojava predstavlja skup aktivnosti jednog lica ili grupe ljudi u
odredjenom vremenskom periodu, koji su u suprotnosti sa pravnim propisima i normama ponašanja a
čije nepoštovanje i kršenje povlači odgovarajuću krivičnu sankciju, čija vrsta i visina zavisi od
stepena društvene opasnosti.
U širem smislu pod kriminalitetom se često podrazumeva
ASOCIJALNO - ne društveno odnosno ANTISOCIJALNO ponašanje.
Asocijalno ponašanje bi bilo ono, koje odredjeno društvo smatra nemoralnim, nepoželjnim ili
neprilagodjenim sebi samom kao što je alkoholizam, narkomanija, skitničenje, prostitucija, kocka i sl.
Antisocijalno ponašanje je ponašanje protivno društvu, tj. Zakonskoj normi.
2. POJAM I PODELA KRIMINALITETA
Kriminalitet se često deli na:
lakši
i
teži.
U lakši kriminalitet ubrajaju se krivična dela (KD u daljem
tekstu) manje društvene opasnosti pa čak i prekršaji. Postoji i tzv.
skriveni ili latentni kriminalitet
čija
je posledica pritajena za razliku od KD sa vidljivom posledicom. Prema tome skriveni kriminalitet
postoji faktički a ne i pravno – TAMNA BROJKA kriminaliteta.
Imamo podelu na
klasični i politički
kriminalitet, u istu podelu spada i
privredni kriminalitet,
koji ima
karakteristike i klasičnih i političkih delikata.
Prema nosiocima, kriminalitet se može podeliti na:
kriminalitet povratnika, maloletnički kriminalitet,
profesionalni kriminalitet i dr.
Sa aspekta i područja koje obuhvata može se podeliti na kriminalitet
DPZ, kriminalitet Opštine,
kriminalitet Republike, unutrašnji kriminalitet, medjunarodni kriminalitet, kriminalitet belog
okovratnika, kompjuterski kriminalitet, i dr.
Sa stanovišta pravnog aspekta kriminalitet je pojam kojim se označava skup svih vrsta društveno
negativnih i pravnim propisima zabranjenih ponašanja kojima se narušava pravni poredak države, a
takva ponašanja su u krivičnim zakonima predvidjena kao inkriminisana tj. zabranjena.
3. OSNOVNA NAČELA KRIMINALISTIKE
NAČELO ZAKONITOSTI – Znači da se organi kojima je društvo poverilo zadatke u suzbijanju
kriminaliteta moraju strogo i dosledno pridržavati pozitivnih zakonskih propisa kada rade na
sprečavanju, otkrivanju i rasvetljavanju KD; Ustava Republike Srbije, ZKP-a, KZ-a, Zakona o
unutrašnjim poslovima. Povredom ovog načela mogu biti ugrožena osnovna ljudska prava i slobode
utvrdjene Ustavom i Zakonskim propisima, zbog čega je bitno njegovo poštovanje.
NAČELO ISTINE – Prilikom rasvetljavanja KD i otkrivanja njegovih učinilaca, kao i prilikom
obezbedjenja, prikupljanja i izvodjenja dokaza, svi organi krivičnog postupka dužni su da istinito i u
potpunosti utvrde činjenično stanje kako bi se u krivičnom postupku donela što objektivnija odluka.
NAČELO OBJEKTIVNOSTI – Podrazumeva da utvrdjivanje istine i pristup rasvetljavanju KD bude
oslobodjen subjektivizma i pristrasnosti, sujetnog postupanja i sličnih stavova koji mogu veoma
negativno uticati na konačan ishod u krivičnom postupku odnosno da dovedu do nepravilnog i
1
nezakonitog rešenja . Kriminalista od samog početka rada, u konkretnom slučaju mora da bude
staložen, odmeren, ispravan i pravedan prema ljudima čiju delatnost i ponašanje istražuje. Ne bi smeo
da unosi u sopstveni rad ništa subjektivnog i ličnog.
NAČELO OPERATIVNOSTI I BRZINE – Uspeh u rasvetljavanju KD, otkrivanju i hvatanju
njegovog učinioca u velikoj meri zavisi od blagovremenosti postupanja. Ovo načelo se ispoljava u
brzom, efikasnom i smišljenom postupanju uvek kada za to prema faktičkoj situaciji postoji
operativna potreba. To su najčešće oni dogadjaji i pojave koje u sebi sadrže elemente KD. Pozitivne
efekte načela brzine treba razlikovati od brzopletosti. Ovo načelo je značajno tokom celog postupka, a
naročito kod obezbedjenja lica mesta, potražne delatnosti, izlaska na lice mesta, korišćenja službenih
pasa i sl.
Uz brzinu, operativnost kriminaliste je veoma važno načelo koje dopunjava načelo brzine.
Operativnost pretpostavlja poznavanje stanja, prilika, kriminalnih žarišta, pojavnih oblika ispoljavanja
i vršenja KD na odredjenom području, a pre svega povezanost sa gradjanima koji su u situaciji da
dodju do podataka o KD i njihovim učiniocima.
NAČELO METODIČNOSTI I TAKTIČKOG PLANIRANJA – Prva saznanja i indicije o izvršenom
KD, njihovo proveravanje i stvaranje verzija o KD i učiniocu mora se odvijati na osnovu logički
sačinjenog i razradjenog plana.Operativno planiranje zavisi kako od prikupljenih obaveštenja, dokaza
i činjenica, tako i od prognoze kriminalnog ponašanja i ono mora biti elastično zbog neodredjenosti
naših saznanja, a i zbog mogućih obrta u kriminalnom ispoljavanju i drugih objektivnih i subjektivnih
razloga koji se unapred ne mogu predvideti. Da bi se u ovom smislu metodično postupalo potrebno je
saznate činjenice, detaljno proučiti pa zatim predložiti planirane radnje takodje po načelu
metodičnosti –
redosled i postupnost mera i radnji.
NAČELO TEMELJITOSTI I UPORNOSTI – Ovo načelo u radu kriminaliste dobija puni smisao
samo pod uslovom pune primene načela metodičnosti, kao i načela brzine i operativnosti.Primenom
ovog načela izbegava se površnost a sa druge strane inspiriše kriminalistu da svojim radom dovede
konkretnu krivičnu stvar ili do pokretanja krivičnog postupka i stvaranja preduslova za donošenje
presude, ili pak do obustave daljeg rada zbog nepostojanja elemenata KD. Temeljitost i upornost u
kriminalističkom radu podrazumeva da se sa istom pažnjom ispituju sve činjenice i okolnosti kako
one koje su na izgledsitne i beznačajne tako i one koje su očigledne. Temeljitost i upornost u radu
doprinosi smanjenju tamne brojke kriminaliteta.
NAČELO KOORDINACIJE I SARADNJE – Podrazumeva saradnju kako izmedju samih OUP-a
(organa unutrašnjih poslova), tako i saradnju OUP-a sa drugim organima, imajući u vidu
rasprostranjenost i pojavne oblike KD. Saradnja se ostvaruje na nivou opštinskih, medjuopštinskih
(okružnih), pokrajinskih i republičkih OUP-a. Saradnja i koordinacija se mogu ostvarivati uglavnom
na dva načina:
a)
putem neposrednih kontakata i b) zamolnim putem.
NAČELO JEDINSTVENOG RUKOVODJENJA U SPROVODJENJU KRIMINALISTIČKE
DELATNOSTI – Ovo načelo ima veliki značaj za organizovanje operativnog rada u onim
slučajevima kada treba preduzeti veći broj operativno – taktičkih mera i radnji , pa je po pravilu
potreban veći broj Policijskih službenika OUP-a i veći tehnički potencijal. To je slučaj kada se radi o
intenzivnom angažovanju OUP-a na teškim i složenim kriminalističkim slučajevima i kada se
operativno – taktičke i tehničke mere primenjuju prema organizovanoj kriminalnoj grupi. Takva
situacija nameće potrebu formiranja štaba koji će rukovoditi akcijom koja se odvija po unapred
utvrdjenom i razradjenom planu, pri čemu rukovodilac štaba prati rezultate rada članova ekipe (tima)
kao i razvoj celokupne akcije, daje zadatke i usmerava akciju, prikuplja izveštaje i sl.
NAČELO ČUVANJA SLUŽBENE TAJNE – Predstavlja jedno od osnovnih načela u radu na
otkrivanju i rasvetljavanju KD i njihovih učinioca kojeg se moraju pridržavati policijski službenici
OUP-a. Načelo čuvanja službene tajne ne odnosi se u istoj meri na sve operativno – taktičke mere i
radnje. Neke se u potpunosti preduzimaju tajno kao npr.
Praćenje, specijalno osmatranje, zaseda i dr;
2
razbojništvo,
a kod političkog
terorizam.
Društveno opasni kriminalitet bez nasilja je
falsifikovanje
novca
, a u poslednje vreme
kompjuterski kriminalitet.
6. KATEGORIJE IZVRŠILACA KRIVIČNIH DELA
Postoje sledeće kategorije izvršilaca KD:
Od 14 – 16 godina starosti su mladji maloletnici
Od 16 – 18 godina starosti su stariji maloletnici
Od 18 – 21 godine starosti su mladja punoletna lica
Od 21 – godine starosti su starija punoletna lica
Pored ovih navedenih kategorija kao izvršioci KD pojavljuju se
povratnici ili recidivisti.
Recidivisti
se dele na
profesionalce, patološke delikvente, seksualne delikvente,
kao i povratnike sklone
socijalno
– patološkim pojavama kao što su alkoholičari, narkomani, skitnice, šverceri
to su kriminalci iz
navike.
7. POJAČANI NADZOR I LOKALNA KONTROLA NAD ODREDJENOM
KATEGORIJOM
DELIKVENATA
Mere koje OUP preduzima u cilju sprečavanja budućeg kriminaliteta ne primenjuju se isključivo na
kriminalce u odnosu na koje se prognoza o budućem kriminalnom ponašanju bazira na povratnišvu.
One se mogu proširiti i na kriminalce koji su izvršili samo jedno KD ako su pri tome ispoljili
bezobzirnost drskost i
okrutnost
pa to inicira i na nova vršenja KD, i u odnosuna lica koja nisu izvršila
ni jedno KD ali se realno pretpostavlja da će ih vršiti – pripadnici kriminalnih grupi i bandi.
Pod pojačan nadzor se stavljaju samo ugledni kriminalci kao i oni u odnosu na koje postoje saznanja
da se spremaju da izvrše KD, a koji nemaju mesto stalnog boravka ili ga šesto ili samo povremeno
menjaju.
8. PROVERA
Provera je opšta operativno – taktička mera i radnja čiji je zadatak da utvrdi istinitost – osnovanost
prikupljenih – saznatih, činjenica – indicija, osnova sumnje koje ukazuju na odredjeno KD, njegovog
učinioca ili druge okolnosti značajne za rasvetljavanje KD i odredjenu kriminalnu delatnost.
Indicije ili podaci čiju osnovanost treba proverom potvrditi, odbaciti ili delimično dopuniti mogu biti
različitog stepena verovatnoće, manje ili više logične i realne, dobijene ili prikupljene iz različitih
izvora. Sve te činjenice moraju biti proverene da bise na osnovu tačno utvrdjenih podataka i činjenica,
moglo dalje nastaviti sa radom na rasvetljavanju konkretnog KD i otkrivanje njegovog izvršioca.
Zbog toga je provera stalan metod u radu OUP-a.
S obzirom na organ po čijem se
zahtevu
vrši, provera se može vršiti po sopstvenoj inicijativi i po
zahtevu drugih organa.
Po
predmetu
provere delimo ih na one koje se odnose na lice i objekat
Po
načinu vršenja
delimo ih na one koje se vrše otvoreno i konspirativno.
O izvršenoj proveri sačinjava se službena beleška ili izveštaj kada se provera radi po zahtevu drugog
organa.
9. OSMATRANJE
4
Je opšta operativno – taktička radnja. Preduzima se u odnosu na odredjena lica, odredjene objekte ili
prostor.
10. ZASEDA
Je opšta operativna taktička mera i radnja koju OUP-i preduzimanju u cilju sprečavanja vršenja KD ili
hvatanja njihovih učinilaca ili hvatanja osoba za kojima se traga. Osim u sprečavanju i suzbijanju
kriminaliteta zaseda ima veom široku primenu i u vojnoj taktici. Zaseda, da bi bila uspešno
sprovedena treba da bude dobro organizovana. Po svojoj sadržini zaseda predstavlja tajni ili prikriveni
raspored ovlašćenih randika na mestu njenog postavljanja gde se očekuje dolazak ili prolazak osoba
koje je potrebno uhvatiti ili lišiti slobode. Zaseda ima konspirativni karakter kako u pripremi, tako i
pri njenom sprovodjenju čime se postiže taktička mogućnos iznenadjenja. Zaseda se najčešće
preduzima kao represivna mera u cilju:
hvatanje učinioca KD za kojim se traga,
pronalaženja i hvatanja odredjenih lica koja su pobegla sa izdržavanja kazne,
da se otkrije, presretne, uhvati ili savlada odmetnik ili diverzantsko teroristička grupa ili pojedinac,
da se pronadju i oduzmu predmeti i tragovi KD kod izvršilaca na licu mesta ili posle na mestu gde je
ostavio ili sakrio predmete KD (ukradene stvari).
Da bi bila uspešno sprovedena mora se sačiniti plan zasede. Zaseda se može postaviti na otvorenom
ili zatvorenom prostoru. Zasede se mogu podeliti na obične, gde je raspored ovlašćenih radnika u
jednoj liniji i dubinske, obično u obliku potkovice, makaza, polukruga i sl.
11. PRAĆENJE
Je operativno taktička mera i radnja koja se sastoji u tajnom sledjenju i opservaciji odredjene osobe sa
ciljem da se zapaze i fiksiraju činjenice i okolnosti od značaja za utvrdjivanje vrste, karaktera i obima
kriminalne delatonsti te osobe, njenih saučesnika i saradnika. Praćenje nije stalan metod u radu OUP-
a već izuzetan i primenjuje se po odobrenju starešine organa kad treba otkriti učinioce teških KD i
kada su kriminalci povezani. Ono mora biti konspirativno kako u odnosu na praćeno lice, tako i u
odnosu na sva druga lica koja po osnovu svojih poslova i zadataka nisu u vezi sa konkretnom
radnjom. Ciljevi praćenja su:
utvrdjivanje veza i kontakata prećenog lica sa drugim licima,
srečavanja praćenog lica da izvrši KD,
pronalaženja lica za kojim se traga, praćenjem lica koja su u rodbinskim, prijateljskim i
sličnim odnosima sa licem za kojim se traga,
utvrdjivanja alibija odredjenog lica za odredjeno vreme,
provera i kontrola rada operativne veze,
otkrivanje tajnih skloništa i skloništa lica koja se prate, kao i lica sa kojima praćeni stupa u
kontakt,
dolaženje do pravovremenih podataka i stvaranje povoljnih uslova za preduzimanje pojedinih
mera i radnji represivnog karaktera,
uočavanje sklonosti i navika praćenog lica.
Po osnovu toga ko neposredno vrši praćenje ono može biti:
praćenje preduzeto od strane policijskog službenika (PS),
praćenje od strane gradjana tj. angažovanih veza.
5
14. OBEZBEDJENJE LICA MESTA
Lice mesta je ono mesto ili objekat u odnosu na koje je neposrednim čulnim opažanjem moguće
utvrditi ili razjasniti kakve važne činjenice u postupku vršenja uvidjaj. Lice mesta je mesto gde je
izvršilac izvršio radnju činjenjem ili ne činjenjem ili pak gde je nastupila zapranjena posledica kao i
mesto gde se nalaze tragovi i predmeti KD. Da bi uvidjaj bio što uspešniji potrebno je da mesto
izvršenja KD ostane ne promenjeno ili da pretrpi što je moguće manje izmene do dolaska ekipe za
vršenje uvidjaja. To se postiže obezbedjenjem lica mesta koje vrši onaj OUP koji je teritorijalno
nadležan ili je najbliži mestu izvršenja KD. Odmah po saznanju za mesto kriminalnog dogadjaja
komandir PS, a u njegovom odsustvu njegov zamenik ili dežurni odredjuje potreban broj policijskih
službenika i upućuje na lice mesta radi njegovog obezbedjenja. Izlazak na lice mesta i njegovo
obezbedjenje mora se izvršiti što je moguće hitnije uz maksimalno poštovanje načela brzine i
operativnosti. Pod samim obezbedjenjem lica mesta podrazumeva se zabrana pristupa svim
nepozvanim licima, kao i zabrana ulaženja i kretanja u krugu lica mesta. Pod ovim se podrazumeva
obezbedjenje tragova i predmeta koji mogu poslužiti kao dokaz u krivičom postupku. U ovoj fazi vrši
se obavljanje informativnog razgovora sa licima koja imaju odredjena saznanja o KD, njihovo
zadržavanje i lišavanje slobode eventualnog izvršioca. Obaveza je samih pripadnika policije da
svojim postupcima ne unose promene na licu mesta, unište ili oštete tragove, pomere predmete što bi
onemogućilo njihovo korišćenje prilikom rasvetljavanja dela i otkrivanja izvršioca, ako KD
prijavljuje gradjanin treba mu dati najneophodnija uputstva da ništa na licu mesta ne pomera i da što
je moguće potpunije obezbedi njegov ne promenjen izgled. Obezbedjenje lica mesta obuhvata više
istovremenih radnji i postupaka:
odredjivanje i blokiranje lica mesta,
odstranjivanje svih lica sa tog područja,
pružanje pomoći žrtvama KD ukoliko one postoje,
osiguranje od promena i uništenja tragova i predmeta KD, ako takva opasnost preti,
zadržavanje očevidaca i izvršilaca krivičnog dela do dolaska istražnog sudije,
obavljanje informativnog razgovora sa tim licima i sl.
Ukoliko preti opasnost da se neki predmet ili trag ošteti ili uništi oni se, ako je to moguće posebno
obezbedjuju tj. sklanjaju na neko bezbednije mesto. To se konstatuje u zapisniku gde se navodi njihov
prvobitni položaj na licu mesta. Ako na licu mesta ima povredjenih njima se ukazuje pomoć ili se oni
transportuju do najbliže zdravstvene ustanove, na licu mesta se obeležava njihov položaj i konstatuju
promene do kojih je došlo ukazivanjem pomoći. U koliko je izvršilac KD pobegao neposredno pre
dolaska policijskih službenika u tom slučaju primarni zadatak ovlašćenih radnika je da preduzmu
neposredno traganje, pronadju i uhvate učinioca KD.
15. INDICIJE I VERZIJE
Indicije su osnovi sumnje, osnovi podozrenja su utvrdjene činjenice i okolnosti koje posredno ukazuju
na mogućnost postojanja KD, na odredjeno lice kao mogućeg izvršioca ili pak na druge činjenice i
okolnosti vezane za KD ili učinioca. Postoje dve osnovne vrste činjenica koje su od značaja za
otkrivanje KD i učinioca i u vezi s tim odredjivanje krivičnih sankcija u krivičnom postupku. To su
indicije i pravno relevantne činjenice.
Pravno relevantne činjenice utvrdjuje sud primenom pojedinih istražnih radnji i samo izuzetno OUP i
na njima se gradi krivični postupak.
7
