3. PODELA DEF KRIMINOLOGIJE PO OBIMU; PODELA PREMA ZNACENJU: SPORENJA
Kriminologija se shvata kao zajednicki naziv za vise disciplina. Unutar ove koncepcije Gasin razlikuje 3 orijentacije:
najsiru, predstavnik Feri, po kojoj je kriminologija
genusni pojam za sve krivicne nauke
.
pripadnici austrijske
enciklopedijske skole
zastupaju misljenje da medju krivicnim naukama postoje samo dve:
krivicno pravo
koje se bavi normativnom i
kriminologija
koja proucava realnu stranu zlocina.
“
klasicna americka skola
” zastupala je sire stanoviste. Po njima, kriminologija je zajednicki naziv za 3
discipline:
sociologiju krivicnog prava
(bavi se uslovima pod kojim se krivicno pravo razvija),
kriminalnu
etiologiju
(izucava uzroke zlocina) i
penologiju
(bavi se kontrolom zlocina).
Podela definicija prema znacenju: sporenja
Prema nacinu na koji se shvata kriminologija, Gasin navodi 3 grupe suprostavljenih gledista: kod prve, suprostavljaju
se koncepcije o kriminologiji kao nauci o delu i uciniocu; drugo, suprostavlja faktore kriminaliteta i prelazak na
kriminalni akt i trece, kriminologija kriminalnog delovanja suprostavlja se kriminologiji drustvene reakcije.
- Nauka o delu ili nauka o uciniocu
- Nauka o faktorima ili nauka o postupcima
- Kriminologija dela ili kriminologija drustvene reakcije
4. DEFINICIJA KRIMINOLOGIJE I NJENE BITNE CRTE KAO NAUKE
Krimiologija
je samostalna nauka koja, koristeci saznanja i istrazivacke postupke nauka o coveku i drustvu,
empirijski proucava kriminalni fenomen – zlocin, njegovog izvrsioca i zrtvu, kriminalitet i nacin na koji drustvo
reaguje na kriminalno ponasanje.
Iz navedenog mozemo zakljuciti sledece:
kriminologiju treba postaviti kao
samostalnu nauku
sa osobenim predmetom i metodom. U isto vreme,
kriminologija je
jedinstvena nauka
.
iako je odredjena kao samostalna, kriminologija je u isto vreme i
sinteticka nauka
u kojoj se integrisu sva
saznanja koja o kriminalnom fenomenu postoje. Otuda, ona je i:
intedisciplinarna i multidisciplinarna
.
kriminologija je teorijsko-empirijska nauka. Kao
teorijska
disciplina - uopstava saznanja do kojih se konkretnim
istrazivanjem dolazi. Kao
empirijska
nauka – bavi se onim sto jeste, realnim pojavama i procesima koji se mogu
neposredno opaziti i proucavati.
5. PREDMET KRIMINOLOGIJA
U okviru predmeta kojim se kriminologija bavi uocavamo 5 elemenata: zlocin kao individualna pojava, prestupnik
kao autor dela, zrtva zlocina, kriminalitet kao masovna pojava i reakcija pojedinca i drustva na zlocin i kriminalitet.
Posebna paznja je posvecena prvom elementu –
zlocinu
– jer je to centralna kategorija ove nauke i poslednjem –
reagovanje na kriminalno ponasanje
– zato sto je njegovim unosenjem u krug problema kojim se ova nauka bavi,
bitno promenjen njen karakter.
Razlicita shvatanja zlocina -
Cilj da se pojasni ovaj pojam zapocece pregledom razlicitih koncepcija:
zlocin i zakon
– pri odredjivanju sta je to zlocin, polazi se od shvatanja da je rec o radnji ili propustanju koji su
navedeni u zakonu i za koje je predvidjena kazna
zlocin i greh
– medju moralistima ima pokusaja da se uspostavi veza izmedju covekove radnje koja je suprotna
usvojenom religioznom ili moralnom ucenju i akata koji su zabranjeni u (svetovnom) pravu.
zlocin kao bolest
– zlocin se shvata kao izraz bolesti tela i duse
zlocin kao izraz drustvene organizacije
– po ovom gledistu zlocin i kriminalitet se shvata kao izraz delovanja
(poremecaja u delovanju) same drustvene organizacije
zlocin kao socijalni proces
zlocin kao krsenje ljudskih prava
Sira odredba zlocina -
vrsenje zakonom sankcionisanih dela (delikata).
No, takva dela nisu u vecini pravnim sistema
jedinstvena kategorija. Neka zakonodavstva, prava razliku izmedju
zlocina, prestupa i istupa
. Nase zakonodavstvo
razlikuje sledece vrste kaznjivih radnji: krivicna dela, prekrsaje, privredne prestupe i disciplinske krivice.
Iz razloga metodoloske i kriminalno-politicke prirode, zastupljen je stav kako
zlocin u
uzem, pravom smislu
predstavlja samo krsenje
normi krivicnog prava
. Razlozi za takvo resenje su: u nasem pravu krivicna dela se,
kvalitativno razlikuju. To su najtezi delikti i opravdano je da se proucavanje ovog tipa zabranjenih ponasanja
posmatra samostalno.
Dinamika krivicno pravnih inkriminacija, koja se sastoji u otklanjanju ponasanja sa neznatnom drustvenom opasnoscu
(tzv
bagatelni kriminalitet
) iz Posebnog dela krivicnog zakona –
dekriminalizacija
– i unosenju u taj zakon novih,
do tada nekaznjivih ponasanja –
inkriminalizacija
.
6. ODNOS KRIMINOLOGIJE SA DRUGIM KRIVICNIM NAUKAMA
Odnos sa krivicnim pravom
Nema dileme da su ove dve nauke razlicite naucne discipline. Dok se krivicno pravo bavi krivicnim delima i
sankcijama, pristupajuci im pre svega kao normativnim pojavama, kriminologija im pristupa na drugi nacin – kao
realnim pojavama. Kriminoligija ima za osnovni predmet opis spoja coveka - delinkventa i uzroka delinkvencije, dok
nauka krivicnog prava opisuje krivicne norme jednog vazeceg pravnog poretka. I pored jasnih razlika, ove dve nauke
su medjusobno tesno povezane.
Odnos sa kriminalnom politikom
Pravi se razlika izmedju kriminalne politike kao nauke i vestine: kao
vestina
ona je prakticna, planska delatnost
kojom se organizuje delovanje drustvenih subjekata usmereno na suzbijanje zlocina i kriminaliteta; kao
naucna
disciplina
, kriticki proucava tu delatnost u cilju optimalizacije kontrole svih pojava.
Vidovi kriminalno politickog delovanja su:
profilaksa
(mere koje se preduzimaju pre no sto dodje do zabranjenog
ponasanja) i
represija
(mere potiskivanja vec ispoljenog ponasanja). Ona moze biti usmerena ka buducnosti i cilj joj
je da delovanjem na ucinioca (
specijalna prevencija
) i uticanjem na druge (
generalna prevencija
) utice da do takvih
dela vise ne dolazi.
Kriminologija i kriminalna politika su neposredno povezane. Prva osmislja konkretne aktivnosti suzbijanja
kriminaliteta, dok druga sluzi za proveru naucnih postavki prve. Doprinos kriminologije kontroli kriminaliteta
ogledao se tako u: uklanjanju niza nepotrebnih inkriminacija, reformama u oblasti vinosti, ukazivanju na potrebu
posebnog rezima prema nekim kategorijama ucinilaca, uvodjenju mera bezbednosti, ispitivanju licnosti.
Iako se obe bave istim ponasanjem, kriminologija proucava pojavne oblike i uslovljenost, dok se kriminalna politika
bavi njihovim suzbijanjem. Kriminalna politika je postavljena kao
aksioloska disciplina
koja pociva na vrednosnim
sudovima. Kriminologija je u osnovi
ontoloska disciplina
koja se bavi proucavanjem onog sto jeste, a ne onoga sto bi
trebalo da bude.
Odnos sa penologijom
Penologija je nauka o krivicnim sankcijama i nacinu njihovog izvrsenja ili preciznije, to je grana krivicnih nauka koja
izucava funkcije krivicnih sankcija, pravila njihovog izvrsenja i metode upotrebljene za njihovu primenu.
Ona se
dobrim delom svodi na
penitencijarnu nauku
(ucenje o kaznenim zavodima).
Relacija izmedju kriminologije i penologije zavisi od sirine domena koj se daje kriminologiji. Izmedju ove dve nauke
postoji tesna povezanost. Postupak izvrsenja kazni ima za cilj da otkloni neke od cinilaca koji dovode do zlocina.
8. ZNACAJ KRIMINOLOGIJE
Saznajna dimenzija omogucava da posmatranjem, razmisljanjem i istrazivanjem dodjemo do jezgra pouzdanih znanja.
Praktican zadatak kriminologije je da pruzi saznanja koja imaju implikacije na polju kontrole kriminaliteta.
Znacaj kriminologije za krivicno pravosudje
Kada se razmislja o prakticnoj strani kriminoloskog saznanja, obicno se misli na njen doprinos uspesnijem delovanju
organa krivicnog pravosudja. Rezultati kriminoloskog saznanja mogu znacajno uticati na nacin rada pravosudnih
organa, problem je samo u tome sto ti rezultati dolaze kasno, kada su znacajne odluke vec donete. Ne moze se negirati
da je kriminologija pravosudju ukazala na osnovni problem evolucije kriminaliteta. Zahvaljujuci kriminologiji, znamo
da se kriminalitet prilagodjava politickoj strukturi, ekonomskom razvoju i promenama u obicajima.
Pravosudna administracija i rezultati istrazivanja
Prakticari cesto prigovaraju da kriminolozi ne zive u realnom svetu. Pravosudni organi predloge proistekle iz
kriminoloskih istrazivanja docekuju sa velikom dozom kriticnosti. Saznanja do kojih dolaze u kriminologiji trebalo bi
da onima koji se prakticno bave suzbijanjem zlocina pruze podatke koji omogucavaju bolje razumevanje kriminaliteta
Primenjena kriminologija
Primenjena (
aplikativa
) kriminologija je pravac u savremenim krivicnim naukama usmeren ka integrisanju
kriminologije i kriminalne politike. Ova orijentacija nastala je kao reakcija na “
akademsku kriminologiju
”,
razvijanu uglavnom na univerzitetima, kojoj se zamera da nema sluha za potrebe prakse.
Suoceni smo sa dva velika problema: sve vecom preokupacijom javnog mnjenja i vlasti porastom kriminaliteta i
visokim izdvajanjima za pravosudne organe.
Posebnu paznju primenjeni kriminolozi posvecuju delovanju organa krivicnog pravosudja zbog procene da ono ne
ispunjava, na zadovoljavajuci nacin, svoj osnovni zadatak. Preovladava utisak da vec dugo odgovori krivicnog
zakonodavstva nisu prilagodjeni odredjenim oblicima aktuelnog kriminaliteta. Jasckeck to stanje naziva
krizom
krivicnog pravosudja
, koja moze biti i podsticajna. Sve to ukazuje da je potrebno iznova oceniti vrednost
(
evaluacija
) dosadasnje prakse delovanja organa pravosudja. Pitanje kojim se bavi primenjena kriminologija je
kriminoloska ekonomija
- racionalizacija finansijskih sredstava potrebnih za suzbijanje kriminaliteta.
9. POLOZAJ I ULOGA KRIMINOLOGA
Osnovni zadatak kriminologa je istrazivanje istine. U kriminoloskim istrazivanjima se mnogo vise nego kod prirodnih
nauka, postavlja zahtev za obezbedjenjem
objektivnosti
. Kriminolog se bavi jednim od najtezih drustvenih problema,
pojavom koja pojedincima i citavom drustvu, nanosi zlo. Da bi bio objektivan, on joj mora prici kao sto svaki
istrazivac prilazi svom predmetu,
bez predrasuda
.
Ni kriminologija kao nauka nije oslobodjena predrasuda. Na srecu, neki autori kriminolosko nasledje posmatraju kao
zivu materiju koja stalno trazi kriticko preispitivanje. Edvin Sutherland srusio je tradicionalni mit po kome se
(imovinskim) kriminalitetom bave uglavnom najsiromasniji drustveni slojevi. Dokazao je da, naprativ, najopasnija
ovakva dela vrse pripadnici najbogatijih slojeva.
Sustina je u tome da kriminolog zadrzi
kriticki odnos
prema zakonodavnim resenjima i praksi pravosudnih organa.
Bez toga, on se pretvara u branioca koji cak i sistemu sluzi na pogresan nacin.
Deo kriminologa pristaje na marginalizovanje svoje profesije. Njihova uska specijalnost onemogucava im da vode
racuna i o etickoj i ljudskoj dimenziji istrazivanja koja vode. Takvi “naucnici” su pogodni za manipulacije.
Kriminologija kao nauka ne treba da resava, vec da stvara problem drzavnim mehanizmima kontrole.
Eticki kodeks kriminologa
Kriminoloska udruzenja u nekim zemljama formulisala su posebne eticke kodekse za svoje clanove. Jedan od
najpoznatijih je
Kodeks etike istrazivaca na polju kriminologije
koji je usvojilo Britansko udruzenje za kriminologiju.
Kodeks ne sadrzi recepte za resavanje svih dilema sa kojima se istrazivaci srecu. Oni su samo okvir u kome se
ukazuje na principe, vrednosti i interese onih koji u istrazivanju ucestvuju.
Decembra 2006 godine Srpsko udruzenje za krivicno-pravnu teoriju i praksu osnovalo je svoju Kriminolosku sekciju,
prvo udruzenje kriminologa u nasoj zemlji. Ono je donelo
Eticki kodeks kriminologa Srbije
.
10. METOD I METODOLOGIJA
Metod je postupak upotrebljen da bi se na najdelotvorniji nacin ostvario unapred postavljeni cilj. U nauci, metodom
se oznacava
ukupnost teoretskih spoznaja i tehnickih postupaka koje, u cilju omogucavanja novih saznanja, koristimo
pri istrazivanju predmeta
. Pravi se razlika izmedju njegova dva elementa:
prvi cine saznaje o delu stvarnosti koji se proucava i logicka pravila koja to proucavanje usmeravaju
drugi element naucnog metoda su tehnike koje se koriste u istrazivanju radi prikupljanja i obrade podataka
Metodologija
je deo logike koji se bavi proucavanjem saznajnih metoda, odnosno opisom razlicitih postupaka i
izucavanjem njihove zasnovanosti, dometa i vrednosti.
11. POSTUPAK NAUCNOG SAZNANJA
Naucno istrazivanje podrazumeva planski, na saznanjima metodologije zasnovan sistematski zahvat koji se oznacava
kao
postupak naucnog saznanja
. Opsta sema modela istrazivanja prilagodjava se predmetu istrazivanja zbog cega
postupak saznanja prolazi kroz sledece faze:
I faza
– odredjivanje istrazivackog problema i postavljanje polazne pretpostavke
II faza
– dizajniranje istrazivackog plana
III faza
– prikupljanje, obrada i tumacenje cinjenica.
Cinjenice
su konkretni objektivni dogadjaji iskustvenog
karaktera koje, pod odredjenim uslovima moze opaziti svaki posmatrac normalnih cula koji je tokom opazanja uspeo
da iskljuci svoja predubedjenja, afekte, interese i druge iracionalne faktore.
IV faza
– odredjuje se na dva nacina:
a) pozitivisti smatraju da je kljucni deo svakog postupka naucnog saznanja utvrdjivanje
naucnih zakona
, odn
otkrivanje
uzrocnih veza
izmedju pojave koju proucavamo i spoljnjeg sveta
b) drugi pristup zastupaju oni autori koji realno sagledavaju mogucnosti kriminologije da ih utvrdi. Ovoj fazi
postupka naucnog saznanja odredjuju cilj mnogo manjeg domasaja –
provera hipoteze
V faza
– provera saznanja do kojih se doslo u toku prethodne etape.
12. METOD I PREDMET ISTRAZIVANJA
Za razliku od gledista da je metod nesto strano, od Hegela dominira stav da je on u najtesnjoj vezi sa predmetom
proucavanja. Istrazivanje u kriminologiji zapocinje odlukom da se dati problem stavi u centar interesovanja odnosno
da se definise kao predmet istrazivanja. To definisanje ima dva oblika – teorijsko i radno:
teorijsko
definisanje – predmet istrazivanja se odredjuje pomocu apstraktnih pojmova
radno
definisanje – metodoloska operacija kojom se teorijski okvir prevodi na iskustvene pojave koje ga u stvarnosti
izrazavaju. To je proces
operacionalizacije
kojim se sadrzaj apstraktnih kategorija iz teorijske definicije prevodi na
indikatore,
realne pojave koje se daju ispitati
.
13. METOD I TEORIJA
Teorije se u nauci definisu na razlicite nacine. Morison ih odredjuje kao zbir logicki povezanih ideja i uopstavanja
kojim se objasnjavaju odredjeni dogadjaji i procesi. Teorije karakterisu: - visi stepen uopstavanja i - neophodnost da
njihovi stavovi budu stalno proveravani.
Govori se o teorijama razlicite obuhvatnosti. Tako Gasin razlikuje: kriminoloske teorije
sirokog obima
i teorije
srednjeg dometa -
parcijalne.
U pogledu shvatanja odnosa teorije i metoda mogu se primetiti dva osnovna pristupa. Po prvom, metod je “
sluga
teorije
”, nesto sto samo pomaze njenom potvrdjivanju. Drugi pristup, istice da izmedju teorije i metoda postoji
stalan
odnos medjuzavisnosti
.
16. ANAMNESTICKI METODI; POSMATRANJE SA UCESTVOVANJEM
Anamnesticki pristup koristi sredstva kao sto su “zivotne istorije”, posmatranje i posmatranje sa ucestvovanjem.
Metod proucavanja zivotne istorije (anamneze) sadrzi, obicno analizu pisama, dnevnika, biografija i autobiografija.
Posebna paznja posvecuje se individualnoj istoriji kako je vidi sam subjekt, kako je on opisuje, kao i njegovo iskustvo
u odnosu na okolinu.
Posmatranje i posmatranje sa ucestvovanjem unose u proucavanje zlocina i njihovih ucinilaca iskustva iz prve ruke.
Poseban znacaj ima
posmatranje sa ucestvovanjem
koje su razvili pripadnici Cikaske skole u proucavanju
devijantne subkulture.
Svesituacioni metod
Poseban tip istrazivanja –
kombinacija posmatranja sa ucestvovanjem i eksperimenata
je metod koji je razvio
Armand Mergen. On je zapoceo izucavanje kriminaliteta posebne vrste prestupinika koji kao cergari lutaju sa
porodicama u kolicima. Istrazivanje je zapoceto zbog potrebe proucavanja kriminaliteta ovih lica koja su, prema
zvanicnim podacima, u ogromonom broju vrsili laksa krivicna dela.
Kritika
zamera
da pojedinci i grupe, izabrani za istrazivanje, ne moraju biti reprezentativni za citavu populaciju kojoj
pripadaju. Kao odgovor se moze navesti da ovi metodi, a narocito posmatranje sa ucestvovanjem – u nekim
istrazivanjima su
nezamenjivi
. Ipak, tu je i
problem eticke dimenzije
ovih istrazivanja. Objava saznanja o grupi koja
je tajno posmatrana predstavlja vrstu spijuniranja, zbog cega kriticari zahtevaju da se ovakva istrazivanja napuste u
ime dostojanstva naucnika i njihove profesionalne etike.
17. “NENAMETLJIVA POSMATRANJA”; DOKUMENTACIONA I ANALIZA SADRZAJA
Kao odgovor na kritike metoda posmatranja sa ucestvovanjem, razvija se niz postupaka cija je najvaznija crta
neometanje posmatranih prisustvom istrazivaca. Pretpostavka za takva “nenametljiva posmatranja” je sposobnost
istrazivaca da zapaza i trivijalne, ali indikativne cinjenice u svakodnevnom zivotu. Ogranicenja ovog metoda ticu se
granica do kojih ovakvi tragovi mogu posluziti kao izvori saznanja. Ovakav pristup moze biti vazan i plodotvoran jer
se njime izbegavaju promene u ponasanju ljudi.
Dokumentaciona analiza
Metod proucavanja dokumenata (arhivska analiza) za objekat moze imati svaki pisani dokumenat. Tim May pravi 3
klasifikacije takvih pismena:
1. primarne (zabelezio posmatrac), sekundarne (zabelezio neko drugi), tercijarne (pomocu njih do podataka)
2. javni i privatni dokumenti
3. trazeni i netrazeni (istrazivac slucajno dosao do njega)
U kriminologiji su najcesce dokumenti i informacije izdate od drzavnih organa. Ovaj metod se siroko koristi, ali se
skrece paznja da istrazivaci pri tome uvek imaju na umu potencijalne
teskoce i probleme
: onaj koji belezi cini to
selektivno, sluzbenicka aljkavost dovodi do pogresnog upisa, istrazivac moze pogresno tumaciti sadrzaj dokumenta.
Analiza sadrzaja
Analiza sadrzaja je istrazivacka tehnika namenjena sistematskom utvrdjivanju ucestalosti kojom su specificne ideje,
koncepti ili izrazi koriste u komunikaciji. Njena sustina izrazena je u izrazima “sadrzaj” i “analiza”
Sadrzaj
se odnosi
na znacenje i vrednosti kao duhovne kategorije, reci, fotografije, simbole, tekstove pesama.
Analiza
je naziv za niz
procedura (brojanje, uporedjivanje, indeksiranje) kojima se vrsi procena informacija.
Smatra se da je analiza sadrzaja najadekvatniji metodoloski postupak u 3 situacije: a) kad je potrebno organizovati
ogromnu masu informacija, b) kod istorijskih studija i c) kada treba razotkriti namerne i nenamerne poruke.
Navodi se kao posebna vrsta analize sadrzaja
meta-analiza
. To je posebna statisticka obrada velikog broja clanaka i
istrazivanja koja se odnose na isti kriminoloski problem. To moze biti proucavanje stotina slucajeva uznemiravanja
poznatih licnosti ili nasilnickih dela izvrsenih od strane alkoholicara ili narkomana.
