1.POJAM KRIMINOLOGIJE
Odrediti pojam kriminologije znaci odgovoriti na pitanje ,,šta se podrazumeva pod terminom
kriminologi?”
Odgovarajuci na
ovo pitanje, odmah možemo konstatovati da nema
jedinstvenog i opšte-prihvacenog gledišta o tome šta je kriminologija.
Odredivanje p
ojma
kriminologije staro je koliko i krimiriologija kao nauka, ali jedna precizna, opšte prihvacena i
jedinstvena defimcija još uvek nije utvrdena. Svaki autor, a kriminologijom su se bavili
strucnjaci razlicitih naucnih discipina: psihijatri, psiholozi, sociolozi, filozofi, pravnici,
kriminalisti, imao je svoje shvatanje i defirticiju kriminologije, zavisno od osnovnog teorijskog i
metodoioškog opredeljenja u izucavanju predmeta kriminologije. Razlike u shvatanjima
postoje i medu kriminolozima u pogledu razumevanja pojma kriminologije, u tome šta je
karakteriše i predstavlja njenu bit
.
KRIMINOLOGIJA je nauka o zlocinu , latinski crimen-zlocin. Kriminologija je nauka koja izucava
kriminalitet kao negativnu društvenu pojavu.
U najopštijem smislu kriminologija je nauka o zlocinu. Ovaj termin je prvi upotrebio francuskI
antropolog Pol Topinard u svom delu “Antropologija” 1879, oznacavajuci kriminologiju kao
nauku o proucavanju krivicnih dijela. Prvo delo pod nazivom Kriminologija objavio je italijanski
pozitivista– sudija krivicar RAFAELE GAROFALO 1884 koji je pojam upotrebio za nayiv svoje
knjige “Kriminologija” podrayumevajuci pod kriminologijom nauku, ucenje/logos o
kriminalitetu I crimen-zlocinu.
Definisanjem pojma kriminologije bavio se veliki broj autora.
TRADICIONALAN POJAM zlocin,u savremenom znacenju to je kriminalitet. Kriminalitet je
veoma stara društvena pojava i za nju se zanimaju mnoge nauke kao što su: pravna nauka,
sociologija, psihologija, psihopatologija,antropologija, fenomenologija i dr. Istorijski
posmatrano moramo navesti Hamurabijev zakonik1800.g.p.n.e. Indijski zakoni Manu 1200.
g,p.ne. Zakon dvanaest tablica kojim se kriminalitet
kažnjavao. Proucavajuci kriminalne probleme sa raznih aspekata vremenom su se razvile i
posebne
kriminološke discipline kao što su: kriminalna antropologija sociologija, psihologija,
politika,etiologija, fenomenologija i druge koje ne nose predznak “ kriminalne” kao što su:
viktimologija,
penologija i slicno.
Nekadašnji direktor kriminološkog društva u Becu Grasberger smatra da kriminologija
obuhvata brojne naucne discipline koje medusobno povezuje jedino to što predmete njihovog
istraživanja predstavljaju krivicna dela. On smatra da je Franc List s pravom okvalifikovao
kriminologiju kao pomocnu nauku krivicnog prava. Po mišljenju Grasbergera kriminologija nije
cista vec je pre prirodna nauka jer se u metodi istraživanja služi njihovim metodama. Profesor
kriminologije Graunhurt u Oksfordu smatra da je kriminologija empirijska nauka koja naucno
proucava rezultate, forme i uzroke zlocina, kaznenog i popravnog postupka sa zlocincima.
Koncepcija kriminologije ima onoliko koliko ima i samih kriminologa.
Neki autori smatraju da postoji pet i više podrucja na kojima se iskazuje predmet
kriminologije. Holist tvrdi da se u teoriji kriminologija pojavljuje
: prvo,
kao samostalna
naucna disciplina koja se bavi istraživanjem krivicnih dela i kazni, zatim
drugo
kao nauka o
zlocinu u širem smislu, kojom se obuhvataju uzroci kriminaliteta, metodi njihovog suzbijanja,
pitanje kriminalne politike, penologije, materijalnog i
formalnog krivicnog prava;
trece
kao nauka o pojavama i uzrocima kriminaliteta, uz
kriminalistiku, krivicno pravo i kriminalnu politiku
; cetvrto
kao nauka o licnosti i
peto
podrucje po kome sekriminologija u užem smislu shvata kao nauka o uzrocima i pojavama
kriminaliteta. Iz trece grupe pravca kriminologije izdvajaju se stavovi Reklesa koji ovu
discipline smatra naukom o kažnjavanju,policiji, sistemu sudstva, kriminalitetu maloletnika i
drugo. Po Danskim naucnicima Hurvitu iKristijansenu kriminologiju cine: kriminografija-opisni
deo zasnovan na statistici; kriminalnasociologija, kriminalna biologija, kriminalna
somatologija, kriminalna psihologija, društveno-psihološko tretiranje delikvenata, kriminalna
genetika, predikciona istraživanja i viktimologija.
Cetvrti pravac
zastupaju savremeni americki kriminolozi koji u svojim radovima akcenat
stavljaju
na licnost delikventa i njegov tretman, ucenje o cinjenicama zlocina i nacinu njegovog
suzbijanja.
Po uverenju Saderlanda i Kresija kriminologija je nauka koja tim nazivom obuhvata tri
discipline:
sociologiju krivicnog prava,.kriminalnu etiologiju i penologiju.
Predstavnici petog pravca
su pretežno nemacki kriminolozi koji su veoma brojni. Lernel
razlikuje
Kriminologiju sensu stricto, kao nauku o genetskom ciniocu zlocina I sensu largo koja pored
prvog
znacenja obuhvata i kriminalnu fenemenologiju, strukturu i dinamiku. Po Midendorfu
kriminologija
u Nemackoj smatra se naukom o zlocinu, kao pojava pojedinaca i naroda, po Eksneru to je
nauka okriminalitetu. Poljski kriminolog Valcak smatra da je kriminologija nauka ciji je
predmet
istraživanje uzroka kriminaliteta, njegovih oblika, pravilnosti i zavisnosti povezanih s
prestupnikomi kriminalitetom.Veoma rano se kriminalitetom bavila i kriminalna sociologija
koja je svoja kriminološka shvatanja zacela prakticno sa klasicnom školom u 18 veku.
Poznati francuski sociolog Dirkem je prekodefinisanja pojma kriminaliteta ustanovio pojam
kriminologije. On je rekao da je kriminalitet proizvod mešanja uticaja ljudi i društva, ciji se
koreni nalaze u društvu i da je imanentan samom društvu. Po njemu pojava kriminaliteta
sadržana je u kažnjavanju dok nauka koja se tim bavi nazivase kriminologija.
S obzirom da postoji razlicito definisanje pojma kriminologije u teoriji postoje razliciti
pokušajiodredenja kriminoloških podrucja I disciplina. Pobornici shvatanja kriminologije kao
grupne nauke,dijele je na teorijske i aplikativne discipline. U teorijske-prema njima spadaju
kriminalnasociologija, kriminalna antropologija, kriminalna psihologija, kriminalna
psihopatologija ipenologija. Aplikativna ili primenjena kriminologija obuhvata kriminalnu
politiku, kriminalnuprofilaksu i kriminalistiku.
PREDSTAVNICI AUSTRIJSKE ENCIKLOPEDIJSKE ŠKOLE smatraju da je
kriminologijamultidisciplanarna nauka koja obuhvata parcijalne discipline: od kojih se jedne
bave kriminalnom stvarnošcu
-kriminalna fenomenologija, kriminalna sociologija, kriminalna psihologija i kriminalna
antropologija; druge se bavi cinjenicama krivicnog postupka
-kriminalistika, sudska medicina,sudska psihologija, a trece sprecavanjem krivicnih dela
kriminalna profilaksa, kurativna pedagogija,penologija.
SINTETICKA SHVATANJA kriminologiju vide kao sinteticku nauku koja se svodi
naenciklopedijsko shvatanje kriminaliteta. Nju su postavili Niceforo i Feri. Ovo stanovište su
kasnije
prihvatili I drugi naucnici, a od savremenih francuski kriminolog Pinatel. Prema
Ferijukriminologija je opšti pojam za sve krivicne nauke,pa i za krivicno pravo. Ovakva
shvatanja temeljese na teoriji da je kriminologija nauka koja se bavi sveobuhvatnim
proucavanjem zlocina i izvršioca,kao delatnost coveka i masovne pojave. Ona koristi saznanja
drugih nauka poput biologije,medicine, psihologije, sociologije i psihopatologije.
KRIMINOLOŠKE DISCIPLINE I PODRUCJA nastale su iz razlicitih pristupa u definisanju. Najcešca
podela je na kriminalnu fenomenologiju, kriminalnu etiologiju i kriminalnu profilaksu-
prevencija i suzbijanje. Kriminalna fenomenologija –simptomatologija, bavi se pojavnim
oblicimakriminaliteta, tj. dinamikom i strukturom delikta, kao njihovom raspro stranjenošcu
(kirminalnageografija), dok oblasti kriminalne etiologije pripadaju pitanja faktora i uzrocnosti
Poseban predmet kriminologije je licnost delikventa, njegova socijalna obeležja, psihološka I
biološka struktura. Kriminologija se može smatrati pozitivnom naukom, jer su predmet njenog
izucavanja društvena stvarnost, cinjenice i pojave, koje se ne iskazuju samo u apstraktnim
pravnim definicijama I formulacija, vec kao nauka ciji je predmet zlocin (krivicno djelo),
zlocinac (ucinilac krivicnog djela)i uzroci zlocina (kriminaliteta
). Zakon treceg elementa ili
Garofalov princip je
:
’’Krivicni zakon je poznavao samo dva termina, prekršaj i kaznu.
Nova kriminologija poznaje tri elementa: ZLOCIN, ZLOCINCA I SREDSTVA REPRESIJE’’.
Pojam asocijalnost
– u opštem smislu -nedruštvenost, nehumanost i koristi se kao najopštiji
sinonim za sve vrste devijantnog ponašanja. U užem znacenju pojava u kojoj pojedinac ili
društvenegrupe ne prihvataju ni društvene vrijednosti ni obicajne norme sredine, jer ne
posjeduju osnovna socijalna osjecanja i sposobnost da s ljudima normalno komuniciraju.
Pojam antisocijalnost
– predstavlja teži oblik asocijalnosti, koji se manifestuje u
antidruštvenom
ponašanju, suprotstavljanju vladajucim društvenim normama. Oznacava ponaša nje koje je
sankcionisano odredenim oblicima spontane ili organizovane reakcije društva.
Pojam delinkvencija
– u opštem smislu, podrazumjeva ukupnost ljudskih ponašanja kojima se teže
povreduju obicajne norme odnosa medu ljudima. Socijlano
– patološke pojave cine fenomenološki izraz pojava bolesti zavisnosti, mentalno-socijalne
devijacije, seksualne devijacije, samoubistva ipokušaji samoubistva.
Pojam kriminalitet
– u opštem smislu predstavlja ukupnost kriminalnih ponašanja kojima seugrožavanju
univerzalne vrijednosti i koja su inkrimisana kao krivicna djela.
3. ODNOS KRIMINOLOGIJE SA OSTALIM NAUKAMA
Kriminologija kao multidisciplinarna nauka je granicna i veoma je oslonjena na neke druge
nauke isa njima je medusobno povezana i uslovljena. Najtešnju vezu ima sa KRIVICNIM
PRAVOM,KRIVICNIM PROCESNIM PRAVOM, KRIMINALISTIKOM, PENOLOGIJOM I VIKTIMOLOGIJOM.
Kriminologija i krivicno pravo VEZA IZMEÐU KRIVINOG PRAVA I KRIMINOLOGIJE veoma je
bliska. Neki teoreticari poputFerija tvrde da je krivicno pravo grana kriminologije. Ta
povezanost potice usled toga što jekriminologija usmjerena ka proucavanju etioloških i
fenomenoloških problema kriminaliteta, akrivicno pravo na opšte pravne institute krivicnog
dela. Krivicno pravo izucava sistem pozitivnih
pravnih propisa, posebno onih koji se odnose na krivicna dela i sankcije. Krivicno pravo
ikriminologija su dve autonomne naucne discipline sa srodnim predmetom i ciljem izucavanja,
kojesu komplementarne iz razloga što jedna drugu obogacuju i dopunjavaju.
Kriminologija i krivicno procesno pravo KRIVICNO PROCESNO PRAVO kao naucna disciplina
bavi se postupkom i procesnim subjektima utvrdivanja postojanosti uslova da je odredeno
delo izvršeno i da se na osnovu toga izricu krivicnesankcije za pocinjeni delikt. CILJ
KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA je da se na propisan nacinutvrdi postojanje krivicnog djela i
odgovornosti izvršioca, odnosno da se izrekne odgovarajucakrivicna sankcija. Veza izmedu
kriminologije i krivicno procesnog prava odnosi se na tretman ucinilaca krivicnog djela, u
postupku utvrdivanja odgovornosti, te izbora i izricanja sankcija.
Kriminologija i kriminalistika
Kriminalistika i kriminologija su dve naucne discipline koje su uzajamno povezane.
Kriminalistika,
kao naucna disciplina, bavi se izucavanjem sredstava i metoda otkrivanja i razjašnjavanja
krivicnih djela, otkivanja i hvatanja izvršioca krivicnih djela, otkrivanja i obezbjedivanja
dokaza i sprecavanjaizvršavanja krivicnih dijela, a kriminologija uzrocima kriminaliteta i
njegovim pojavnim oblicima.
OSNOVNI CILJ KRIMINALISTIKE JE proucavanje naucnih metoda na utvrdivanju materijalnih
cinjenica, odnosno prikupljanja dokaza u vezi sa krivicnim delom I izvršiocem. Najtešnji odnos
izmedu ove dve naucne discipline postoji kod proucavanja licnosti delikvenata, kod kojih su
metodiveoma slicni, a u nekim podrucjima (psihologija licnosti delikventa) i identicni.
Kriminologija i penologija--PENOLOGIJA je nauka o nacinu i efikasnosti sistema izvršavanja
kazni i drugih sankci ja, sa aspekta njihovog uticaja na resocijalizaciju licnosti izvršilaca
krivicnih djela i suzbijanja
kriminaliteta. Osnovna pitanja i podrucja penologije su sistem i organizacija kazneno-
popravnih
ustanova; klasifikacija i razvrstavanje osudenika; nacin iuslovi izdržavanja kazni. Penologija
kroz prakticnu primjenu krivicnih sankcija daje kriminologiji uvid u ispravnost i pouzdanost
odredenih kriminoloških stavova. Posebno znacajna je penološka disciplina ANDRAGOGIJA koja
se bavi pitanjima usavršavanja metoda, oblika i sredstava vaspitanja, obrazovanja i
prevaspitanja osudenih lica.
VIKTIMOLOGIJA se tretira negdje kao samostalna disciplina, ali najcešce kao GRANAK
RIMINOLOGIJE,
koja se bavi izucavanjem žrtava krivicnih djela i odnosa žrtve i izvršioca. Ona se prvenstveno
bavi licnošcu žrtve krivicnog dela, njene bio-psihicke karakteristike i socijalnao beležja.
Kriminologija i druge naukePSIHOLOGIJA je nauka koja sistematski proucava psihicki život
covjeka baveci se prvenstvenomentalnim sadržajem i psihickim procesima licnosti.
Kriminologija koristi saznanja psihologije posebno sa aspekta uticaja licnih osobina i njihove
povezanosti sa ponašanjem koji uslovljavaju delinkvenciju.
PSIHOPATOLOGIJA je nauka o mentalnim poremecajima licnosti. U kriminologiji zauzimavažno
mesto u proucavanju odredene kategorije delikvenat. Na osnovu saznanja da
medudelinkventima postoji i odredeni procenat onih koji su duševno bolesni i poremeceni,
neki psihijatri(Esquirol, Despin, Zilboord, Pinel...) su razvili i poseban pristup –teoriju o zlocinu
ciji je uzrok u mentalnoj defektnosti izvršioca.
PSIHIJATRIJA je grana medicine, odnosno nauka o mentalnim bolestima i poremecajima.
Bavise i problemima preventive, terapijske i rehabilitacione faze delinkvenata, narocito u
izucavanju njihovih mentalnih stanja i poremecaja, kao uzroka kriminalne orijentacije. Iz
aspekta kriminologije izuzetan znacaj ima forenzicka psihijatrija, koja se bavi istraživanjima
ponašanja osoba s mentalni poremecajima, delikata pocinjenih u takvom stanju i inicira
psihijatrijski tretman takvih osoba sklonih kriminalnom ponašanju.
SOCIOLOGIJA kao društvena nauka proucava strukturu i zakonitosti društvenih odnosa i
procesa.
Predmet proucavanja sociologije su odredeni tipovi društvene zajednice, društvene grupe,
ustanove I organizacije i oblici društvenog života ljudi. Na osnovu socioloških ucenja i metoda
razvile su se
mnogobrojne sociološke teorije u kriminologiji, kao i kriminološke discipline
(kriminalnasociologija i sociologija kriminaliteta).
PEDAGOGIJA u najopštijem smislu je nauka o vaspitanju. Ona se bavi ne samo pozitivnim vec i
negativnim uticajem vaspitanja, koji, kako se u kriminologiji pokazalo utice na kriminalno
ponašanje. Upravo zbog toga su rezultati njenog istraživanja jako bitni sa aspekta uticaja
etiološkihfaktora na delinkvenciju.
Zakonitosti.
5. OPŠTA I KLINICKA KRIMINOLOGIJA
POSTOJI PODELA koja kriminologiju deli na: OPŠTU I KLINICKU KRIMINOLOGIJU. Podelana opštu
i klinicku kriminologiju potice od francuskog kriminologa Pinatel Žana (Pinatel Jean). Prema
njemu opšta ili sinteticka kriminologija treba da koristi, uporeduje i sistematski izlaže podatke
do kojih se dolazi u posebnim ili specijalizovanim kriminologijama. Od posebnih kriminologija
navodi kriminalnu biologiju, a posebno se zalaže za klinicku kriminologiju kao primjenjenu
nauku, koja se sastoji iz multidisciplinarnog pristupa pojedinacnom kriminalnomslucaju uz
pomoc znanja opšte i posebnih kriminologija.
Opšta kriminologija je enciklopedijska i sinteticka, razvija se u vertikalnoj ravni i nalazi se na
vrhupiramide sastavljene od kriminoloških nauka ili posebnih kriminologija. Kao naucna
kriminologija,opšta kriminologija treba da zbliži i uporedi podatke izdvojene od specijalnih
(posebnih)kriminologija koje se odnose na manifestacije, uzroke i posledice kriminalne pojave
(kriminalnabiologija ili biološka kriminologija, kriminalna psihologija ili psihološka
kriminologija, kriminalnasociologija ili sociološka kriminologija). Slicno Pinatelu, autori Lenjel,
Levastin i Stanciju, smatrali su da ce se posebne kriminologije sjediniti u opštu kriminologiju
"kao kakvu prostranu i plodonosnudeltu". Ovo tvrdenje je bilo cesto osporavano, pa je opštoj
kriminologiji cak negiran svaki naucni karakter.Opšta kriminologija može imati razlicite
pravce: istorijske, teorijske, deskriptivne i diferencijalne prirode. Pored istorijskog pregleda
kriminoloških izucavanja i odredivanja operativnih pojmova kriminologije, opšta kriminologija
obuhvata izucavanje osnovnih kriminoloških teorija i hipoteza,metoda i izvora kriminologije
Klinicka kriminologija je prilicno rasprostranjena–Lombrozova škola-italijanska antropološka
škola.
5.1. Klinicka kriminologija
Klinicka kriminologija, prema jednoj od najrasprostranjenijih i najširih definicija, predstavlja
jedan kriminološki pravac, koji se, za razliku od opšte kriminologije, sastoji u
"multidisciplinarnompristupanju individualnom slucaju, uz pomoc principa i metoda
kriminološke nauke ispecijalizovanih kriminologija". Kroz multidisciplinarni pristup treba
oceniti proucavanog delinkventa, formulisati hipoteze o njegovom buducem ponašanju i
izraziti program pogodnih merakoje mogu da od strane eventualni povrat. Razvoj klinicke
kriminologije može se pratiti pocev od Lombroza, I talijanskog lekara, koji je medu prvima
ukazao da treba izucavati zlocinca a ne zlocin. Garofalo je istakao važnost socijalne ankete, a
Pende, profesor patologije i klinicke metodologije uRimu, naglašavao je da treba ispitati da li
kod zlocinca
postoje kakve promene unutar sistema odkoga zavisi njegovo ponašanje.
Medju kasnijim teoreticarima klinicke kriminologije u Italiji posebno se isticao lekar,
direktorInstituta za kriminalnu antropologiju Univerziteta u Rimu, Benigno Di Tulio, koji je
smatrao da treba primeniti "klinic
ki kriterijum" priizucavanju kriminaliteta, da treba proucavati covekovu licnost u svim
aspektima, kao jedinstvo gde se široko ujedinjavaju nasledene i stecene snage,biološke,
psihološke, socijalne I kulturne. Kanepa Dakomo (Canepa Giacomo) profesor kriminalne
antropologije na Medicinskom fakultetu u
Ðenovi, na Medunarodnom kongresu za kriminologiju u Beogradu 1973. u referatu
"Kriminalnalicnost i tipologija delinkvenata", istakao je da problem licnosti spada u oblast
nauka klinickog posmatranja i da "
Licnost proizilazi iz skupa elemenata sa fizckog i psihickog aspekta da bi smo jerazlikovali od
drugih".Za razvoj klinicke kriminologije u Francuskoj znacajni su Laignel, Lavastine, Stanciu,
Pinatel,Favard; u Belgiji Versele i De Greff; u Švedskoj Kinberg. U Njemac koj se kriminolog i
pravnikMergen zalagao za kriminološku kliniku, dok su Lenc i Zeelig u okviru kriminalno-
