1. NAUČNA PERSPEKTIVA PROUČAVANJA ZLOČINA

Zločin je oduvijek nailazio na posebno interesovanje kod ljudi. Strah od zločina jedna je od

najkarakterističnijih pojava naše epohe. Istraživanja izvršena u najrazvijenijim zemljama pokazivala su
zabrinjavajući stepen osjećaja ugroženosti kriminalitetom. Tako se zločin nalazi na drugom mjestu odma
poslije ratne kataklizme. Tako je Gallup-ovo istraživanje u SAD 1998. godine pokazalo da se građani u daleko
većem broju plaše zločina nego bilo koje druge opasnosti.

Niz dispiplina je pokupalo da objasni pitanja u vezi kriminaliteta i zločina ali se čini da je to najbolje

uradila

socijalna psihologija

koja je dala najpotpunije objašnjenje. Ona svrstava u četiri grupe sva pitanja

koja interesuje obične ljude, a odnose se na zločin i kriminalitet:

Emocionalno interesovanje

koja se ogleda u spoju osjećaja straha, želje za osvetom zbog nedjela

učinjenih i spoja avanturističkih težnji kod svakog čovjeka.

2. Kriminalitet je jedna od

najvećih opasnosti

za ustaljeni poredak etičkih i drugih društvenih

vrijednosti. Stvara se klima da je sve dozvoljeno, širi se korupcija i ruši princip pravednosti.

3. Kriminalitet prestavlja

značajan ekonomski teret

za zajednicu i društvo (šteta KD, troškovi postupka,

zatvora itd.)

Proučavanje ličnosti zločinca

predstavlja koristan izvor za bolje razumjevanje ljudi i njihovih

postupaka.

Obični građanin sliku o kriminalitetu stvara na osnovu ličnog iskustva i na osnovu sredstava masovne

komunikacije. Međutim, brojna proučavanja pokazuju kako su naša svakodnevna shvatanja o zločinu i
zločincu pogrešna. Većinom smo opterećeni sa subjektivnošću, a kod sredstava masovne komunikacije bitan
je učinika senzacionalizma, odnosno da izazovu emocionalnu reakciju. Problem je u tome što nedostaje naučni
ugao posmatranja ili kako se to u nauci naziva

naučna perspektiva

. Isti ljudi različitih zanimanja ili životnih

interesovanja mogu isti događaj posmatrati iz različitih uglova. Zbog toga se postavlja pitanje koja od
perspektiva je najbolja da se najpotpunije upozna neka pojava. Viševjekovno iskustvo nas uči da je to naučna
perspektiva jer počiva na principima tačnosti i korisnosti stečenog znanja. U literaturi se navode sljedeći
principi:

Iskustvenost

– naglašava ulogu čula u stvarnosti koja nas okružuje. Čulno opažanje, što neporednije,

je najbolji načina naučnog proučavanja pojava

Objektivnost

– od naučnika se očekuje da isključi predrasude i pristrasnost pri izučavanju predmeta

kojim se bavi, mada je to teško postići u potpunosti.

Provizornost

– zaključke do kojih se dođe treba posmatrati u cilju mogućih promjena i zato treba

analizirati i argumente koji su „protiv“ zaključaka do kojih se dođe

Skepticizam

– sva prethodna usvojena znanja discipline koja se proučava posmatrati sa određenom

rezervom i staviti pod znak pitanja radi usvajanja novih znanja

Etička neutralnost

– dužnost naučnika je da o onom što rade govore istinito i tačno

Ekonomičnost

– trebalo bi težiti najjednostavnijem objašnjenju koje ima najjaču empirijsku podršku

Determinizam

– to je princip koji podrazumjeva da svakoj pojavi prethodi druga koja je izaziva. Prvu

nazivamo uzrok, drugu posljedica a njihov međuodnos- uzročna veza.

Da bi se kriminalitet svestrano shvatio neophodno je njegovo proučavanje u okviru posebne nauke koja se

zove

kriminologija

2. KRIMINOLOŠKA LITERATURA (KONFERENCIJE, ČASOPISI, UDRUŽENJA I BAZE

PODATAKA...)

U pogledu bavljenjem kriminalitetom može se reći da imamo

šire i uže shvatanje

Šire shvatanje

imamo

u pogledu da se zločinom bave najrazličitije tvorevine ljudskog duha, odnosno on obuhvata sve literarne
radove u kojima se izlažu kriminološka pitanja i razmatraju kriminološki problemi (naučni, književni,
publicistički, novinarski i drugih tkestovi). Ipak je prihvatljivije

uže shvatanje

koje obuhvata samo one

literarne tvorevine koje omogućavaju potpunije upoznavanje kriminalnog fenomena, a plod su njegovog
sistematskog proučavanja naučnim metodama.

Posljednjih decencija broj radova koji tretiraju kriminološke probleme drastično se povećao.

Kriminološku literaturu čine: rečnici i bibliografije, udžbenici, sistemska i monografskadjela i radovi

objavljeni u periodičnim publikacijama i zbornicima. Kriminološku periodiku čine: zbornici rezimea
(apstrakata) i izbori iz literature, časopisi i zbornici radova.

2.1. UDŽBENICI, SISTEMSKA I MONOGRAFSKA DJELA

Osnovna crta udžbenika i sistemskih djela da na jedan cjelovit način izlože osnovne probleme kojima se

jedna disciplina bavi. Cilj je odrediti mjesto i karatker tih problema u toj naučnoj disciplini. Monografski
radovi se na produbljen način bave obradom jednog ili niza povezanih problema koji ulaze u predmet date
nauke i najčešće su plod istraživanja. Cilje je da se produbljuju naša znanja o tim problemima.

2.2. MATERIJALI SA NAUČNIH SAVJETOVANJA I STRUČNIH SKUPOVA

Materijali pripremljeni na mnogobrojnim naučnim i stručnim skupovima i savjetovanjima u svijetu i kod

nas čine kriminološku literaturu.

Međunarodno udruženje za kriminologiju (ICS)

– nevladina organizacija sa sjedištem u Parizu i

zvanični je konsultant UN i Savjeta Evrope. Svakih pet godina održavaju se međunarodni kongresi za
kriminologiju (2005. godine ih je bilo 13).
Dvanaesti je održan u Seulu u Južnoj Koreji 1998. godine sa temom:

Kriminalitet i pravosuđe u

svijetu u promjenama – azijske i globalneperspektive.

Trinaesti je održan 2003. U Rio de Žaneiru i osnovna tema je bila:

Smanjenje kriminaliteta i

promocija pravosuđa: izazovi za nauku, politiku i praksu.

Evropsko udruženje za kriminologiju

- konstituisano je septembra 2000. Godine (Prva konferencija

je održana u Londonu 2001., druga u Toledu 2002., treća Helsinkiju 2003. I četvrta Amsterdamu
2004.)

Međunarodno udruženje za društvenu odbranu

(SIDS)

– prezentuju se značajni radovi bitni z

akrivičare. (na trinaestom kongresu u Lećeu 1996. godine udruženje je promjenilo naziv u
Međunarodno udruženje za društvenu odbranu i humanu kriminalnu politiku).

Svjetsko viktimološko udruženje (WSV)

– osnovnano je u Minsteru 1979. Godine. Udruženje

organizuje radionice i seminare u različitim zemljama, a posdiplomski kursevi iz viktimologije i
pomoći žrtvama održavaju se svake godine u Dubrovniku.

5. Međunarodno udruženje za kazneno pravo (AIDP)

Kongres UN za sprečavanje kriminaliteta i postupanje sa prestupnicima

(prvi je održan u Ženevi)

Savjet Evrope

– ustanovljen Londonskim sporazumom 1949. Godine, kao regionalna međunarodna

organizacija posvetio je značajan dio svojih aktivnosti na razmatranju. U okviru njega djeluje

Evropski komitet za probleme kriminaliteta

(CDPC) koji daje obrazloženja konvencija, sporazuma,

preporuka i izvještaja, organizuje kriminološke istraživačke konferencije i kriminološke kolokvije.
Svake godine u junu održava plenarnu sjednicu na kojoj učestvuju: nacionalne delegacije država
članica, predstavnici Evropskog parlamenta i Evropskog kongresa lokalnih i regionalnih vlasti,
predstavnicei Evropske komisje i Generalnog sekretara EU, te posmatrači iz nevladinih i
međuvladinih organizacija.

Instit UN (UNICRI)

djeluje u Italiji, a tu imamo i značajan broj drugih institucija koje organizuju

naučne skupove.

9. Institut UN u Helsinkiju (HEUNI)

10.

Skandinavski istraživački savet za kriminologiju.

Osnovan je 1962. Godine od strane pet

skandinavskih država (Danska, Finska, Island, Norveška i Švedska)

11.

Nacionalni kriminološki institut (OKRI)

osnovan je 1960. Godine u Budimpešti i nosilac je razvoja

kriminologije u Mađarskoj.

2.3. SPECIJALIZOVANE BIBLIOTEKE I BAZE PODATAKA

a) Specijalizovane biblioteke i referensni centri

Od bilioteka u Americi od najvećeg su značaja:

Kongresna biblioteka u Vašingtonu

Referentni servis američkog Nacionalnog instituta pravde

Biblioteka Pravnog fakulteta bostonskog koledža

Biblioteka čikaškog državnog univerziteta

2. Podjela definicija prema značenju: sporenja

Podjela prema načinu na koji se shvata kriminologija, odnosno u odnosu na bitne crte predmeta nauke
uliteraturi se navode tri grupe suprostavljenih mišljenja:

a) Konfrortiraju se koncepcije o kriminologiji kao nauci o djelu i učiniocu
b) Suprostavlja faktore kriminaliteta i prelazak na kriminalni akt
c) Novije shvatanje, kriminologija kriminalnog djelovanja suprostavlja se kriminologiji društvene

reakcije

a) Nauka o djelu ili nauka o učiniocu

Nastanak kriminologije kao nauke je povezan sa

učiniocem

i stavlja prestupnika u centar ineresovanja. Tu

je primaran učinilac, a ne njegovo djelo. To je započeo još Lombrozo sa svojim „čovjek – zločinac“. Belgijski
kriminolog De Greff (1954) taj stav izražava tvrdnjom da se kriminologija bavi kriminalcem proučavajući
njega proučava osnovne probleme ove nauke. Heuyer (1950) smatra da kriminologija ne proučava zločin po
sebi – ona se bavi zločincem. Objektivističku koncepciju o kriminologiji kao

nauci o zločinu

zastupa veliki

francuski teoretičar Durkheim. To je imalo uticaja na anglosaksonske naučnike i naučnike iz nekadašnjeg
Sovjetskog Saveza koji su ličnost prestupnika izučavali samo u vezi sa izvršenjem krivičnog djela.

Srednja gledišta

zastupaju Cota i Ventura. Oni stavljaju u centar interesovanja kriminologije zločinca kao

subjekta kršioca pravde i važenja prava, ali dodaju da ona proučava i takve prestupe kao realnu iskustvenu
pojavu sadržanu u ličnom i intersubjektivnom iskustvu.

b) Nauka o faktorima ili nauka o postupcima

Sa antropološkom školom počinje traganje za uzrocima zločina i kriminaliteta. Tako je Ferri utvrdio

poznate „znakove kriminaliteta“ polazeći od stava da je među mnogobrojmim faktorima koji na njega djeluju
moguće utvrditi one odlučujuće. Centralni dio ovog izučavanja je bila kriminalna etiologija.
Zastupnik ove škole je bio danac Stephan Hurwitz koji kriminologiju predstavlja kao dio krivičnih nauka koji
objašnjava faktore kroz empirijska istraživanja. To je bila tzv.

kauzalistička kriminologija.

Kao reakcija na ovo shvatanje javlja se pravac, tzv.

dinamička kriminologija

koji izučavaju postupke koji

vode do kriminaliteta

. Ovakav pristup pojavio se u poznatom izvještaju na Drugom međunarodnom kongresu

za kriminologiju u Parizu 1950.godine koji je podinio De Greff.to podržavaju i američki predstavnici, posebno
Howard Becker (1963), koji je razvio umjesto tradicionalnog „simultanog“ razvio „sekvencionalni“ model
devijantnosti, i Albert Cohen (1971) predložio „model stabla“ kako bi predstavio interakcije koje vode
devijantnosti.

c) Kriminologija djela ili kriminologija drugštvene reakcije

U novije vrijeme kriminolozi akcenat više ne stavljaju na djelo, odnosno njegovog učinioca nego se

akcenat stavlja

na koji način društvo reaguje na njih

. Polazi se od ideje da nijedan akt, pa ni kriminalan, nije

sam po sebi devijantan, već to postaje tek kada ga mehanizmi društvene reakcije (policije, tužilaštva,
krivičnog zakona itd.) takvim označe.

. METODI KRIMINOLOGIJE (PODJELA METODA, „CASE STUDY“, METODI SREDNJEG

OBIMA, STATISTIČKE METODE I TRIANGULACIJA U KRIMINOLOGIJI)

Najopštije govoreći

metod

je postupak upotrijebljen da bi se na najdjelotvorniji način ostvario

unaprijed postavljeni cilj. U nauci, metodom se označava ukupnost teorijskih spoznaja i tehničkih postupaka
koje, u cilju omogućavanja novih saznanja, koristimo pri istraživanju predmeta.

4.1.Podjela metoda

Zbog složenosti i mnogoznačnosti svog predmeta istraživanja i mnoštva zastupljenih teorijskih

pristupa, kriminologija

nije do sada izgradila svoj posebni metod

. „Kriminološka metodologija „ predstavlja

skupinu iz različitih nauka preuzetih metoda koje ona prilagođava svom predmetu, u čemu se ne razlikuje od
drugih nauka. Različiti pristupi prestupniku, njegovoj kriminalnoj aktivnosti i kriminalitetu utiču da u literaturi
susrećemo veliki broj klasifikacija kriminoloških metoda. Tako imamo sljedeće podjele:

4.1.1.Podjela prema prirodi podataka:

metodi za ispitivanje kvantitativni i kvalitativnih podataka

(Kvantitativni pristup je posebno razvio statističku

analizu, a u okviru nje „statistiku veze“ koja utvrđuje relacije između dvije promjenljive pojave. Kvalitativni
podaci se ne mogu numerički prikazati)

metodi za ispitivanje pojedinačnih i društvenih podataka

(mogu se prikupljati podaci o činjenicama koje se

tiču individualnih karakteristika učinalaca i njihovog ponašanja, te o kriminalitetu kao društvenoj pojavi)

metodi za ispitivanje prošlih i sadašnjih podataka

(kriterij je vremenski period na koji se podaci odnose)

metodi za ispitivanja primarnih i sekundarnih podataka

(Primarni su oni podaci koji su prikupljeni u sklopu

kiminoloških istraživanja i do njih se dolazi najčešće primjenom inervjua, eksperimenta i posmatranja.
Sekundarni podaci su oni podaci prikupljeni zapažanjem od drugih pojedinaca i službe)

4.1.2. Ostale podjele zastupljene u literaturi

Po kriterijumu proučavanja aspekta kriminaliteta

Trasler

sve metode u kriminologiji dijeli na: 1.

Statističke, 2. Studije individualnog prestupnika, 3. Studije predviđanja, 4. Eksperimentalne i 5. Društvene
studije

S obzirom na centar interesovanja ličnosti prestupnika, Di Tulio

govori o metodama: 1. prirodnih nauka,

2. nauka o čovjeku i 3. socijalnih nauka.

Francuski autor Gassin daje dvije velike klasifikacije:

1. Kriterij ugla obuhvatanja predmeta što obuhvata

eksplikatorni i klinički metod i 2. Podjela na kvantitativne i kvalitativne metode

Mannheim u svom djelu Komparativna kriminologija sve metode dijeli na dvije grupe:

1. Glavne

metode (statistički, tipološki i metod izučavanja indiviudalnih slučajeva) i 2. Sporedne metode (sociološki,
eksperimentalni, studije predviđanja i operacionalno istraživanje

Američki kriminolog Jackson dijeli metode na:

1. Izučavanje pojedinačnih slučajeva i posmatranje, 2.

Ispitivanje 3. Eksperiment, 4. Istorijskii 5. Eksplorativni metod

Sovjetski autori pravili su razliku imeđu osnovnih metoda kriminološkog istraživanja i metoda
konkretnog kriminološkog istraživanja.

U novijoj istoriji je značajna podjela koju daje Galinksi: 1. Opšte

metode naučnog saznanja, 2. Zajedničke metode niza nauka 3. Metodi konkretne nauke i 4. Metodika i
sveukupnost istraživanja primjenjena u konkretnom slučaju

Poljski autor Holyst daje svoju podjelu i najvažnije navodi

: statističke metode, posmatranje, ispitivanje,

korišćenje dokumenata, psihološka, istraživanja stanja zdravlja i način komuniciranja među prestupnicima.

Mađarski kriminolog Vermus smatra da se kriminološka istraživanja bave trima problemima:

Zločinom kao individualnim, 2.kriminalitetom kao masovnim fenomenom i 3. Proučavanjem efikasnosti
krivičnog prava.

4.1.3.Podjela prema načinu pristupa predmetu

U pogledu načina pristupa predmetu možemo izdvojiti dvije osnovne podjele:
a)

Individualistički pristup

ispoljava se kroz Metod izučavanja pojedinačnih slučajeva

Globalistički pristup

– izražava potrebu da se predmetu istraživanja pristupi kao klasi, vrsti, koja

ima neke zajedničke crte. On se ogleda kroz statistički metod

c) Treći pristup je

metod „srednjeg obima“,

nešto između ova dva pristupa

4.2.„CASE STUDY

“sastoji se u proučavanju pojedinih slučajeva delinkventnog ponašanja i pojedinih

izvršilaca k.dela (“case metod”, “case study”). Ova metoda obuhvata sve elemente proučavanja ličnosti
delinkventa, tj. sve strane u njegovom razvoju (genetičko proučavanje), kao i objektivne i subjektivne
okolnosti i uslove koji su omogućili izvršenje njegove delinkventne radnje.

To ispitivanje treba da obuhvati

sociološke, psihološke, psihijatrijske i druge relevantne činjenice.

4.3.METOD „SREDNJEG OBIMA“

To su metodi i pripadajuće tehnike koje čine prelaz između dva osnovna modela, singulazirajuće

(oličenog u izučavanju individualnih slučajeva) i masovnog pristupa (čija je paradikma statistički prilaz).

Opisivanje podataka i utvrđivanje veza

između pojava

U kriminologiji se u tu svrhu koriste srednja vrijednost i snjom povezana sredstva za mjerenje disperzije,

analize vremenskih nizova (relativni brojevi, indeksni brojev, trendovi), pokazatelji sezonskih odstupanja
pojava, korelacije, teorija vjerovatnoće, zakoni velikih brojeva i metod uzorka.

-Statistička masa ili statistički skup

je skup podataka na koje se primjenjuju statistički metodi.

-Srednja vrijednost

je svođenje svih pojedinačnih vrijednosti na jednu

-Medijana

je ona vijednost koja dijeli sve vrijednosti u dvije jednake grupe, bez obzira na stepen odstupanja,

naziva se medijana.

-Mod

je vrijednost koja se u nizu najčešće pojavljuje.

Pri proučavanju vremenskih nizova pojava najčešće se koriste rrelativni brojevi kako bi se utvrdio

donos date pojave prema statističkoj masi ili prema nekoj drugoj pojavi. To se čini izračunavanjem:

Procenata

– sastav statističkog skupa u stotim dijelovima cjeline

Indeksnih brojeva

– koji pokazuju dinamičke promjene jedne pojave u odnosu na dati trenutak u kome se

njena vrijednost označava sa 100

rendova

kao matematičkih izraza kretanja date pojave u vremenu

METOD KORELACIJE

Uporedno praćenje kriminaliteta i niza drugih pojava ukazuje na mogućnost da između njih postoji

neka veza. Stoga istraživač u kriminologiji teži da izračuna mjeru njihove povazanosti kao varijabli.
Neophodno je da utvrdi:

Postoji li uopšte veza između njih

Veličinu ili snagu povezanosti

Prirodu odnosa

Za ovo se može odrediti metod korelacije koji se može odrediti kao

mjerenje međuodnosa između

dvije ili više varijabli.

Njome se utvrđuje stepen njihovog povezanosti. Prema Pearsonsovom koeficijentu

korelacije pokazuje potpunu korelaciju kada ima vrijednost +1,00 ili -1,00. Znak ispred pokazuje smjer
korelacije, a ne njenu snagu. Kada je korelacija

pozitivna

obje varijante rastu ili obje opadaju, a kada je

korelacija

negativna

jedna pojava raste dok druga opada. Druga krajnost je koeficijent korelacije sa

vrijednošću 0,00 i ona ukazuje na nepostojanje međusobne povezanosti pojava koje se istražuju.Korelacija
može biti

prividna ili lažna

. To je slučaj kada dvije posmatrane pojave u vremenu pokazuju određenu

pravilnost, ali to može biti posljedica slučajnog podudaranja vrijednosti varijabli.U nekim slučajevima se
uopšte ne mogu utvrditi uzročne veze.
Ako se mora utvrditi odnos između više pojmova u tom slučaju je potrebna analiza

staze uticaja

STATISTIČKE EVIDENCIJE KRIMINALITETA

Zvaničnim izvorom sekundarnih podataka o kriminalitetu smatraju se statističke evidencije zvaničnih

organa zaduženih za njegovu kontrolu – pravosudne statistike. Mnogi kriminolozi to smatraju najvažnijim
srdstvom saznanja o zločinu. Podaci koje sadrže statističke evidncije:

Ukupan broj izvršenih djela na datom prostoru u toku određenog vremenskog perioda (obično 1 g)

Broju izvršenih djela određene grupe i prema pojedinačnim inkriminacijama

Karakteristikama djela (mjesto izvršenja, oblik saučesništva)

Učinioce (godine života, pol, zanimanje, školska sprema, ranija osuđivanost, državljanstvo,...)

sudske odluke

Njihovim dovođenjem u vezu moguće je utvrditi:

trendove kriminaliteta

– dobijamo ih upoređivanjem apsolutinih pokazatelja ukupnog ili

kriminaliteta određene vrste u različitim vremenskim periodima

kvota kriminaliteta

– utvrđuje se tako što se ukupan broj izvršenih krivičnih djela u jednoj

godini podijeli sa 100.000 po formuli: