UNIVERZITET U TRAVNIKU
PRAVNI FAKULTET
II CIKLUS STUDIJA
KRIVIČNO PRAVNI I PROCESNO PRAVNI ASPEKTI PREVARA ILI UTAJA U
FEDERACIJI BIH ZA PERIOD OD 2012-2015.GODINE
-magistarski rad-
Kandidat:
Mentor:
Damir Bilić
Prof.dr.Osman Jašarević
2
Kiseljak, januar, 2018.godine
SADRŽAJ
1.Teorijsko metodološki okvir rada.................................................................................................4
1.1.Problem i predmet istraživanja..................................................................................................4
1.2.Zadatak istraživanja...................................................................................................................4
1.3.Svrha i ciljevi istraživanja..........................................................................................................6
1.4.Sistem hipoteza..........................................................................................................................7
1.5.Metode istraživanja....................................................................................................................8
1.6.Naučna i društvena opravdanost istraživanja.............................................................................8
1.7.Ocjena dosadašnjih istraživanja.................................................................................................8
1.8.Očekivani rezultati.....................................................................................................................9
1.Uvod............................................................................................................................................11
2.Pojam porezne utaje....................................................................................................................13
2.1.Historijski osvrt na nastanak poreza i poreskih utaja..............................................................14
2.1.1.Faktori koji utiču na carinske i poreske prevare...................................................................16
2.2.Aspekti poreskih utaja.............................................................................................................17
2.2.1.Krivično-pravni aspekt porezne utaje...................................................................................18
2.2.2.Objekt krivično-pravne zaštite..............................................................................................19
2.2.3.Porezni sistem Bosne i Hercegovine....................................................................................21
2.2.3.1.Krivična djela iz oblasti poreza i pranja novca..................................................................22
2.2.3.2.Modeli poreske utaje u sistemu poreza na dobit i poreza na dohodak..............................22
2.2.3.3.Razlike u entitetskim propisivanjima krivičnih djela........................................................23
2.2.4.Elementi krivičnog djela porezne utaje................................................................................25
2.2.5.Objektivni uslov inkriminacije i kvalifikatorne okolnosti....................................................26
2.3.Krivično gonjenje i istraga.......................................................................................................27
2.3.1.Empirijske šeme prevara.......................................................................................................28
2.4.Mjere za suzbijanje nezakonitog plaćanja poreza....................................................................30
3.Komparativna analiza sa pojedinim zemljama...........................................................................33
3.1.Srbija........................................................................................................................................33
3.2.Hrvatska...................................................................................................................................34
3.3.Slovenija..................................................................................................................................35
3.4.Crna Gora.................................................................................................................................37
4
1.TEORIJSKO METODOLOŠKI OKVIR ISTRAŽIVANJA
1.1.Problem i predmet istraživanja
Predmet istraživanja su poreske utaje inkriminirane članom 210. Krivičnog zakona BiH i porezni
oblici koji su propisani poreznim zakonodavstvom BiH, te prisutnost ovog krivičnog djela u
privredi Bosne i Hercegovina ali i susjednim zemljama. Najviše korištena klasifikacija poreza je
na direktne (neposredne) i indirektne (posredne).
Usvajanjem Zakona o sistemu indirektnog oporezivanja 29.12.2003. godine Parlament Bosne i
Hercegovine stvorio je pravni osnov za uspostavljanje Uprave za indirektno oporezivanje,
najveće institucije na državnom nivou. Tokom 2004. godine izvršeno je spajanje bivših carinskih
uprava entiteta i Distrikta Brčko. Uporedo s procesom reorganizacije carinske službe, osnovan je
Sektor za poreze, prvi put na državnom nivou, koji je imao zadatak razviti i provesti jedinstveni
sistem poreza na dodatu vrijednost.
Krivično djelo Poreska utaja i prevara je uređeno članom 210. Krivičnog zakona BiH (XVIII
glava – Krivična djela protiv privrede i jedinstva tržišta te krivična djela iz oblasti carina). Ono u
suštini predstavlja inkriminirano izbjegavanje potpunog ili djelimičnog plaćanja poreskih
davanja. Osnovu kriminaliteta čine različite pojavne manifestacije poreske utaje. U historiji, nije
postojala civilizacija koja nije nametala poreze, pa vjerovatno ne postoje ni porezi koji se nisu
pokušali utajiti, odnosno izbjeći. Porezne utaje predstavljaju ujedno i najznačajniji oblik sive
ekonomije, odnosno neslužbene privrede. Dva su načina da se smanji visina obaveze plaćanja
poreza, prvi je dopušten (izbjegavanje na zakonit način - zakonita poreska utaja) a drugi koji je
ujedno strogo kažnjiv je nezakonita poreska utaja.
2004. godinu obilježilo je spajanje carinskih administracija i prijenos ovlasti a Uprava je kao
jedinstvena cjelina stvarno počela funkcionirati na cijelom teritoriju BiH od 01.01.2005. godine.
Samo godinu i po kasnije UIO je počela s registracijom PDV obveznika što je predstavljalo
završnu fazu priprema za uvođenje PDV-a. U najkraćem mogućem roku UIO je izvršila vrlo
uspješno uvođenje novog poreznog sistema što je od strane relevantnih međunarodnih institucija
ocijenjeno kao jedan od ključnih koraka za uspostavljanje jedinstvenog ekonomskog prostora,
smanjenje sive ekonomije, poticanje stranih ulaganja i smanjenje vanjskotrgovinskog deficita.
5
Nezakonita poreska utaja pojavljuje se u dva oblika, koji su najkarakterističniji za moderne
pravne i društvene sisteme:
-
Defraudacija poreza;
-
Kontra banda (krijumčarenje ili šverc).
Nezakonita poreska utaja predstavlja izbjegavanje plaćanja poreza, kojim poreski obveznik
dolazi pod udar zakona. Otpor obveznika prema plaćanju poreza, prerasta u krivično djelo tek
preduzimanjem radnje, a čija je posljedica uskraćivanje poreza državi.
Najznačajniji direktni porezi su:
1. porez na dobit preduzeća (pravnih lica),
2. porez na imovinu,
3. porez na dohodak građana (fizičkih lica),
4. porez na naslijeđe i poklone.
5. Najznačajniji indirektni porezi su:
6. porez na dodanu vrijednost,
7. poseban porez na promet visokotarifnih proizvoda (akciza) i
8. carine.
Pravednost poreznog sistema obuhvata:
-
horizontalnu i vertikalnu jednakost
-
nizak nivo pismenosti i educiranosti poreznih obveznika.
Najčešći administrativni i regulatorni faktori:
-
visoke granične stope poreza
-
kompleksnost poreznopravnog sistema
-
ograničeni resursi i kapaciteti porezne administracije
-
državni propisi i zabrane.
1.2.1.Zadatak istraživanja u ovom magistarskom radu jeste:
-
Kazna za krivično djelo poreske utaje na nivou entiteta Bosne i Hercegovine;
7
5. Važnost savremenog tehnološkog okruženja kakvo otvara golem prostor za
razmahivanje utajivača poreza.
Jedan od zaključaka u ovome radu biće: Porezne uprave velikog broja država članica Evropske
unije već uveliko primjenjuju forenzičke i IT alate u otkrivanju, istragama i procesuiranju
poreznih utaja pri raščlanjivanju podataka s interneta ili iz informatičkih sistema poreskih
dužnika.
Među najvažnije smjernice u sprečavanju porezne utaje i izbjegavanja plaćanja poreza pripadaju
sljedeće: sprječavanje različitih modaliteta porezne evazije i izbjegavanja plaćanja poreza,
upotreba različitih alata u otkrivanju porezne evazije i izbjegavanja plaćanja poreza u ranom
nastajanju, u različitim djelatnostima i područjima (regijama), učinkovita međunarodna razmjena
informacija o činjenicama bitnima za sprječavanje porezne evazije i izbjegavanja plaćanja
poreza, oblici izvješćivanja javnosti, radi podizanja svijesti i povjerenja dužnika u porezni sistem
(transparentnost, kooperativnost, partnerstvo), pokazatelji (indikatori) korisni pri prepoznavanju
porezne evazije i izbjegavanja plaćanja poreza te analiza ponašanja dužnika u poreznom
postupku.
1.4.Sistem hipoteza
Generalna hipoteza
Osnovna, polazna hipoteza ili misaona pretpostavka na kojoj se zasniva ovaj rad je: Poreska
evazija je izazvana brojnim faktorima koji mogu biti finansijske, odnosno ekonomske prirode,
moralne tj. etičke, psihološke prirode i neophodno je objasniti, šta je to što podstiče poreskog
obveznika na neplaćenje poreza i kako društvo da najefikasnije sprečava poresku evaziju?
Pomoćne hipoteze su sljedeće:
1. Legalna evazija predstavlja izbjegavanje plaćanja poreza putem pronalazaka “rupa” u
zakonu ili putem korištenja po zakonu odobrenih povlastica;
2. Nelegalna evazija predstavlja izbjegavanje plaćanja poreza kriminalnim aktivnostima
odnosno prikrivanjem stvarnog finansijskog poslovanja.
3. Faktori koji utiču na evaziju poreza: komplikvan porezni i pravosudni sistem;
nepostojanje jedinstvenih poreznih zakona; period tranzicije; globalna recesija;
nedovoljna osposobljenost poreznih, policijskih i pravosudnih organa.
