1.POJAM KRIVICNOG PRAVA
Osnovni cilj i svrha postojanja krivicnog prava kao grane pozitivnog prava jeste obavljanje
zastitne funkcije.Ta se zastita ostvaruje propisivanjem odredjenih ponasanja kao krivicnih djela i
propisivanjem krivicnih sankcija za ta djela,kao i uslova za njihovu primenu prema uciniocima
krivicnih djela.Krivicno pravo je zakonsko pravo tj.pravo koje je zasnovano na zakonu.Za
razliku od ostalih grana prava u kojima i drugi pravni akti sadrze pravne norme,jedini akt kojim
se moze propisati krivicnopravna norma jeste zakon.Krivicno pravo proglasava odredjena
ljudska ponasanja krivicnim djelima istovremeno predvidjajuci za njih kaznu,odnosno neku
drugu krivicnu sankciju.Njegov cilj jeste da djeluje na ponasanje covjeka.Krivicno pravo moze
da funkcionise samo ako primjena krivicnih sankcija u jednom drustvu predstavlja izuzetak,ako
se one primjenjuju samo u odnosu na jedan manji broj clanova tog drustva.Krivicno pravo
shvaceno kao sistem zakonskih normi i kao dio pozitivnog prava,polazeci od tradicionalne
podjele na krivicno pravo u objektivnom i subjektivnom smislu,predstavljalo bi krivicno pravo u
objektivnom smislu.Krivicno pravo u subjektivnom smislu jeste pravo na kaznjavanje (ius
puniendi).Ono pripada samo drzavi.Ostvarivanje tog prava zasniva se na drzavnoj prinudi,te je
stoga i krivicno pravo kao grana prava i kao dio javnog prava izrazito drzavno pravo.U pogledu
naziva ove grane prava u vecini zemalja koristi se naziv kazneno pravo.Naziv krivicno pravo
koji se kod nas koristi od kraja XIX-vijeka,prihvatljiviji je ne samo za-to sto danas kazna nije
jedina krivicna sankcija,vec i zato sto se on vezuje za centralni po-jam na kome se zasniva
krivicno pravo,za krivicu.Krivicno pravo i krivicne sankcije nisu jedino sredstvo kojma se mogu
suzbijati dru-stveno opasna ponasanja.Da bi se zastitilo od takvih ponasanja,savremeno drustvo
ima na raspolaganju vise mogucnosti i sredstava.Ta sredstva po svojoj prirodi mogu biti vrlo ra-
zlicita.Uobicajena je njihova podjela na represivna i preventivna.Prva za cilj imaju pri-mjenu
sankcije u odnosu na vec ucinjeno krivicno djelo,okrenuta su proslosti,dok se dru-gima nastoji
sprijeciti drustveno opasno ponasanje prije nego sto je ucinjeno tj.okrenuta su ka buducnosti.U
represivna sredstva se prije svega ubraja krivicno pravo,a u preventi-vna razne mjere i aktivnosti
u oblasti socijalne politike shvacene u najsirem smislu.
2.POJAM KRIVICNOG ZAKONA I KRIVICNOG ZAKONODAVSTVA
Krivicni zakon je zakonska norma kojom se regulise neko pitanje iz oblasti krivicnog prava,bilo
njegovog opsteg,bilo posebnog dijela.Krivicno zakonodavstvo se moze odrediti kao skup,ili
sistem krivicnih zakona koji va-ze u jednoj zemlji,pod cime se podrazumijevaju svi zakoni koji
regulisu krivicnopravnu materiju.Krivicno zakonodavstvo u Srbiji cine KZ,kao i Zakon o
maloljetnim uciniocima krivi-cnih djela i krivcnopravnoj zastiti maloljetnih lica,a u Crnoj Gori
Krivicni zakonik Repu-blike Crne Gore,kao i sporedno krivicno zakonodavstvo tj.krivicnopravne
odredbe koje sadrze pojedini zakoni obe republike,odnosno drzave clanice.Osim razlikovanja na
materijalno i procesno krivicno zakonodavstvo,u okviru materi-jalnog krivicnog zakonodavstva
pravi se distinkcija izmedju osnovnog i posebnog (spore-dnog) krivicnog zakonodavstva.U Srbiji
se osnovno krivicno zakonodavstvo nalazi u Krivicnom Zakoniku Rpeublike Srbije i
ZOMUKD,a u Crnoj Gori u Krivicnom Zakoniku Republike Crne Gore.Posebno,ili sporedno
krivicno zakonodavstvo nalazi se u zakonima koji regulisu vrlo razlicite oblasti.
3.MJESTO KRIVICNOG PRAVA U PRAVNOM SISTEMU
Krivicno pravo zajedno sa ostalim granama prava cini pravni sistem jedne zemlje.To
podrazumijeva medjusobnu povezanost pojedinih grana prava.Naime ono nema neku jasno
ogranicenu oblast drustvenih odnosa koju samostalno regulise.To su sfere koje su vec predmet
regulisanja pojedinih grana prava u kojima,u izvjesnim slucajevima,krivi-cno pravo mora da
intrevenise jer pravna zastita putem drugih grana prava nije dovoljna.
3.1.Krivicno pravo i kazneno pravo u sirem smisluKazneno pravo u sirem smislu obuhvata vise
grana prava koje su srodne,ili imaju iste ciljeve i koje se medjusobno dopunjavaju.Osim
krivicnog prava koje se ponekad naziva i materijalnim krivicnim pravom,tu spadaju krivicno
procesno pravo,krivicno izvrsno pra-vo,pravo o privrednim prestupima i prekrsajno pravo.Odnos
krivicnog prava i krivicnog procesnog prava moze se ukratko odrediti kao odnos sustine i forme
tj.krivicno procesno pravo omogucava primjenu krivicnog prava.Krivicno izvrsno pravo regulise
postupak izvrsenja krivicnih sankcija i takodje je u fu-nkciji primjene krivicnog prava
tj.omogucava finalni stadijum te primjene.Odnos krivicnog prava,prava o privrednim prestupima
i prekrsajnog prava odredjen je prije svega vrstom i karaktera delikata koje ove tri grane prava
predvidjaju.To su:krivicna djela,privredni prestupi i prekrsaji.
3.2.Krivicno pravo i Ustavno pravo - Modjusobnu vezu ove dvije grane prava karakterise prije
svega to sto i krivicno pravo, kao i druge grane prava,mora da polazi od odredjenih ustavnih
nacela.U tom pogledu po-seban znacaj za krivicno pravo imaju neka ustavna nacela,kao sto je
nacelo zakonitosti. Osim toga,ustavno pravo regulise i neka pitanja koja spadaju u
krivicnopravnu materiju te ih je u krivicnom pravu neophodno konkretizovati.To je slucaj kada
ustav nalaze krivi-cnopravnu zastitu nekih vrijednosti,bilo eksplicitno sto je redje,bilo tako sto
jamci odre-djena parva i slobode gradjana od kojih mnoga zahtijevaju po svojoj prirodi i
krivicno-pravnu zastitu.
3.3.Krivicno pravo i druge grane prava - Krivicno pravo nastoji da pruzi zastitu vrlo heterogenim
sdobrima,i zbog toga ima veze sa skoro svim granama prava.Ponekad se kaze da je krivicno
pravo poslednja linija u odbrani drustva.Otuda postoji supsidijarni i akcesorni karakter krivicnog
prava.Supsidija-rni karakter krivicnog prava podrazumijeva da krivicnopravna intervencija
dolazi u obzir samo kada se drugim granama prava ne moze obezbijediti dovoljno efikasna
zastita.Akce-sornost krivicnog prava znaci da ono po pravilu ne stvara pravna dobra koja stiti,da
ih ono vec nalazi u oblasti drugih grana prava i to u formi u kojoj vec postoje u tim granama
prava.To vodi i tome da se u pogledu jednog dijela terminologije krivicno pravo u odre-djenoj
mjeri sluzi terminologijom drugih grana prava.
4.KRIVICNO PRAVO I MORAL
Iako je pravo samostalan normativni sistem,ono,kao i druge drustvene norme,ne ostva-ruje svoju
specificnu regulativnu funkciju izolovano vec u jednom slozenom i tijesnom medjusobnom
djelovanju sa drugim oblicima socijalne kontrole.Narocito vazan u tom po-gledu jeste odnos
prava i morala.Taj odnos dolazi do izrazaja prije svega kod odnosa krivicnog djela tj.onoga sto je
kri-vicnim pravom zabranjeno,i moralnog prestupa.Postoje u osnovi tri razlicita shvatanja o tome
kakav bi taj odnos trebalo da bude.Po prvom,najcesce zastupanom gledistu,krivicno pravo bi
doslo do osnivanja medjunarodnog krivicnog suda njegova buducnost jos nije izvjesna.Svjesni
tih nedostataka tvorci Statuta su u clan 21,unijeli odredbu koja u slucaju da se ne moze primjeniti
medjunarodno pravo,ukljucujuci i odredbe Statuta,pod odredje-nim uslovima upucuje na
primjenu nacinalnog krivicnog prava one drzave cije bi pravo-sudje inace bilo nadlezno u
konkretnom slucaju.Sporno je i pitanje koliko osnivanje i dva ad hoc tribunala od strane Savjeta
bezbjednosti predstavlja “korak u pravom smjeru” i u kojoj mjeri iskustva ta dva tribunala mogu
doprinijeti uspjesnom pocetku rada stalnog medjunarodnog suda.Kada je rijec o odnosu dva ad
hoc tribunala i stalnog medjenarodnog krivicnog suda nema sumnje da Statut iz Rima predstavlja
znacajan napredak u onosu na statute tih tribu-nala.Nacin osnivanja stalnog suda kao i unosenje
nekih elementarnih instituta opsteg di-jela krivicnog prava,detaljnije je i preciznije regulisanje
materije posebnog dijela u Statu-tu stalnog suda s´ tim sto su naknadno usvojeni i Elementi
krivicnih djela kajima su ona jos vise precizirana,istovremeno su i dokaz opravdanosti kritike
postojecih ad hoc tribu-nala.Danas vise nije prihvatljivo da se nacelo zakonitosti u
medjunarodnom krivicnom pra-vu moze fleksibilnije shvatiti.Ako se vec zagovara neposredna
primjena medjunarodnog krivicnog prava,za nacelo zakonitosti moraju da vaze isti oni strogi
standardi koji su uo-bicajeni u krivicnom pravu.Kada je rijec o krivicnim djelima protiv
covjecnosti,genocide,krivicnim djelima protiv mira i ratnim zlocinima,uocava se univerzalna
pojava da u toj oblasti ne dolazi do ozbi-ljnije primjene nacionalnog krivicnog prava.Do sada se
pokazalo da drzave nisu zaintere-sovane da protiv svojih drzavljana vode krivicne postupke za
ova djela koja su izvrsena na stetu drugih drzava,odnosno stranih drzavljana,sto je kod tih
krivicnih djela najcesce slucaj.
7.Nacelo zakonitost
Nacelo zakonitosti je u savremenim pravnm sistemima podignuto na rang ustavnog na-
cela.Nacelo zakonitosti kao jedno od osnovnih nacela krivicnog prava sadrzano je u odredbi
clana 1.KZ.Prema toj odredbi,nikome ne moze biti izrecena kazna ili druga krivicna sa-nkcija za
djelo koje,prije nego sto je ucinjeno,zakonom nije bilo odredjeno kao krivicno djelo,niti mu se
moze izreci kazna ili druga krivicna sankcija koja zakonom nije bila pro-pisana prije nego sto je
krivicno djelo ucinjeno.Nacelo zakonitosti u krivicnom pravu ima cetiri segmenta:1.Prvi,nulla
poena sine lege scripta,iskljucuje primjenu nepismenog,prije svega obica-jnog prava.Lex scripta
(scriptus-pisan),znaci da se samo pisanim krivicnim zakonom mo-gu propisivati krivicna djela i
sankcije sto je danas karakteristika krivicnog zakona koja se podrazumijeva jer su zakoni pravni
akti koji se uvijek donose u pisanoj formi.2.Drugi,nulla poena sine lege praevia,sadrzi zabranu
retroaktivne primjene krivicnog za-kona.Lex praevia (praevius-prethodan),znaci da nema
krivicnog djela i krivicne sankcije ukoliko to nije bilo propisano krivicnim zakonom prije nego
sto je krivicno djelo ucinje-no.3.Treci,nulla poena sine lege certe,predstavlja nacelo odredjenosti
koje nalaze da krivi-cnopravne norme u sto je moguce visem stepenu budu odredjene i
precizne.Lex certa (ce-rtus-odredjen),zanci da krivicnim zakonom mora biti u sto vecoj mjeri
precizno odredje-no ponasanje koje predstavlja krivicno djelo i kazna za njega.4.Cetvrti.nulla
poena sine lege stricta,sadrzi zabaranu stvaranja prava putem analogije. Lex stricta (strictus-
tacan,uzak,izricit),znaci da krivicni zakon obuhvata samo ono na sta se odnosi,a ne i neke slicne
situacije.
8.Nacelo legitimnosti
Krivicno pravo mora uvazavati i nacelo legitimnosti koje prije svega znaci da krivicno-pravna
represija i krivicno pravo u cjelini moraju u sustinskom smislu biti opravdani i nu-
zni.Legitimnost u najsirem smislu znaci opravdanost i prihvatljivost odredjenih ustanova i
normi.Ostvarivanje nacela legitimnosti zavisi od prihvatljivosti odnosno ubjedjenja gra-djana o
tome da li su odredjene institucije i norme opravdane,ne u smislu nacela zakoni-tosti,vec u
jednom “visem smislu” vrijednosti (filozofske,politicke,eticke idr.).Za pojam legitimnosti je od
posebnog znacaja vrijednosni element,legitimnost pretpostavlja sagla-snost nekog ponasanja ili
stanja sa odredjenim sistemom vrijednosti.Za razliku od lega-lnosti koja se zasniva na formalnim
kriterijumima,za procjenu legitimnosti su od znacaja materijalni,vanpravni kriterijumi.
9.Nacelo individualne subjektivne odgovornosti (nacelo krivice)
U savremenom krivicnom pravu opste je prihvacen princip individualne i subjektivne
odgovornosti koji,u stvari,proizilaze iz samog pojma i prirode krivice.Ovo nacelo u stvari ima
dva svoja djela:1.Jedan dio se odnosi na to da neko moze odgovarati za svoje postupke samo ako
je kriv, ako postoji subjektivni odnos prema ucinjenom djelu (subjektivna odgovornost).2.Drugi
dio ovog nacela koji je u tijesnoj vezi sa prvim,odnosi se na zabranu odgovorno-sti za postupke
drugih lica tj.svako odgovara samo za svoje postupke,za ono sto je on uci-nio (individualna
odgovornost). Nacelo individualne subjektivne odgovornosti,kako se sada shvata u krivicnom
pravu, znaci da svako odgovara samo za svoje postupke prema kojima ima odredjeni psihicki
odnos i zbog kojih mu se moze uputiti drustveno-eticki prijekor.
10.Nacelo humanosti
Nacelo humanosti u krivicnom pravu ima dva svoja aspekta,i to:1.Prvi aspekt znaci da zastitna
funkcija krivicnog prva mora biti humanisticki orijentisana tj.da se krivicnim pravom prije svega
stite najvaznija dobra covjeka.Samo ono krivicno pravo koje zastitu osnovnih prava covjeka
stavlja u centar svega,kome je to i osnovna po-lazna tacka i cilj,i koje sve podredjuje tom
zadatku moze njegovom nuzno nehumanom sredstvu-kazni,dati humanisticku
dimenziju.Krivicno pravo,ma koliko njegove sankcije bile u relativnom smislu humane,ne moze
biti humanisticki orijentisano ukoliko nije usmjereno na zastitu covjeka i njegovih osnovnih i
najvaznijih dobara,ukoliko zastita drugih dobara nije podredjena tom cilju.2.Drugi aspekt je ono
sto se uobicajeno podrazumijeva pod nacelom humanosti u krivi-cnom pravu,a to je da u odnosu
na ucinioca krivicnog djela krivicno pravo i krvicne sa-nkcije treba da budu,koliko je to moguce
humane.Postoji opsta saglasnost da je jedno od osnovnih nacela savremenog krivicnog prava i
nacelo humanosti.
11.Nacelo pravednosti i srazmjernosti
Gledanje na krivicno pravo i na kaznu koje kao jedino njihovo opravdanje vidi prave-dnu
odmazdu,retribuciju,dans nije prihvatljivo.Kao sto je receno,krivicno pravo obavlja jednu vaznu i
korisnu funkciju za pojednica i drustvo,a to je zastitna funkcija. Nacelo pravednosti i
srazmjernosti predstavlja i branu jednom gledanju na krivicno pravo,koje je izvjesno vrijeme bilo
cak dominirajuce u odredjenim zemljama,a to je da drustvo ima pravo da razlicitim oblicima
tretmana mijenja licnost ucinioca krivicnog dje-la,a sa ciljem da vise ne vrsi krivicna djela.Danas
je nacelo pravednosti i srazmjernosti ponovo postalo jedno od osnovnih nacela krivicnog
