PORTAL ZA PRAVNIKE I STUDENTE PRAVA U BIH
KRIVIČNO PRAVO
SKRIPTA
WWW.BH-PRAVNICI.COM
WWW.BH-PRAVNICI.COM
2
WWW.BH-PRAVNICI.COM
A
A
.
.
K
K
R
R
I
I
V
V
I
I
Č
Č
N
N
O
O
P
P
R
R
A
A
V
V
O
O
I
I
N
N
A
A
U
U
K
K
A
A
K
K
R
R
I
I
V
V
I
I
Č
Č
N
N
O
O
G
G
P
P
R
R
A
A
V
V
A
A
1. KRIVIČNO PRAVO
POJAM I OSNOVNE KARAKTERISTIKE KRIVIĈNOG PRAVA
Pojam kriviĉnog prava
Kriviĉno pravo je sistem zakonskih pravnih propisa kojima se utvrĊuju uslovi za primjenu kazni i
drugih kriviĉnih sankcija prema uĉiniocima kriviĉnih djela, a u cilju zaštite društvenog i
ekonomskog ureĊenja odreĊene drţave.
Postoje 3 osnovna elementa za odreĊivanje općeg pojma kriviĉnog prava:
1.
Kriviĉno pravo je zakonsko pravo. To znaĉi da se samo zakonom mogu regulisati pitanja
kriviĉnog prava;
2.
Predmet regulisanja kriviĉnog prava su 3 osnovna pitanja: kriviĉno djelo, kriviĉna odgovornost
i kriviĉna sankcija. To znaĉi utvrĊivanje koja se društveno opasna ponašanja ĉovjeka smatraju
kriviĉnim djelima, koja lica se smatraju kriviĉno odgovornim, te koje se sankcije mogu izreći
uĉiniocima.
3.
Zaštitna funkcija kriviĉnog prava. Kriviĉno pravo štiti društveno-ekonomsko ureĊenje drţave i
izraz je društvenih odnosa koji postoje u odreĊenoj zemlji.
Prvi element je formalnog, a preostala dva materijalnog karaktera. Jedinstvo ovih elemenata ĉini
tzv.
materijalno-formalni pojam kriviĉnog prava.
Specifiĉan naĉin kriviĉnopravne zaštite
Kriviĉno pravo je specifiĉno po tome što ono ne reguliše društvene odnose neposredno. Zaštita
društvenih odnosa putem kriviĉnog prava ostvaruje se iskljuĉivo propisivanjem kriviĉnih sankcija
prema licima koja ne poštuju odreĊena društvena pravila.
Sredstva kriviĉnopravne zaštite su kriviĉne sankcije. To su mjere koje društvo prinudno
primjenjuje prema uĉiniocu kriviĉnog djela. Najĉešće se sastoje u oduzimanju ili ograniĉavanju
prava priznatih na osnovu opštih ustavnih i drugih pravnih normi. Osnovna kriviĉna sankcija je
kazna, a ostale sankcije su mjere upozorenja (uslovna osuda i sudska opomena), mjere
bezbjednosti i vaspitne mjere. Kriviĉne sankcije propisuju se samo zakonom, a izriĉe ih samo sud
u društvenom interesu.
ULOGA KRIVIĈNOG PRAVA U SUZBIJANJU KRIMINALITETA
Kriminalitet je pojava u društvu koja se manifestuje u vršenju društveno opasnih djela za koja je
predviĊena kriviĉna sankcija. Dakle, pod kriminalitetom se ne podrazumijeva kršenje onih
društvenih pravila za koja nije predviĊena kriviĉna sankcija.
Svaka društvena zajednica preduzima mjere za suzbijanje kriminaliteta. Te mjere se u osnovi
svode na
preventivne i represivne
. Preventivne mjere usmjerene su na uklanjanje uzroka
kriminaliteta, dok se represivne primjenjuju prema uĉiniocu kriviĉnog djela nakon što je djelo
izvršeno. Ova podjela je relativnog znaĉaja, jer i preventivne mjere mogu sadrţavati elemente
WWW.BH-PRAVNICI.COM
4
WWW.BH-PRAVNICI.COM
prekršaj. Ako je prvobitno osuĊeno za prekršaj, pa nakon toga za kriviĉno djelo, onda se u kaznu
izreĉenu za kriviĉno djelo uraĉunava izdrţana kazna koja je bila izreĉena za prekršaj.
MEĐUNARODNO KRIVIĈNO PRAVO
Pojam meĊunarodnog kriviĉnog prava
Pod pojmom meĊunarodnog kriviĉnog prava podrazumijeva se skup pravnih pravila ustanovljenih
od OUN ili ugovorima izmeĊu drţava kojima se odreĊuju meĊunarodna kriviĉna djela i
odgovornost uĉinilaca tih djela. U takva djela spadaju narušavanje mira, povrede ĉovjeĉnosti u
miru i ratu, kao i napadi na druge vrijednosti koje su od znaĉaja za ĉovjeĉanstvo u cjelini. U
dosadašnjem periodu više se insistiralo da neka društveno opasna djela koja imaju meĊunarodni
karakter budu utvrĊena kao kaţnjiva u svim zemljama, nego što je govoreno o jednom
kompleksnom meĊunarodnom kriviĉnom pravu. U takva djela prvenstveno spadaju ratni zloĉin,
zloĉin genocida i neka kriviĉna djela protiv meĊunarodnih odnosa.
MeĊunarodni sud u Nirnbergu
Sporazumom savezniĉkih sila zakljuĉenim 08.08.1945.godine u Londonu odluĉeno je o uspostavi
MeĊunarodnog vojnog suda za suĊenje ratnim zloĉincima iz II svjetskog rata. Sporazumu je bio
priloţen Statut MeĊunarodnog vojnog suda kojim su bili odreĊeni sastav, nadleţnosti i funkcija
suda. U odreĊenju nadleţnosti Suda, zloĉini su bili svrstani u 3 kategorije i to:
a)
Zloĉin protiv mira
- planiranje, priprema, zapoĉinjanje ili voĊenje agresivnog rata ili rata
kojim se krše meĊunarodni ugovori, sporazumi i garancije, ili uĉešće u nekom zajedniĉkom
planu za izvršenje nekog od navedenih djela;
b)
Ratni zloĉin
– povreda ratnih zakona i obiĉaja rata;
c)
Zloĉini protiv ĉovjeĉnosti
– ubistvo, istrebljenje, porobljavanje ili deportacija izvršeni protiv
civilnog stanovništva, progon na politiĉkoj rasnoj i vjerskoj osnovi u izvršenju ili u vezi bilo
kog zloĉina koji spada u nadleţnost Suda, bez obzira da li se time krše zakoni zemlje gdje su
zloĉini izvršeni.
Od principijelnog znaĉaja su i slijedeće odredbe Statuta:
a)
Okrivljenog ne oslobaĊa odgovornosti ĉinjenica da je radio po nareĊenju pretpostavljenog, ali
se ta okolnost moţe uvaţiti kao razlog za ublaţavanje kazne;
b)
Prilikom suĊenja bilo kom ĉlanu bilo koje grupe ili organizacije, Sud moţe tu grupu ili
organizaciju proglasiti zloĉinaĉkom. U takvom sluĉaju nadleţna drţavna vlast svake od
potpisnica Sporazuma ima pravo da zbog ĉlanstva u toj organizaciji izvede pojedinca pred
graĊanski, vojni ili okupacioni sud. Pritom se zloĉinaĉki karakter grupe ili organizacije smatra
dokazanim i ne moţe biti osporavan.
Naĉela meĊunarodnog kriviĉnog prava
Rezolucijom Generalne skupštine UN od 11.12.1946.godine potvrĊena su naĉela meĊunarodnog
prava usvojena Statutom i presudom Nirnberškog suda. Znaĉaj tih naĉela je višestruk, a najveći je
domet naĉela o nadmoćnosti meĊunarodnog prava nad nacionalnim pravom, kao i naĉela o
individualnoj odgovornosti po meĊunarodnom pravu, odnosno o pojedincu kao subjektu
meĊunarodnog prava. Time se odbacuje odgovornost drţave kao pravnog lica.
WWW.BH-PRAVNICI.COM
5
WWW.BH-PRAVNICI.COM
Zloĉin genocida
Zloĉini protiv mira i ratni zloĉini uglavnom su bili predviĊeni u Haškim i Ţenevskim
konvencijama (iz 1907. i 1929.godine). Zloĉini protiv ĉovjeĉnosti su prvi put predviĊeni kao
meĊunarodni delikti tek Statutom i presudom Nirnberškog suda. OdreĊujući zloĉine protiv
ĉovjeĉnosti, Statut je dao elemente posebnog zloĉina, nazvanog
genocidom.
Genocid je definiran
kao
istrebljenje rasnih i nacionalnih grupa, protiv civilnog stanovništva određenih okupiranih
oblasti, a u cilju da se unište određene rase i klase stanovništva i nacionalne, rasne ili religijske
grupe
,
naročito Jevreja, Poljaka, Cigana i drugih.
Rezolucijom Generalne skupštine UN od 11.12.1946.godine usvojen je naziv “genocid” za zloĉin
uskraćivanja prava na opstanak cijelim ljudskim grupama.
Generalna skupština UN je
09.12.1948.godine jednoglasno usvojila rezoluciju kojom je donesena
Konvencija o sprečavanju i
kažnjavanju zločina genocida.
Ovom konvencijom je utvrĊeno da je genocid meĊunarodno
kriviĉno djelo, bez obzira na to da li je izvršen za vrijeme mira ili rata, a drţave potpisnice se
obavezuju da će spreĉavati i kaţnjavati za genocid.
Ţenevske konvencije o zaštiti ţrtava rata
Na inicijativu MKCK, na diplomatskoj konferenciji u Ţenevi 12.08.1949.godine donesene su 4
konvencije i to:
-
Konvencija o postupanju sa ratnim zarobljenicima;
-
Konvencija o zaštiti civilnih lica za vrijeme rata;
-
Konvencija o poboljšanju ranjenika i bolesnika kopnenih vojnih snaga;
-
Konvencija o poboljšanju ranjenika, bolesnika i brodolomnika pomorskih oruţanih snaga.
Svaka od ovih konvencija sadrţi i kriviĉnopravne odredbe po kojima su sve drţave potpisnice
obavezne da svojim kriviĉnim zakonima odrede kriviĉne sankcije protiv lica koja svojim djelima
povrijede propise ovih konvencija.
Konvencije o rasnoj diskriminaciji
MeĊunarodne aktivnosti na sankcionisanju rasne diskriminacije poĉele su Deklaracijom UN o
uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije od 20.11.1963.godine. Uslijedile su MeĊunarodna
konvencija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije iz 1965.godine, koja je stupila na snagu
04.01.1969.godine, te MeĊunarodna konvencija o suzbijanju i kaţnjavanju zloĉina aparthejda iz
1973.godine. Drţave ĉlanice preuzele su obavezu da kaţnjavanjem spreĉavaju svako širenje ideja
zasnovanih na rasnoj nadmoćnosti ili mrţnji, svako podstrekivanje na rasnu diskriminaciju, kao i
sva djela nasilja ili izazivanja na takva djela usmjerena protiv bilo koje rase ili grupe lica druge
boje ili drugog etniĉkog porijekla, kao i svaku pomoć pruţenu rasistiĉkim djelatnostima.
Konvencije o napadima na meĊunarodni civilni zraĉni promet
Posebno su znaĉajne 2 konvencije i to:
1.
Konvencija o suzbijanju nezakonitih otmica zrakoplova iz 1970.godine (tzv.Haška konvencija)
– njome su se drţave obavezale da u svom kriviĉnom zakonodavstvu predvide kriviĉno djelo
otmice aviona i stroge kazne za to djelo;
2.
Konvencija o suzbijanju nezakonitih djela usmjerenih protiv sigurnosti civilnog zrakoplovstva
iz 1971.godine (tzv.Montrealska konvencija) – drţave potpisnice su se obavezale da kao
kriviĉna djela u svom zakonodavstvu predvide akte usmjerene protiv sigurnosti civilnog
zrakoplovstva, a koji su izvršeni protupravno i sa umišljajem.
Ostale konvencije i meĊunarodni akti
WWW.BH-PRAVNICI.COM
7
WWW.BH-PRAVNICI.COM
KRIVIĈNE I SRODNE NAUKE
Pod kriviĉnim naukama se podrazumijevaju sve one nauke koje se neposredno bave izuĉavanjem
kriminaliteta. U takve nauke spadaju:
-
nauka kriviĉnog procesnog prava i kriminalna politika, kao pravne nauke;
-
kriminologija, kriviĉna statistika i kriminalistika, kao vanpravne nauke.
Nauka kriviĉnog procesnog prava
izuĉava procesualno (formalno) kriviĉno pravo odreĊene
drţave. ObraĊuje skup pravnih normi kojima se reguliše naĉin djelovanja suda, javnog tuţilaštva,
istraţnih organa i drugih lica koja uĉestvuju u kriviĉnom postupku.
Penologija
je nauka koja se prvobitno bavila prouĉavanjem i iznalaţenjem najboljih metoda
izvršenja kazni lišenja slobode. U daljem razvitku penologija obuhvata izvršenje svih vrsta kazni i
mjera bezbjednosti. U okviru toga, penologija zahvata probleme koji se redovno javljaju u
uslovima zatvorskog ţivota, kao što su razne psihiĉke devijacije, higijenski zahtjevi, odnosi sa
porodicom, potrebe prevaspitavanja i profesionalnog osposobljavanja itd. Zbog toga je usko
povezana sa više drugih nauĉnih disciplina.
Kriminalna politika,
ukoliko se u potpunosti izdvoji iz nauke kriviĉnog prava i postavi kao
zasebna nauka, bi kritiĉkom ocjenom pozitivnog kriviĉnog prava i nauĉnim ispitivanjem
kriminaliteta, obezbjeĊivala veću efikasnost kriviĉnog prava u borbi protiv kriminaliteta.
Kriminologija
se bavi izuĉavanjem kriminala posmatrajući ga sa razliĉitih vanpravnih aspekata,
nastojeći prvenstveno da utvrdi uzroke, tzv.faktore kriminaliteta. Tako se kriminologija pojavljuje
kao skup u odreĊenoj mjeri osamostaljenih nauĉnih disciplina kao što su:
-
kriminalna sociologija, koja izuĉava društvene faktore kriminaliteta;
-
kriminalna biologija ili antropologija – izuĉava biološke faktore kriminaliteta. Moguća je njena
dalja podjela na kriminalnu psihologiju, psihijatriju i fiziologiju.
Osim izuĉavanja faktora kriminaliteta, kriminologija obuhvata i kriminalnu fenomenologiju, koja
izuĉava oblike u kojima se ispoljava kriminalitet, te strukturu i dinamiku kriminaliteta.
Kriviĉna statistika
se nije osamostalila kao posebna nauĉna disciplina, a njen zadatak je da osigura
najracionalniji sistem evidentiranja kriviĉnih djela, krivaca, sankcija i svih drugih ĉinjenica na
osnovu kojih bi se moglo utvrditi kretanje kriminala uopće ili pojedinih njegovih oblika, kao i svih
drugih ĉinjenica koje mogu posluţiti za utvrĊivanje konkretnih uzroka kretanja kriminaliteta. Osim
toga, kriviĉna statistika uspostavljanjem pravilne evidencije o izvršenju kriviĉnih sankcija daje
mogućnost da se utvrdi u kojoj mjeri su kriviĉne sankcije, s obzirom na vrstu i naĉin izvršenja,
ostvarile svrhu koja im je namijenjena.
Kriminalistika
u širem smislu je nauka o metodima iznalaţenja, utvrĊivanja i ispitivanja dokaza
koji se koriste radi prevencije kriviĉnih djela i u cilju rasvjetljavanja kriviĉnih djela, kao i u cilju
ustanovljavanja i otkrivanja poĉinilaca kriviĉnih djela. Tako shvaćena kriminalistika obuhvata
kriminalističku tehniku, kriminalističku taktiku
i
kriminalističku metodiku.
Kriminalistička tehnika
nauĉno utvrĊuje naĉine iznalaţenja, fiksiranja i ispitivanja tragova
kriviĉnog djela i uopšte materijalnih dokaza u cilju što potpunijeg utvrĊivanja ĉinjeniĉnog stanja, a
posebno radi otkrivanja i hvatanja uĉinioca kriviĉnog djela.
Kriminalistička taktika
nauĉno utvrĊuje metode vršenja izviĊaja, odnosno istrage, kao i metode
izvoĊenja pojedinih dokaza i formiranja pojedinih dokaznih sredstava u cilju pravilnog, brzog i
ekonomiĉnog provoĊenja istrage. U znatnoj mjeri oslanja se na psihologiju i psihopatologiju.
Kriminalistička metodika
utvrĊuje najbolje metode izviĊanja pojedinih grupa kriviĉnih djela s
obzirom na njihove specifiĉnosti.
Ovaj materijal je namenjen za učenje i pripremu, ne za predaju.
