1.POJAM KRIVICNOG PRAVA
Osnovni cilj i svrha postojanja krivicnog prava kao grane pozitivnog prava jeste
obavljanjezastitne funkcije.Ta se zastita ostvaruje propisivanjem odredjenih ponasanja kao
krivicnih djela i propisivanjem krivicnih sankcija za ta djela,kao i uslova za njihovu primenu
prema uciniocimakrivicnih djela.Krivicno pravo je zakonsko pravo tj.pravo koje je zasnovano na
zakonu.Zarazliku od ostalih grana prava u kojima i drugi pravni akti sadrze pravne norme,jedini
akt kojimse moze propisati krivicnopravna norma jeste zakon.Krivicno pravo proglasava
odredjenaljudska ponasanja krivicnim djelima istovremeno predvidjajuci za njih kaznu,odnosno
nekudrugu krivicnu sankciju.Njegov cilj jeste da djeluje na ponasanje covjeka.Krivicno pravo
mozeda funkcionise samo ako primjena krivicnih sankcija u jednom drustvu predstavlja
izuzetak,akose one primjenjuju samo u odnosu na jedan manji broj clanova tog drustva.Krivicno
pravoshvaceno kao sistem zakonskih normi i kao dio pozitivnog prava,polazeci od
tradicionalne podjele na krivicno pravo u objektivnom i subjektivnom smislu,predstavljalo bi
krivicno pravo uobjektivnom smislu.Krivicno pravo u subjektivnom smislu jeste pravo na
kaznjavanje (ius puniendi).Ono pripada samo drzavi.Ostvarivanje tog prava zasniva se na
drzavnoj prinudi,te jestoga i krivicno pravo kao grana prava i kao dio javnog prava izrazito
drzavno pravo.U pogledunaziva ove grane prava u vecini zemalja koristi se naziv kazneno
pravo.Naziv krivicno pravokoji se kod nas koristi od kraja XIX-vijeka,prihvatljiviji je ne samo
za-to sto danas kazna nije jedina krivicna sankcija,vec i zato sto se on vezuje za centralni po-jam
na kome se zasnivakrivicno pravo,za krivicu.Krivicno pravo i krivicne sankcije nisu jedino
sredstvo kojma se mogusuzbijati dru-stveno opasna ponasanja.Da bi se zastitilo od takvih
ponasanja,savremeno drustvoima na raspolaganju vise mogucnosti i sredstava.Ta sredstva po
svojoj prirodi mogu biti vrlo ra-zlicita.Uobicajena je njihova podjela na represivna i
preventivna.Prva za cilj imaju pri-mjenusankcije u odnosu na vec ucinjeno krivicno
djelo,okrenuta su proslosti,dok se dru-gima nastojisprijeciti drustveno opasno ponasanje prije
nego sto je ucinjeno tj.okrenuta su ka buducnosti.Urepresivna sredstva se prije svega ubraja
krivicno pravo,a u preventi-vna razne mjere i aktivnostiu oblasti socijalne politike shvacene
u najsirem smislu.
2.POJAM KRIVICNOG ZAKONA I KRIVICNOG ZAKONODAVSTVA
Krivicni zakon je zakonska norma kojom se regulise neko pitanje iz oblasti krivicnog
prava,bilonjegovog opsteg,bilo posebnog dijela.Krivicno zakonodavstvo se moze odrediti kao
skup,ilisistem krivicnih zakona koji va-ze u jednoj zemlji,pod cime se podrazumijevaju svi
zakoni kojiregulisu krivicnopravnu materiju.Krivicno zakonodavstvo u Srbiji cine KZ,kao i
Zakon omaloljetnim uciniocima krivi-cnih djela i krivcnopravnoj zastiti maloljetnih lica,a u
Crnoj GoriKrivicni zakonik Repu-blike Crne Gore,kao i sporedno krivicno zakonodavstvo
tj.krivicnopravneodredbe koje sadrze pojedini zakoni obe republike,odnosno drzave
clanice.Osim razlikovanja namaterijalno i procesno krivicno zakonodavstvo,u okviru materi-
jalnog krivicnog zakonodavstva pravi se distinkcija izmedju osnovnog i posebnog (spore-dnog)
krivicnog zakonodavstva.U Srbijise osnovno krivicno zakonodavstvo nalazi u Krivicnom
Zakoniku Rpeublike Srbije iZOMUKD,a u Crnoj Gori u Krivicnom Zakoniku Republike Crne
Gore.Posebno,ili sporednokrivicno zakonodavstvo nalazi se u zakonima koji regulisu vrlo
razlicite oblasti.
3.MJESTO KRIVICNOG PRAVA U PRAVNOM SISTEMU
Krivicno pravo zajedno sa ostalim granama prava cini pravni sistem jedne
zemlje.To podrazumijeva medjusobnu povezanost pojedinih grana prava.Naime ono nema neku
jasnoogranicenu oblast drustvenih odnosa koju samostalno regulise.To su sfere koje su vec
predmet
regulisanja pojedinih grana prava u kojima,u izvjesnim slucajevima,krivi-cno pravo mora
daintrevenise jer pravna zastita putem drugih grana prava nije dovoljna.3.1.Krivicno pravo i
kazneno pravo u sirem smisluKazneno pravo u sirem smislu obuhvata visegrana prava koje su
srodne,ili imaju iste ciljeve i koje se medjusobno dopunjavaju.Osimkrivicnog prava koje se
ponekad naziva i materijalnim krivicnim pravom,tu spadaju krivicno procesno pravo,krivicno
izvrsno pra-vo,pravo o privrednim prestupima i prekrsajno pravo.Odnoskrivicnog prava i
krivicnog procesnog prava moze se ukratko odrediti kao odnos sustine i formetj.krivicno
procesno pravo omogucava primjenu krivicnog prava.Krivicno izvrsno pravo regulise postupak
izvrsenja krivicnih sankcija i takodje je u fu-nkciji primjene krivicnog pravatj.omogucava finalni
stadijum te primjene.Odnos krivicnog prava,prava o privrednim prestupimai prekrsajnog prava
odredjen je prije svega vrstom i karaktera delikata koje ove tri grane prava predvidjaju.To
su:krivicna djela,privredni prestupi i prekrsaji.3.2.Krivicno pravo i Ustavno pravo - Modjusobnu
vezu ove dvije grane prava karakterise prijesvega to sto i krivicno pravo, kao i druge grane
prava,mora da polazi od odredjenih ustavnihnacela.U tom pogledu po-seban znacaj za krivicno
pravo imaju neka ustavna nacela,kao sto jenacelo zakonitosti. Osim toga,ustavno pravo regulise i
neka pitanja koja spadaju ukrivicnopravnu materiju te ih je u krivicnom pravu neophodno
konkretizovati.To je slucaj kadaustav nalaze krivi-cnopravnu zastitu nekih vrijednosti,bilo
eksplicitno sto je redje,bilo tako sto jamci odre-djena parva i slobode gradjana od kojih mnoga
zahtijevaju po svojoj prirodi ikrivicno-pravnu zastitu.3.3.Krivicno pravo i druge grane prava -
Krivicno pravo nastoji da pruzi zastitu vrlo heterogenimsdobrima,i zbog toga ima veze sa skoro
svim granama prava.Ponekad se kaze da je krivicno pravo poslednja linija u odbrani
drustva.Otuda postoji supsidijarni i akcesorni karakter krivicnog prava.Supsidija-rni karakter
krivicnog prava podrazumijeva da krivicnopravna intervencijadolazi u obzir samo kada se
drugim granama prava ne moze obezbijediti dovoljno efikasnazastita.Akce-sornost krivicnog
prava znaci da ono po pravilu ne stvara pravna dobra koja stiti,daih ono vec nalazi u oblasti
drugih grana prava i to u formi u kojoj vec postoje u tim granama prava.To vodi i tome da se u
pogledu jednog dijela terminologije krivicno pravo u odre-djenojmjeri sluzi terminologijom
drugih grana prava.
4.KRIVICNO PRAVO I MORAL
Iako je pravo samostalan normativni sistem,ono,kao i druge drustvene norme,ne ostva-ruje
svojuspecificnu regulativnu funkciju izolovano vec u jednom slozenom i tijesnom
medjusobnomdjelovanju sa drugim oblicima socijalne kontrole.Narocito vazan u tom po-gledu
jeste odnos prava i morala.Taj odnos dolazi do izrazaja prije svega kod odnosa krivicnog djela
tj.onoga sto jekri-vicnim pravom zabranjeno,i moralnog prestupa.Postoje u osnovi tri razlicita
shvatanja o tomekakav bi taj odnos trebalo da bude.Po prvom,najcesce zastupanom
gledistu,krivicno pravo bitrebalo da obuhvati eticki minimum tj.krivicna djela bi istovremeno
predstavljala najteze povredemorala.Prema drugom shvatanju krivicno pravo bi trebalo da bude
neu-tralno u odnosu namoral.Postoji i shvatanjeda krivicno pravo ne bi trebalo da se zadovo-lji
time da odrazava samoelementarne i minimalne moralne norme nego da ide i dalje
pruzajuci zastitu moralnimshvatanjima,i da cak razvija i jaca nove moralne vrijednosti.Krivicno
pravo i moral imajuizvjesne zajednicke karakteristike,ali i karakteristike po kojima se
medjusobno razlikuju.Moglo bi se reci da i moral,pored drugih svojih funkcija, obavlja i zastitnu
funkciju.Vecina moralnihnormi ima neki svoj objekat zastite.U nekim slucajevima to je isti
objekt kojem se i krivicnim pravom nastoji pruziti zastita.Postoje i druge razlike izmedju morala
opravdanosti kritike postojecih ad hoc tribu-nala.Danas vise nije prihvatljivo da se nacelo
zakonitosti umedjunarodnom krivicnom pra-vu moze fleksibilnije shvatiti.Ako se vec zagovara
neposredna primjena medjunarodnog krivicnog prava,za nacelo zakonitosti moraju da vaze isti
oni strogi
standardi koji su uo-bicajeni u krivicnom pravu.Kada je rijec o krivicnim djelima
protivcovjecnosti,genocide,krivicnim djelima protiv mira i ratnim zlocinima,uocava
se univerzalna pojava da u toj oblasti ne dolazi do ozbi-ljnije primjene nacionalnog krivicnog
prava.Do sada se pokazalo da drzave nisu zaintere-sovane da protiv svojih drzavljana vode
krivicne postupke zaova djela koja su izvrsena na stetu drugih drzava,odnosno stranih
drzavljana,sto je kod tihkrivicnih djela najcesce slucaj.
7.Nacelo zakonitost
Nacelo zakonitosti je u savremenim pravnm sistemima podignuto na rang ustavnog na-
cela.Nacelo zakonitosti kao jedno od osnovnih nacela krivicnog prava sadrzano je u odredbiclana
1.KZ.Prema toj odredbi,nikome ne moze biti izrecena kazna ili druga krivicna sa-nkcija zadjelo
koje,prije nego sto je ucinjeno,zakonom nije bilo odredjeno kao krivicno djelo,niti mu semoze
izreci kazna ili druga krivicna sankcija koja zakonom nije bila pro-pisana prije nego sto
jekrivicno djelo ucinjeno.Nacelo zakonitosti u krivicnom pravu ima cetiri
segmenta:1.Prvi,nulla poena sine lege scripta,iskljucuje primjenu nepismenog,prije svega obica-
jnog prava.Lex scripta(scriptus-pisan),znaci da se samo pisanim krivicnim zakonom mo-gu
propisivati krivicna djela isankcije sto je danas karakteristika krivicnog zakona koja se
podrazumijeva jer su zakoni pravniakti koji se uvijek donose u pisanoj formi.2.Drugi,nulla poena
sine lege praevia,sadrzi zabranuretroaktivne primjene krivicnog za-kona.Lex praevia (praevius-
prethodan),znaci da nemakrivicnog djela i krivicne sankcije ukoliko to nije bilo propisano
krivicnim zakonom prije negosto je krivicno djelo ucinje-no.3.Treci,nulla poena sine lege
certe,predstavlja nacelo odredjenostikoje nalaze da krivi-cnopravne norme u sto je moguce visem
stepenu budu odredjene i precizne.Lex certa (ce-rtus-odredjen),zanci da krivicnim
zakonom mora biti u sto vecoj mjeri precizno odredje-no ponasanje koje predstavlja krivicno
djelo i kazna za njega.4.Cetvrti.nulla poena sine lege stricta,sadrzi zabaranu stvaranja prava
putem analogije. Lex stricta (strictus-tacan,uzak,izricit),znaci da krivicni zakon obuhvata samo
ono na sta se odnosi,a ne i neke slicnesituacije.
8.Nacelo legitimnosti
Krivicno pravo mora uvazavati i nacelo legitimnosti koje prije svega znaci da krivicno-
pravnarepresija i krivicno pravo u cjelini moraju u sustinskom smislu biti opravdani i nu-
zni.Legitimnost u najsirem smislu znaci opravdanost i prihvatljivost odredjenih ustanova
inormi.Ostvarivanje nacela legitimnosti zavisi od prihvatljivosti odnosno ubjedjenja gra-djana
otome da li su odredjene institucije i norme opravdane,ne u smislu nacela zakoni-tosti,vec
u jednom “visem smislu” vrijednosti (filozofske,politicke,eticke idr.).Za pojam legitimnosti je
od posebnog znacaja vrijednosni element,legitimnost pretpostavlja sagla-snost nekog
ponasanja ilistanja sa odredjenim sistemom vrijednosti.Za razliku od lega-lnosti koja se
zasniva na formalnimkriterijumima,za procjenu legitimnosti su od znacaja materijalni,vanpravni
kriterijumi.
9.Nacelo individualne subjektivne odgovornosti (nacelo krivice)
U savremenom krivicnom pravu opste je prihvacen princip individualne i
subjektivneodgovornosti koji,u stvari,proizilaze iz samog pojma i prirode krivice.Ovo nacelo u
stvari imadva svoja djela:1.Jedan dio se odnosi na to da neko moze odgovarati za svoje postupke
samo ako je kriv, ako postoji subjektivni odnos prema ucinjenom djelu (subjektivna
odgovornost).2.Drugidio ovog nacela koji je u tijesnoj vezi sa prvim,odnosi se na zabranu
odgovorno-sti za postupkedrugih lica tj.svako odgovara samo za svoje postupke,za ono sto je on
uci-nio (individualnaodgovornost). Nacelo individualne subjektivne odgovornosti,kako se sada
shvata u krivicnom pravu, znaci da svako odgovara samo za svoje postupke prema kojima ima
odredjeni psihickiodnos i zbog kojih mu se moze uputiti drustveno-eticki prijekor.
10.Nacelo humanosti
Nacelo humanosti u krivicnom pravu ima dva svoja aspekta,i to:1.Prvi aspekt znaci da
zastitnafunkcija krivicnog prva mora biti humanisticki orijentisana tj.da se krivicnim pravom
prije svegastite najvaznija dobra covjeka.Samo ono krivicno pravo koje zastitu osnovnih prava
covjekastavlja u centar svega,kome je to i osnovna po-lazna tacka i cilj,i koje sve podredjuje tom
zadatku moze njegovom nuzno nehumanom sredstvu-kazni,dati humanistickudimenziju.Krivicno
pravo,ma koliko njegove sankcije bile u relativnom smislu humane,ne moze biti humanisticki
orijentisano ukoliko nije usmjereno na zastitu covjeka i njegovih osnovnih inajvaznijih
dobara,ukoliko zastita drugih dobara nije podredjena tom cilju.2.Drugi aspekt je onosto se
uobicajeno podrazumijeva pod nacelom humanosti u krivi-cnom pravu,a to je da u odnosuna
ucinioca krivicnog djela krivicno pravo i krvicne sa-nkcije treba da budu,koliko je to
mogucehumane.Postoji opsta saglasnost da je jedno od osnovnih nacela savremenog krivicnog
prava inacelo humanosti.
11.Nacelo pravednosti i srazmjernosti
Gledanje na krivicno pravo i na kaznu koje kao jedino njihovo opravdanje vidi prave-
dnuodmazdu,retribuciju,dans nije prihvatljivo.Kao sto je receno,krivicno pravo obavlja jednu
vaznu ikorisnu funkciju za pojednica i drustvo,a to je zastitna funkcija. Nacelo pravednosti
israzmjernosti predstavlja i branu jednom gledanju na krivicno pravo,koje je izvjesno vrijeme
bilocak dominirajuce u odredjenim zemljama,a to je da drustvo ima pravo da razlicitim
oblicimatretmana mijenja licnost ucinioca krivicnog dje-la,a sa ciljem da vise ne vrsi krivicna
djela.Danas je nacelo pravednosti i srazmjernosti ponovo postalo jedno od osnovnih nacela
krivicnog prava.Ono je od znacaja ne samo za njegovu primjenu,vec i za njegovo stvara-nje,za
propisivanjekrivicnopravnih normi.Njegov znacaj dolazi do posebnog izrazaja u oblasti krivicnih
sankcija ito narocito kod kazne koja je i dalje osnovna krivicna sankcija i noseci stub
krivicnopravne zastite.
12.IZVORI KRIVICNOG PRAVA
Izvori krivicnog prava se mogu dijeliti na osnovu razlicitih kriterijuma.Najvaznije su
dvije podjele.Prva je ona koja izvore dijeli na medjunarodne i nacionalne,a druga na neposredne
i posredne.
1.Medjunarodni izvori
:Medjunarodni ugovori su po pravilu posredni izvor krivicnog prava.Kaoi Ustavi nekih drugih
zemalja.Medjunarodna akta nisu u dovoljnoj mjeri precizna,niti pak sadrze propisanu sankciju,da
bi se mogla neposredno primjenjivati,Jugoslavi-ja je ratifikovala veci brojmedjunarodnih
konvencija,na osnovu kojih je u svoje zakonodavstvo unijela veci broj krivicnihdjela.Postoji i
veci broj bilateralnih ugovora,prije sve-ga u oblasti medjunarodne pomoci ukrivicnim
stvarima,koje se zajedno sa odgovarajucim odredbama krivicnog i krivicnog procesnog
zakonodavstva primjenjuju.
2.Nacionalni izvori:
a)Ustav-Ustavi Srbije i Crne Gore sadrze dvije vrste odredaba od znacaja za krivicno
pravo.Prvesu one koje odredjene krivicnopravne principe podizu i na rang ustavnih pri-
