KRIVICNO PRAVO-OPSTI DIO (Skripta za kolokvijum I)
1.POJAM KRIVICNOG PRAVA
Osnovni cilj i svrha postojanja krivicnog prava kao grane pozitivnog prava jeste
oba-vljanje zastitne funkcije.Ta se zastita ostvaruje propisivanjem odredjenih
ponasanja kao krivicnih djela i propisivanjem krivicnih sankcija za ta djela,kao i
uslova za njihovu pri-mjenu prema uciniocima krivicnih djela.
Krivicno pravo je zakonsko pravo tj.pravo koje je zasnovano na zakonu.Za razliku
od ostalih grana prava u kojima i drugi pravni akti sadrze pravne norme,jedini akt
kojim se moze propisati krivicnopravna norma jeste zakon.
Krivicno pravo proglasava odredjena ljudska ponasanja krivicnim djelima
istovremeno predvidjajuci za njih kaznu,odnosno neku drugu krivicnu
sankciju.Njegov cilj jeste da djeluje na ponasanje covjeka.Krivicno pravo moze da
funkcionise samo ako primjena kri-vicnih sankcija u jednom drustvu predstavlja
izuzetak,ako se one primjenjuju samo u odnosu na jedan manji broj clanova tog
drustva.
Krivicno pravo shvaceno kao sistem zakonskih normi i kao dio pozitivnog
prava,pola-zeci od tradicionalne podjele na krivicno pravo u objektivnom i
subjektivnom smislu,pre-dstavljalo bi krivicno pravo u objektivnom smislu.
Krivicno pravo u subjektivnom smislu jeste pravo na kaznjavanje (ius
puniendi).Ono pripada samo drzavi.Ostvarivanje tog prava zasniva se na drzavnoj
prinudi,te je stoga i krivicno pravo kao grana prava i kao dio javnog prava izrazito
drzavno pravo.
U pogledu naziva ove grane prava u vecini zemalja koristi se naziv kazneno
pravo.Na-ziv krivicno pravo koji se kod nas koristi od kraja XIX-vijeka,prihvatljiviji je
ne samo za-to sto danas kazna nije jedina krivicna sankcija,vec i zato sto se on vezuje
za centralni po-jam na kome se zasniva krivicno pravo,za krivicu.
Krivicno pravo i krivicne sankcije nisu jedino sredstvo kojma se mogu suzbijati
dru-stveno opasna ponasanja.Da bi se zastitilo od takvih ponasanja,savremeno
drustvo ima na raspolaganju vise mogucnosti i sredstava.Ta sredstva po svojoj
prirodi mogu biti vrlo ra-zlicita.Uobicajena je njihova podjela na represivna i
preventivna.Prva za cilj imaju pri-mjenu sankcije u odnosu na vec ucinjeno krivicno
djelo,okrenuta su proslosti,dok se dru-gima nastoji sprijeciti drustveno opasno
ponasanje prije nego sto je ucinjeno tj.okrenuta su ka buducnosti.U represivna
sredstva se prije svega ubraja krivicno pravo,a u preventi-vna razne mjere i
aktivnosti u oblasti socijalne politike shvacene u najsirem smislu.
2.POJAM KRIVICNOG ZAKONA I KRIVICNOG
ZAKONODAVSTVA
Krivicni zakon je zakonska norma kojom se regulise neko pitanje iz oblasti
krivicnog prava,bilo njegovog opsteg,bilo posebnog dijela.
Krivicno zakonodavstvo se moze odrediti kao skup,ili sistem krivicnih zakona koji
va-ze u jednoj zemlji,pod cime se podrazumijevaju svi zakoni koji regulisu
krivicnopravnu materiju.
Krivicno zakonodavstvo u Srbiji cine KZ,kao i Zakon o maloljetnim uciniocima
krivi-cnih djela i krivcnopravnoj zastiti maloljetnih lica,a u Crnoj Gori Krivicni
zakonik Repu-blike Crne Gore,kao i sporedno krivicno zakonodavstvo
tj.krivicnopravne odredbe koje sadrze pojedini zakoni obe republike,odnosno drzave
clanice.
Osim razlikovanja na materijalno i procesno krivicno zakonodavstvo,u okviru
materi-jalnog krivicnog zakonodavstva pravi se distinkcija izmedju osnovnog i
posebnog (spore-dnog) krivicnog zakonodavstva.
U Srbiji se osnovno krivicno zakonodavstvo nalazi u Krivicnom Zakoniku
Rpeublike Srbije i ZOMUKD,a u Crnoj Gori u Krivicnom Zakoniku Republike Crne
Gore.
Posebno,ili sporedno krivicno zakonodavstvo nalazi se u zakonima koji regulisu
vrlo razlicite oblasti.
3.MJESTO KRIVICNOG PRAVA U PRAVNOM SISTEMU
Krivicno pravo zajedno sa ostalim granama prava cini pravni sistem jedne
zemlje.To podrazumijeva medjusobnu povezanost pojedinih grana prava.Naime ono
nema neku jasno ogranicenu oblast drustvenih odnosa koju samostalno regulise.To
su sfere koje su vec predmet regulisanja pojedinih grana prava u kojima,u izvjesnim
slucajevima,krivi-cno pravo mora da intrevenise jer pravna zastita putem drugih
grana prava nije dovoljna.
3.1.Krivicno pravo i kazneno pravo u sirem smislu
Kazneno pravo u sirem smislu obuhvata vise grana prava koje su srodne,ili imaju
iste ciljeve i koje se medjusobno dopunjavaju.Osim krivicnog prava koje se ponekad
naziva i materijalnim krivicnim pravom,tu spadaju krivicno procesno pravo,krivicno
izvrsno pra-vo,pravo o privrednim prestupima i prekrsajno pravo.
Odnos krivicnog prava i krivicnog procesnog prava moze se ukratko odrediti kao
odnos sustine i forme tj.krivicno procesno pravo omogucava primjenu krivicnog
prava.
Krivicno izvrsno pravo regulise postupak izvrsenja krivicnih sankcija i takodje je u
fu-nkciji primjene krivicnog prava tj.omogucava finalni stadijum te primjene.
Odnos krivicnog prava,prava o privrednim prestupima i prekrsajnog prava
odredjen je prije svega vrstom i karaktera delikata koje ove tri grane prava
predvidjaju.To su:krivicna djela,privredni prestupi i prekrsaji.
3.2.Krivicno pravo i Ustavno pravo
Modjusobnu vezu ove dvije grane prava karakterise prije svega to sto i krivicno
pravo, kao i druge grane prava,mora da polazi od odredjenih ustavnih nacela.U tom
pogledu po-seban znacaj za krivicno pravo imaju neka ustavna nacela,kao sto je
nacelo zakonitosti. Osim toga,ustavno pravo regulise i neka pitanja koja spadaju u
krivicnopravnu materiju te ih je u krivicnom pravu neophodno konkretizovati.To je
5.MEDJUNARODNO KRIVICNO PRAVO
5.1.Pojam medjunarodnog krivicnog prava
Pojam medjunarodnog krivicnog prava se moze odrediti na vise nacina.Najstarije i
istovremeno najuze znacenje tog pojma jeste ono koje se odnosi na prostorno vazenje
kri- vicnog prava jedne zemlje.
Osim ovog znacenja,cesto se pod pojmom medjunarodnog krivicnog prava
podrazumi-jeva skup medjunarodnih akata koja za drzave koje su ih prihvatile
sadrze obavezu da predvide odredjena ponasanja u svom krivicnom zakonodavstvu
kao krivicna djela.Tako je nastala i medjunarodnog krivicnog djela.
Pod medjunarodnim krivicnim djelima se u uzem smislu se uglavnom
podrazumijevaju ona za koja se poslije zavrsetka II svjetskog rata sudilo od strane
Medjunarodnog vojnog suda u Nirnbergu i Tokiju,a koja su dobila svoju potvrdu,prije
svega,usvajanjem cetriri zenevske konvencije.To su tri kategorije krivicnih djela:ratni
zlocini,zlocini protiv mira i zlocini protiv covjecnosti.U medjunarodna krivicna djela
u uzem smislu,osim navedenih krivicnih djela,spada i zlocin genocida koji je uveden
Konvencijom o sprecavanju i ka-znjavanju zlocina genocida iz 1948.godine.Rijec je o
krivicnim djelima kojima se napa-daju najvise vrijednosti medjenarodne zajednice i
covjecanstva u cjelini.
Najvaznije medjunarodne konvencije koje nalazu drzavama potpisnicama
propisivanje odredjenih medjunarodnih krivicnih djela jesu Zenevske konvencije iz
1949.godine i dva dopunska protokola uz te konvencije iz 1977.godine,kao i vec
spomenuta Konvencija o sprecavanju i kaznjavanju zlocina genocida iz 1948.godine.
Danas se,medjutim,sve vise govori o medjunarodnom krivicnom pravu kao
nadnacio-nalnom (supranacionalnom) krivicnom pravu koje treba da promjenjuje
medjunarodni krivicni sud.Zagovornici osnivanja medjunarodnog krivicnog
pravosudja tvrde da je mo-guce primjenjivati dio medjunarodnog javnog prava koji
se obicno naziva medjunaro-dnim humanitarnim pravom.
5.2.Medjunarodni krivicni sud i medjunarodno krivicno pravo
Poslije otprilike jednog vijeka od pojave o formiranju medjunarodnog krivicnog
prava i medjunarodnog krivicnog suda,u Rimu je 1998.godine na diplomatskoj
konferenciji odrzanoj pod okriljem OUN-a osnovan Medjunarodni krivicni sud i
usvojen njegov Sta-tut.Ali i dalje je ostalo otvoreno pitanje u kojoj mjeri je uobliceno
pravo koje ce se taj sud primjenjvati.
Iako je doslo do osnivanja medjunarodnog krivicnog suda njegova buducnost jos
nije izvjesna.Svjesni tih nedostataka tvorci Statuta su u clan 21,unijeli odredbu koja u
slucaju da se ne moze primjeniti medjunarodno pravo,ukljucujuci i odredbe
Statuta,pod odredje-nim uslovima upucuje na primjenu nacinalnog krivicnog prava
one drzave cije bi pravo-sudje inace bilo nadlezno u konkretnom slucaju.Sporno je i
pitanje koliko osnivanje i dva ad hoc tribunala od strane Savjeta bezbjednosti
predstavlja “korak u pravom smjeru” i u kojoj mjeri iskustva ta dva tribunala mogu
doprinijeti uspjesnom pocetku rada stalnog medjunarodnog suda.
Kada je rijec o odnosu dva ad hoc tribunala i stalnog medjenarodnog krivicnog
suda nema sumnje da Statut iz Rima predstavlja znacajan napredak u onosu na
statute tih tribu-nala.Nacin osnivanja stalnog suda kao i unosenje nekih elementarnih
instituta opsteg di-jela krivicnog prava,detaljnije je i preciznije regulisanje materije
posebnog dijela u Statu-tu stalnog suda s´ tim sto su naknadno usvojeni i Elementi
krivicnih djela kajima su ona jos vise precizirana,istovremeno su i dokaz
opravdanosti kritike postojecih ad hoc tribu-nala.
Danas vise nije prihvatljivo da se nacelo zakonitosti u medjunarodnom krivicnom
pra-vu moze fleksibilnije shvatiti.Ako se vec zagovara neposredna primjena
medjunarodnog krivicnog prava,za nacelo zakonitosti moraju da vaze isti oni strogi
standardi koji su uo-bicajeni u krivicnom pravu.
Kada je rijec o krivicnim djelima protiv covjecnosti,genocide,krivicnim djelima
protiv mira i ratnim zlocinima,uocava se univerzalna pojava da u toj oblasti ne dolazi
do ozbi-ljnije primjene nacionalnog krivicnog prava.Do sada se pokazalo da drzave
nisu zaintere-sovane da protiv svojih drzavljana vode krivicne postupke za ova djela
koja su izvrsena na stetu drugih drzava,odnosno stranih drzavljana,sto je kod tih
krivicnih djela najcesce slucaj.
6.OSNOVNA NACELA KRIVICNOG PRAVA
Krivicno pravo se zasniva na odredjenim nacelima koja sum u svojstvena i po
njima se razlikuje od drugih grana prava.Najvaznija nacela krivicnog prava su:
1.nacelo zakonitosti
2.nacelo legitimnosti
3.nacelo individualne subjektivne odgovornosti
4.nacelo humanosti
5.nacelo pravednosti i srazmjernosti
6.1.Nacelo zakonitosti
Nacelo zakonitosti je u savremenim pravnm sistemima podignuto na rang
ustavnog na-cela.
Nacelo zakonitosti kao jedno od osnovnih nacela krivicnog prava sadrzano je u
odredbi clana 1.KZ.Prema toj odredbi,nikome ne moze biti izrecena kazna ili druga
krivicna sa-nkcija za djelo koje,prije nego sto je ucinjeno,zakonom nije bilo odredjeno
kao krivicno djelo,niti mu se moze izreci kazna ili druga krivicna sankcija koja
zakonom nije bila pro-pisana prije nego sto je krivicno djelo ucinjeno.
Nacelo zakonitosti u krivicnom pravu ima cetiri segmenta:
1.Prvi,nulla poena sine lege scripta,iskljucuje primjenu nepismenog,prije svega obica-
jnog prava.Lex scripta (scriptus-pisan),znaci da se samo pisanim krivicnim zakonom
mo-gu propisivati krivicna djela i sankcije sto je danas karakteristika krivicnog
zakona koja se podrazumijeva jer su zakoni pravni akti koji se uvijek donose u
pisanoj formi.
moze njegovom nuzno nehumanom sredstvu-kazni,dati humanisticku
dimenziju.Krivicno pravo,ma koliko njegove sankcije bile u relativnom smislu
humane,ne moze biti humanisticki orijentisano ukoliko nije usmjereno na zastitu
covjeka i njegovih osnovnih i najvaznijih dobara,ukoliko zastita drugih dobara nije
podredjena tom cilju.
2.Drugi aspekt je ono sto se uobicajeno podrazumijeva pod nacelom humanosti u
krivi-cnom pravu,a to je da u odnosu na ucinioca krivicnog djela krivicno pravo i
krvicne sa-nkcije treba da budu,koliko je to moguce humane.
Postoji opsta saglasnost da je jedno od osnovnih nacela savremenog krivicnog
prava i nacelo humanosti.
6.5.Nacelo pravednosti i srazmjernosti
Gledanje na krivicno pravo i na kaznu koje kao jedino njihovo opravdanje vidi
prave-dnu odmazdu,retribuciju,dans nije prihvatljivo.Kao sto je receno,krivicno
pravo obavlja jednu vaznu i korisnu funkciju za pojednica i drustvo,a to je zastitna
funkcija.
Nacelo pravednosti i srazmjernosti predstavlja i branu jednom gledanju na
krivicno pravo,koje je izvjesno vrijeme bilo cak dominirajuce u odredjenim
zemljama,a to je da drustvo ima pravo da razlicitim oblicima tretmana mijenja
licnost ucinioca krivicnog dje-la,a sa ciljem da vise ne vrsi krivicna djela.
Danas je nacelo pravednosti i srazmjernosti ponovo postalo jedno od osnovnih
nacela krivicnog prava.Ono je od znacaja ne samo za njegovu primjenu,vec i za
njegovo stvara-nje,za propisivanje krivicnopravnih normi.Njegov znacaj dolazi do
posebnog izrazaja u oblasti krivicnih sankcija i to narocito kod kazne koja je i dalje
osnovna krivicna sankcija i noseci stub krivicnopravne zastite.
7.RAZVOJ KRIVICNOG PRAVA
7.1.Osvrt na pojavu i razvoj krivicnog prava
Krivicno pravo je jedna od najstarijih grana prava.Znacajne slicnosti sa krivicnim
pra-vom i kaznom imaju neki oblici drustvene reakcije koje su primjenjivala
primitivna dru-stva i prije nastanka drzave (npr.prognanstvo).No,tek sa nastankom
drzave,koja obezbe-djuje prinudu bez koje se krivicne sankcije ne mogu
primjenjivati,meoze se govoriti o krivicnom pravu u pravom smislu.
7.2.Razvoj naseg krivicnog prava
1.Srednjovjekovni period-Krivicno pravo srpske srednjovjekovne drzave ima ugla-
vnom opste karakteristike tadasnjeg evropskog prava.Ono je bilo pretezno obicajno i
pa-rtikularno i,kao i krivicno pravo drugih naroda,proslo je kroz period privatne
reakcije po-stepeno se pretvarajuci u drzavnu reakciju.O starom srpskom krivicnom
pravu nema pou-zdanih izvora za period prije XII-vijeka.U to doba se krivicno pravo
se smatralo priva-tnom stvari pojedinca.
Umjesto kazne postoji privatna reakcija u obliku krvne osvete i sistema kompozicije.
Drzavnom kaznom ucinilac se ne kaznjava cak ni kod najtezih djela kao sto je
ubistvo,ne-go se otkupljuje (compositio) davanjem naknade ostecenom odnosno
rodbini ubijenog koja se kod ubistva,kao i postupak mirenja,zvala vrazda.
