2
POJAM KRIVČNOG PRAVA
Krivično pravo je sistem zakonskih pravnih propisa kojima se određuju krivična djela i
krivične sankcije kao i uvjeti za njhovu primjenu prema učininiteljima KD u cilju zaštite
najznačajnijih društvenih dobara i vrijednosti.Pojam krivičnog prava sadrži materijalni i
formalni element.Materijalni element sadži određivanje KD, krivične odgovornosti i krivične
sankcije u cilju ostvarenja zaštitne funkcije.Formlani element se ogleda u tome što se i KD i
KS kao i uvjeti za njihovu primjenu mogu određivati samo zakonom, što znači da je KP
zakonsko pravo.U teoriji KP se javljaju i jednostrane formalne ili materijalne
definicije.Formalne definicje određuju KP kao skup zakona ili krivičnopravnih propisa na
osnovu kojih određeni državni organi – sudovi izriču i primjenjuju KS prema učiniteljima
zabranjenih djela.Materijalne definicije polaze od toga da je KP grana prava kojom se štite
određeni interesi,odnosno pravna dobra ili druge društevene vrijednosti.
NAZIV KRIVIČNOG PRAVA
Prvi put ovaj naziv je upotrebljen tek sa donošenjem ''Krivičnog zakonika Kraljevine
Srba,Hrvata i Slovenaca iz 1929 godine.Do tada za ovu granu prava upotrebljanavi su različiti
nazivi kao npr.kazniteljno ili kriminalno pravo.U osnovi ovoga naziva je centralni pojam a to
je krivnja,vinost.U nizu savremenih država za ovu granu prava je uobičajen naziv kazneno
pravo ili nakazatelno pravo(Bugarska).U sonovi ovih naziva nalazi se pojam kazne –
lat.poena,iz čega proizilazi da je osnovni pojam ili insitut u ovim pravnim sistemima kazna.
PREDMET KRIVIČNOG PRAVA
KD, KODG i KS pojavljuju se kao osnovni pojmovi i instituti kojima se bavi KP kao i grana
pozitivnog zakonodavstva ali i kao naučna disciplina.KP štiti najznačajnije društvene
vrijednosti.Sredstva za zaštitu društva od KD kao društevno opasnih akata kojima se
napadaju,povređuju ili ugrožavaju zaštićene vrijednosti jesu KS.KS imaju prinudni karakter jer
se primjenjuju protiv volje učinitelja KD.One se sastoje u ograničavanju ili oduzimanju
učinitelju KD prava ili sloboda koje ima kao građanin na osnovu pozivitnih pravnih propisa.Da
bi se sankcija mogla primjeniti moraju se utvrdtiti osnovi i uvjeti za primjenu KS u prvom
redu KODG koja također čini predmet reguliranja krivičnog prava.Kao grana nauke KP bavi se
proučavanjem pojmova i instituta koji čine predmet njegove regulative:KD,KODG i KS.
4
IZVORI KRIVIČNOG PRAVA
Osnovni i glavni izvor savremenog KP koje se zasniva na načelu zakonitosti KD i kazne jeste
zakon.Pored zakona kao osnovnog i neposrednog izvora KP,mogu se u izvjesnim slučajevima
pojaviti kao posebni i posredni izvori KP:normativni akti državnih organa,međunarodni
ugovori,običajno pravo,sudska praxa i pravna nauka.
ZAKON
U KP BiH osnovni i glavni izvor jeste zakon.KD i KS mogu biti određene samo
zakonom.Onsnovni izvor KP je krivični zakon.Taj osnovni izvor u BiH čine četiri krivična
zakona: KZ BiH, KZ FBiH, KZ Brčko Distrikta BiH i KZ RS.Pored osnovnog KP postoji i dopunsko
KP čiji su izvor zakoni iz drugih oblasti koji sadrže krivičnopravne odredbe.Skup svih tih
zakona predstavlja sporedno,dopunsko ili pomoćno krivično zakonodavstvo.
NORMATIVNI AKTI DRŽAVNIH I DRUGIH ORGANA
Od podzakonskih akata kao izvor KP najčešće se javljaju uredbe vlada i naredbe organa
uprave,kao i normativni akti drugih organa,organizacija ili zajednica.U takvim slučajevima
akti ovih organa upotpunjuju biće KD tako da će od njihovog kršenja zavisiti posotjanje KD.
MEĐUNARODNI UGOVORI
Kao izvori KP pojavljuju se i međunarodni ugovori tj.konvencije kada reguliraju
krivičnopravnu materiju.Ovi se ugovori mogu pojaviti kao neposredan i posredan izvor
KP.Takav je slučaj sa Konvencijom o nezastarivosti ratnih zločina i zločina protiv
čovječnosti.Međunarodni ugovor se pojavljuje kao posredan izvor KP.
OBIČAJ KAO IZVOR PRAVA ( ius non scriptum )
Običaj kao nepisani izvor prava važio je u doba provbitne zajednice kao jedini regulator
društvenih odnosa.Običajno pravo se i danas javlja kao glavni izvor prava kod nastajanja
novih država sve dok se ne izgradi pozivitvno zakonodavstvo.U Engleskoj i SAD običajno
pravo poznato je pod nazivom Common Law,predstavlja i danas pored sudske praxe osnovni
izvor krivičnog prava.U BiH običajno pravo nije izvor u KP.Izuzetno običaj se može pojaviti
kao dopunski izvor kod utvrđivanja značenja pojedinih pojmova.
5
SUDSKA PRAKSA
U starom rimskom i srednjovjekovnom pravu sudska praxa je imala veliki značaj kao izvor
prava. U Engleskoj i SAD ona je i danas glavni izvor prava,uporedo sa običajnim
pravom.Sudska praxa i za naše KP ima veliki značaj.Sudska praxa je zajedno sa naukom KP
izgradila niz pojmova i instituta koje zakon ne poznaje a koji imaju opću primjenu kao što su
npr. Trajno KD,posredno učiniteljstvo,profesionalni nehat,stjicaj nehata,kvalificirani
pokušaj.Načelna pravna shvatanja vrhovnih sudova,mogu da budu i obavezna za niže sudove
u pogledu primjene KZ u pojedinim slučajevima.Sudska praxa nije kod nas formlani izvor KP.
KRIVIČNI ZAKON
Pod krivičnim zakonom se podrazumjeva skup pravnih propisa kojim se određuju uvjeti za
krivičnu odgovornost,KD i KS.Stoga KZ možemo odreditti kao sistem krivičnopravnih propisa
kojima se određuju uvjeti odgovornosti,KD i KS za čitavu jednu krivičnopravnu oblast.Krivični
zakon i krivični zakonik ne razlikuju s epo pravnoj važnosti već po obimu krivičnopravnog
reguliranja jer dok krivični zakon regulira jednu krivičnu oblast dotle krivični zakonik regulira
cjelokupnu krivičnopravnu materiju.Od krivičnog zakona i krivičnog zakonika treba razlikovati
krivično zakonodavstvo koje obuhvata sve krivičnoprave propise jedne zemlje bez obzira da li
spadaju u materijalno,procesno ili izvršno KP.
STRUKTURA KRIVIČNIH ZAKONA
Po strukturi svi krivični zakoni u BiH sastoje se iz dva dijela: općeg i posebnog.
OPĆI DIO
– predstavlja sistem materijalnih krivičnopravnih propisa kojima se određuju
načela kaznene politike i utvrđuju pojam KD,osnov i uvjeti KODG i sistem KS.Propisis sadržani
u Općem dijelu krivičnog zakona su dvojake prirode: deklerativne i
konstitutivne.Deklerativne prirode su oni propisi kojima se proklamiraju načela kaznene
politike i druga načela koja su od opće važnosti za cjelokupno krivično
zakonodavstvo.Konstruktivne prirode su oni propisi kojima se ustanovljuju pojedini opći
instituti,određuju uvjeti KODG i sistem KS.
POSEBNI DIO
– sadrži propise kojima se određuju pojedina krivična djela i kazne za učinitelje
tih KD.To znači da propisi Posebnog dijela imaju konstitutivni karakter.
VRSTE DISPOZICIJA I SANKCIJA
7
Tumačenje predstavlja misaonu operaciju kojom se utvrđuje pravi smisao i značenje propisa
jednog zakona kada njegova sadržina nije jasna.Razlikuje se više vrsta tumačenja prema: 1)
organu koji vrši tumačenje; 2) načinu tumačenja; 3) obimu tumačenja. S obzirom na organ
koji vrši tumačenje zakona razlikuju se: autentično, sudsko i doktrinarno tumačenje.
Autentično, zakonsko ili obavezno tumačenje –
vrši organ koji je i donio zakon koji se
tumači.
Sudsko tumačenje –
vrši sud prilikom primjene zakona na konkretan slučaj učinjenog
KD i njegovog učinitelja.
Naučno ili doktrinarno tumačenje –
vrše pojedine naučne ustanove
ili naučni radnici.
Prema načinu tumačenja razlikuju se: gramatičko, logičko, historijsko,
sistematsko i uporedno tumačenje.
Gramatičkim tumačenjem –
se smisao zakonksog života
pronalazi pomoću pravila gramatike i sintakse.
Logičkim tumačenjem –
utvrđuje se smisao
zakona pomoću pravila logike tj. Mišljenja,rasuđidavnja i zaključivanja.Logičko tumačenje je
usko povezano sa gramatičkim tumačenjem i praktično se ona primjenjuju zajedno.
Argumetnum a contrario –
je metod logičkog zaključivanja prema kome se primjena jednog
propisa isključuje na ostale slučajeve.
Historijsko tumačenje –
predstavlja tumačenje
sadržine jednog zakona na osnovu analize uvjeta i okolnosti pod kojima je donijet takav
zakon.
Sistemacko tumačenje –
se sastoji u upoređivanju propisa čije se značenje želi
ustanoviti sa drugim propisima toga zakona ili drugih zakona pa i sa cjelokupnim pravnim
sistemom.
Uporedno ili komparativnu tumačenje –
se sastoji u upoređivanju dva ili više
autentičnih tekstova istog zakona objavljenog na raznim jezicima naroda i narodnosti radi
utvrđivanja značenja pojedinih izraza i pojmova.
Uže ili restriktivno tumačenje –
znači
sužavanje značenja jednog izraza ili pojma,dok šire tumačenje znači proširivanje značenja
jednog izraza ili pojma.
ANALOGIJA
ANALOGIJA JE –
metod zaključivanja i rješavanja konkretnih slučajeva na osnovu
sličnosti.Postoje dvije vrste analogije:
zakonska i pravna analogija.Zakonska analogija -
postoji kada se nepredviđeni slučaj rješava primjenom zakonskog propisa koji predviđa sličan
slučaj.
Pravna analogija –
postoji kada se neregularni slučaj rješava primjenom načela na
kojima se zasnivaju propisi one grane prava u kojoj se slučaj pojavio ili ipak primjenom
načela na kojima se cjelokupno pravo jedne zemlje.Analogijom kao načinom tumačenja
zakona na osnovu sličnosti rješava se konkretan slučaj u okviru zakona.Ona se izuzetno
primjenjuje u KP i to u periodu njegove izgradnje kada postoje brojne praznine koje se ovom
analogijom popunjavaju sve do momenta dok ih zakonodavac ne regulira donošenjem novih
propisa.Aanalogija kao metod tumačenja prava primjenjuje se u KP u slučajevima kada zakon
sam upućuje na njenu primjenu.
VREMENSKO VAŽENJE KRIVIČNOG ZAKONA
