KRIVICNO PRAVO-OPSTI DIO (Skripta za kolokvijum I)
1.POJAM KRIVICNOG PRAVA
Osnovni cilj i svrha postojanja krivicnog prava kao grane pozitivnog prava jeste
oba-vljanje zastitne funkcije.Ta se zastita ostvaruje propisivanjem odredjenih
ponasanja kao krivicnih djela i propisivanjem krivicnih sankcija za ta djela,kao i
uslova za njihovu pri-mjenu prema uciniocima krivicnih djela.
Krivicno pravo je zakonsko pravo tj.pravo koje je zasnovano na zakonu.Za razliku
od ostalih grana prava u kojima i drugi pravni akti sadrze pravne norme,jedini akt
kojim se moze propisati krivicnopravna norma jeste zakon.
Krivicno pravo proglasava odredjena ljudska ponasanja krivicnim djelima
istovremeno predvidjajuci za njih kaznu,odnosno neku drugu krivicnu
sankciju.Njegov cilj jeste da djeluje na ponasanje covjeka.Krivicno pravo moze da
funkcionise samo ako primjena kri-vicnih sankcija u jednom drustvu predstavlja
izuzetak,ako se one primjenjuju samo u odnosu na jedan manji broj clanova tog
drustva.
Krivicno pravo shvaceno kao sistem zakonskih normi i kao dio pozitivnog
prava,pola-zeci od tradicionalne podjele na krivicno pravo u objektivnom i
subjektivnom smislu,pre-dstavljalo bi krivicno pravo u objektivnom smislu.
Krivicno pravo u subjektivnom smislu jeste pravo na kaznjavanje (ius
puniendi).Ono pripada samo drzavi.Ostvarivanje tog prava zasniva se na drzavnoj
prinudi,te je stoga i krivicno pravo kao grana prava i kao dio javnog prava izrazito
drzavno pravo.
U pogledu naziva ove grane prava u vecini zemalja koristi se naziv kazneno
pravo.Na-ziv krivicno pravo koji se kod nas koristi od kraja XIX-vijeka,prihvatljiviji
je ne samo za-to sto danas kazna nije jedina krivicna sankcija,vec i zato sto se on
vezuje za centralni po-jam na kome se zasniva krivicno pravo,za krivicu.
Krivicno pravo i krivicne sankcije nisu jedino sredstvo kojma se mogu suzbijati
dru-stveno opasna ponasanja.Da bi se zastitilo od takvih ponasanja,savremeno drustvo
ima na raspolaganju vise mogucnosti i sredstava.Ta sredstva po svojoj prirodi mogu
biti vrlo ra-zlicita.Uobicajena je njihova podjela na represivna i preventivna.Prva za
cilj imaju pri-mjenu sankcije u odnosu na vec ucinjeno krivicno djelo,okrenuta su
proslosti,dok se dru-gima nastoji sprijeciti drustveno opasno ponasanje prije nego sto
je ucinjeno tj.okrenuta su ka buducnosti.U represivna sredstva se prije svega ubraja
krivicno pravo,a u preventi-vna razne mjere i aktivnosti u oblasti socijalne politike
shvacene u najsirem smislu.
2.POJAM KRIVICNOG ZAKONA I KRIVICNOG
ZAKONODAVSTVA
Krivicni zakon je zakonska norma kojom se regulise neko pitanje iz oblasti
krivicnog prava,bilo njegovog opsteg,bilo posebnog dijela.
Krivicno zakonodavstvo se moze odrediti kao skup,ili sistem krivicnih zakona koji
va-ze u jednoj zemlji,pod cime se podrazumijevaju svi zakoni koji regulisu
krivicnopravnu materiju.
Krivicno zakonodavstvo u Srbiji cine KZ,kao i Zakon o maloljetnim uciniocima
krivi-cnih djela i krivcnopravnoj zastiti maloljetnih lica,a u Crnoj Gori Krivicni
zakonik Repu-blike Crne Gore,kao i sporedno krivicno zakonodavstvo
tj.krivicnopravne odredbe koje sadrze pojedini zakoni obe republike,odnosno drzave
clanice.
Osim razlikovanja na materijalno i procesno krivicno zakonodavstvo,u okviru
materi-jalnog krivicnog zakonodavstva pravi se distinkcija izmedju osnovnog i
posebnog (spore-dnog) krivicnog zakonodavstva.
U Srbiji se osnovno krivicno zakonodavstvo nalazi u Krivicnom Zakoniku
Rpeublike Srbije i ZOMUKD,a u Crnoj Gori u Krivicnom Zakoniku Republike Crne
Gore.
Posebno,ili sporedno krivicno zakonodavstvo nalazi se u zakonima koji regulisu
vrlo razlicite oblasti.
3.MJESTO KRIVICNOG PRAVA U PRAVNOM SISTEMU
Krivicno pravo zajedno sa ostalim granama prava cini pravni sistem jedne
zemlje.To podrazumijeva medjusobnu povezanost pojedinih grana prava.Naime ono
nema neku jasno ogranicenu oblast drustvenih odnosa koju samostalno regulise.To su
sfere koje su vec predmet regulisanja pojedinih grana prava u kojima,u izvjesnim
slucajevima,krivi-cno pravo mora da intrevenise jer pravna zastita putem drugih grana
prava nije dovoljna.
3.1.Krivicno pravo i kazneno pravo u sirem smislu
Kazneno pravo u sirem smislu obuhvata vise grana prava koje su srodne,ili imaju
iste ciljeve i koje se medjusobno dopunjavaju.Osim krivicnog prava koje se ponekad
naziva i materijalnim krivicnim pravom,tu spadaju krivicno procesno pravo,krivicno
izvrsno pra-vo,pravo o privrednim prestupima i prekrsajno pravo.
Odnos krivicnog prava i krivicnog procesnog prava moze se ukratko odrediti kao
odnos sustine i forme tj.krivicno procesno pravo omogucava primjenu krivicnog
prava.
Krivicno izvrsno pravo regulise postupak izvrsenja krivicnih sankcija i takodje je u
fu-nkciji primjene krivicnog prava tj.omogucava finalni stadijum te primjene.
Odnos krivicnog prava,prava o privrednim prestupima i prekrsajnog prava odredjen
je prije svega vrstom i karaktera delikata koje ove tri grane prava predvidjaju.To
su:krivicna djela,privredni prestupi i prekrsaji.
3.2.Krivicno pravo i Ustavno pravo
Modjusobnu vezu ove dvije grane prava karakterise prije svega to sto i krivicno
pravo, kao i druge grane prava,mora da polazi od odredjenih ustavnih nacela.U tom
pogledu po-seban znacaj za krivicno pravo imaju neka ustavna nacela,kao sto je
nacelo zakonitosti. Osim toga,ustavno pravo regulise i neka pitanja koja spadaju u
krivicnopravnu materiju te ih je u krivicnom pravu neophodno konkretizovati.To je
slucaj kada ustav nalaze krivi-cnopravnu zastitu nekih vrijednosti,bilo eksplicitno sto
je redje,bilo tako sto jamci odre-djena parva i slobode gradjana od kojih mnoga
zahtijevaju po svojoj prirodi i krivicno-pravnu zastitu.
3.3.Krivicno pravo i druge grane prava
Krivicno pravo nastoji da pruzi zastitu vrlo heterogenim sdobrima,i zbog toga ima
veze sa skoro svim granama prava.Ponekad se kaze da je krivicno pravo poslednja
linija u odbrani drustva.Otuda postoji supsidijarni i akcesorni karakter krivicnog
prava.Supsidija-rni karakter krivicnog prava podrazumijeva da krivicnopravna
intervencija dolazi u obzir samo kada se drugim granama prava ne moze obezbijediti
dovoljno efikasna zastita.Akce-sornost krivicnog prava znaci da ono po pravilu ne
stvara pravna dobra koja stiti,da ih ono vec nalazi u oblasti drugih grana prava i to u
formi u kojoj vec postoje u tim granama prava.To vodi i tome da se u pogledu jednog
dijela terminologije krivicno pravo u odre-djenoj mjeri sluzi terminologijom drugih
grana prava.
medjunarodni krivicni sud.Zagovornici osnivanja medjunarodnog krivicnog
pravosudja tvrde da je mo-guce primjenjivati dio medjunarodnog javnog prava koji se
obicno naziva medjunaro-dnim humanitarnim pravom.
5.2.Medjunarodni krivicni sud i medjunarodno krivicno pravo
Poslije otprilike jednog vijeka od pojave o formiranju medjunarodnog krivicnog
prava i medjunarodnog krivicnog suda,u Rimu je 1998.godine na diplomatskoj
konferenciji odrzanoj pod okriljem OUN-a osnovan Medjunarodni krivicni sud i
usvojen njegov Sta-tut.Ali i dalje je ostalo otvoreno pitanje u kojoj mjeri je uobliceno
pravo koje ce se taj sud primjenjvati.
Iako je doslo do osnivanja medjunarodnog krivicnog suda njegova buducnost jos
nije izvjesna.Svjesni tih nedostataka tvorci Statuta su u clan 21,unijeli odredbu koja u
slucaju da se ne moze primjeniti medjunarodno pravo,ukljucujuci i odredbe
Statuta,pod odredje-nim uslovima upucuje na primjenu nacinalnog krivicnog prava
one drzave cije bi pravo-sudje inace bilo nadlezno u konkretnom slucaju.Sporno je i
pitanje koliko osnivanje i dva ad hoc tribunala od strane Savjeta bezbjednosti
predstavlja “korak u pravom smjeru” i u kojoj mjeri iskustva ta dva tribunala mogu
doprinijeti uspjesnom pocetku rada stalnog medjunarodnog suda.
Kada je rijec o odnosu dva ad hoc tribunala i stalnog medjenarodnog krivicnog
suda nema sumnje da Statut iz Rima predstavlja znacajan napredak u onosu na statute
tih tribu-nala.Nacin osnivanja stalnog suda kao i unosenje nekih elementarnih
instituta opsteg di-jela krivicnog prava,detaljnije je i preciznije regulisanje materije
posebnog dijela u Statu-tu stalnog suda s´ tim sto su naknadno usvojeni i Elementi
krivicnih djela kajima su ona jos vise precizirana,istovremeno su i dokaz opravdanosti
kritike postojecih ad hoc tribu-nala.
Danas vise nije prihvatljivo da se nacelo zakonitosti u medjunarodnom krivicnom
pra-vu moze fleksibilnije shvatiti.Ako se vec zagovara neposredna primjena
medjunarodnog krivicnog prava,za nacelo zakonitosti moraju da vaze isti oni strogi
standardi koji su uo-bicajeni u krivicnom pravu.
Kada je rijec o krivicnim djelima protiv covjecnosti,genocide,krivicnim djelima
protiv mira i ratnim zlocinima,uocava se univerzalna pojava da u toj oblasti ne dolazi
do ozbi-ljnije primjene nacionalnog krivicnog prava.Do sada se pokazalo da drzave
nisu zaintere-sovane da protiv svojih drzavljana vode krivicne postupke za ova djela
koja su izvrsena na stetu drugih drzava,odnosno stranih drzavljana,sto je kod tih
krivicnih djela najcesce slucaj.
6.OSNOVNA NACELA KRIVICNOG PRAVA
Krivicno pravo se zasniva na odredjenim nacelima koja sum u svojstvena i po
njima se razlikuje od drugih grana prava.Najvaznija nacela krivicnog prava su:
1.nacelo zakonitosti
2.nacelo legitimnosti
3.nacelo individualne subjektivne odgovornosti
4.nacelo humanosti
5.nacelo pravednosti i srazmjernosti
6.1.Nacelo zakonitosti
Nacelo zakonitosti je u savremenim pravnm sistemima podignuto na rang ustavnog
na-cela.
Nacelo zakonitosti kao jedno od osnovnih nacela krivicnog prava sadrzano je u
odredbi clana 1.KZ.Prema toj odredbi,nikome ne moze biti izrecena kazna ili druga
krivicna sa-nkcija za djelo koje,prije nego sto je ucinjeno,zakonom nije bilo odredjeno
kao krivicno djelo,niti mu se moze izreci kazna ili druga krivicna sankcija koja
zakonom nije bila pro-pisana prije nego sto je krivicno djelo ucinjeno.
Nacelo zakonitosti u krivicnom pravu ima cetiri segmenta:
1.Prvi,nulla poena sine lege scripta,iskljucuje primjenu nepismenog,prije svega obica-
jnog prava.Lex scripta (scriptus-pisan),znaci da se samo pisanim krivicnim zakonom
mo-gu propisivati krivicna djela i sankcije sto je danas karakteristika krivicnog
zakona koja se podrazumijeva jer su zakoni pravni akti koji se uvijek donose u pisanoj
formi.
2.Drugi,nulla poena sine lege praevia,sadrzi zabranu retroaktivne primjene krivicnog
za-kona.Lex praevia (praevius-prethodan),znaci da nema krivicnog djela i krivicne
sankcije ukoliko to nije bilo propisano krivicnim zakonom prije nego sto je krivicno
djelo ucinje-no.
3.Treci,nulla poena sine lege certe,predstavlja nacelo odredjenosti koje nalaze da
krivi-cnopravne norme u sto je moguce visem stepenu budu odredjene i precizne.Lex
certa (ce-rtus-odredjen),zanci da krivicnim zakonom mora biti u sto vecoj mjeri
precizno odredje-no ponasanje koje predstavlja krivicno djelo i kazna za njega.
4.Cetvrti.nulla poena sine lege stricta,sadrzi zabaranu stvaranja prava putem
analogije. Lex stricta (strictus-tacan,uzak,izricit),znaci da krivicni zakon obuhvata
samo ono na sta se odnosi,a ne i neke slicne situacije.
6.2.Nacelo legitimnosti
Krivicno pravo mora uvazavati i nacelo legitimnosti koje prije svega znaci da
krivicno-pravna represija i krivicno pravo u cjelini moraju u sustinskom smislu biti
opravdani i nu-zni.
Legitimnost u najsirem smislu znaci opravdanost i prihvatljivost odredjenih
ustanova i normi.Ostvarivanje nacela legitimnosti zavisi od prihvatljivosti odnosno
ubjedjenja gra-djana o tome da li su odredjene institucije i norme opravdane,ne u
smislu nacela zakoni-tosti,vec u jednom “visem smislu” vrijednosti
(filozofske,politicke,eticke idr.).Za pojam legitimnosti je od posebnog znacaja
vrijednosni element,legitimnost pretpostavlja sagla-snost nekog ponasanja ili stanja sa
odredjenim sistemom vrijednosti.Za razliku od lega-lnosti koja se zasniva na
formalnim kriterijumima,za procjenu legitimnosti su od znacaja materijalni,vanpravni
kriterijumi.
6.3.Nacelo individualne subjektivne odgovornosti (nacelo krivice)
U savremenom krivicnom pravu opste je prihvacen princip individualne i
subjektivne odgovornosti koji,u stvari,proizilaze iz samog pojma i prirode krivice.Ovo
nacelo u stvari ima dva svoja djela:
1.Jedan dio se odnosi na to da neko moze odgovarati za svoje postupke samo ako je
kriv, ako postoji subjektivni odnos prema ucinjenom djelu (subjektivna odgovornost).
2.Drugi dio ovog nacela koji je u tijesnoj vezi sa prvim,odnosi se na zabranu
odgovorno-sti za postupke drugih lica tj.svako odgovara samo za svoje postupke,za
ono sto je on uci-nio (individualna odgovornost).
Nacelo individualne subjektivne odgovornosti,kako se sada shvata u krivicnom
pravu, znaci da svako odgovara samo za svoje postupke prema kojima ima odredjeni
psihicki odnos i zbog kojih mu se moze uputiti drustveno-eticki prijekor.
6.4.Nacelo humanosti
Nacelo humanosti u krivicnom pravu ima dva svoja aspekta,i to:
1.Prvi aspekt znaci da zastitna funkcija krivicnog prva mora biti humanisticki
orijentisana tj.da se krivicnim pravom prije svega stite najvaznija dobra covjeka.Samo
ono krivicno pravo koje zastitu osnovnih prava covjeka stavlja u centar svega,kome je
to i osnovna po-lazna tacka i cilj,i koje sve podredjuje tom zadatku moze njegovom
nuzno nehumanom sredstvu-kazni,dati humanisticku dimenziju.Krivicno pravo,ma
koliko njegove sankcije bile u relativnom smislu humane,ne moze biti humanisticki
kao privatna reakcija odrzala krvna osvjeta i tzv.umir (pomi-renje zavadjenih
stranaka).Godine 1798.donesen je prvi dio Zakonika Petra I Petrovica,a drugi dio
1803.godine.Suzbijanje krvne osvjete i uopste samovlasca je jedna od osnovnih
intencija ovog zakonika.Ovim zakonikom zadat je odlucan udarac privatnoj recesiji.
3.Krivicno pravo Jugoslavije 1918-1941.godine-U Jugoslaviji je od njenog
nastanka do donosenja jedinstvenog krivicnog zakonika postojalo sest pravnih
podrucja u oblasti krivicnog prava.Donijeto je i nekoliko posebnih zakona iz oblasti
krivicnog prava koji su vazili u cijeloj zemlji,medju kojima i Zakon o zastiti javne
bezbjednosti i poretka u drzavi od 1921.godine.Na unifikaciji krivicnog
zakonodavstva pocelo se raditi 1921,a novi Kri-vicni zakonik Kraljevine Jugoslavije
donijet je 27.januara 1929.godine.Krivicni zakonik iz 1929.gdine spada u red
tadasnjih modernih krivicnih zakonika.
4.Krivicno pravo Jugoslavije u toku Drugog svjetskog rata (1941-1945)-U toku
Dru-gog svjetskog rata Jugoslavija je bila napadnuta od Njemacke i njenih savjeznika
a zatim i okupirana.Okupatorske snage su vrsile vlast na nekim podrucjima
neposredno,a na ne-kim posredno preko satelitskih drzavnih tvorevina.Na tim
podrucjima krivicno pravo Kraljevine Jugoslavije vazilo je uglavnom i dalje,ali je bilo
mijenjano i dopunjavano u pravcu jacanja represije predvidjanjem drasticnih kazni za
krsenje naredbi okupatora.Me-djutim,sredinom 1941.godine formirao se pokret otpora
(NOB) koji je bio usmjeren ne samo na oslobadjanje zemlje od neprijateljskih vojnih
snaga,nego i na uspostavljanje no-vog drustvenog i pravnog poretka.Pisani izvori iz
tog razdoblja su rijetki,najvaznija je sacuvana Uredba o vojnim sudovima iz
1944.godine.
5.Jugoslovensko krivicno pravo od 1945.do 1992.godine-Odmah poslije rata
pocinje zakonodavna djelatnost i u oblasti krivicnog prava donosenjem vise zakona
kojima se predvidjaju krivicna djela u odredjenim oblastima.Donijet je Zakon o
vrstama kazni koji postavlja sistem od 12 vrsta kazni.Od posebnog znacaja je bila
Odluka od 3.februara 1945.godine,koja je kasnije postala Zakon o nevaznosti pravnih
propisa donijetih prije 6. aprila 1941.godine i za vrijeme neprijateljske
okupacije.Krivicni zakoni republika i po-krajina mijenjani su vise puta,a najznacajnije
izmjene i dopune saveznog Krivicnog zako-na izvrsene su 1990.godine.
-7-
6.Krivicno pravo SR Jugoslavije i u drzavnoj zajednici SCG-Nakon prestanka
posto-janja SFRJ nastavlja se njen kontinuitet u okviru SRJ.U oblasti krivicnog
zakonodavstva to se odrazava u zadrzavanju ranijeg zakonodavstva sa obavezom
njegovog uskladjivanja sa Ustavom Savezne Republike Jugoslavije iz
1992.godine.Izmjenama i dopunama KZ SRJ od 2001.godine smrtna kazna je potpuno
eliminisana iz sistema krivicnih sankcija,a umjesto nje je uvedena kazna zatvora u
trajanju od 40 godina zatvora.Poslije transforma-cije SRJ u drzavnu zajednicu Srbija i
Crna Gora (SCG),obe drzave clanice donijele su svoje krivicne zakonike.
8.IZVORI KRIVICNOG PRAVA
Izvori krivicnog prava se mogu dijeliti na osnovu razlicitih kriterijuma.Najvaznije
su dvije podjele.Prva je ona koja izvore dijeli na medjunarodne i nacionalne,a druga
na ne-posredne i posredne.
1.Medjunarodni izvori:Medjunarodni ugovori su po pravilu posredni izvor
krivicnog prava.Kao i Ustavi nekih drugih zemalja.Medjunarodna akta nisu u
dovoljnoj mjeri preci-zna,niti pak sadrze propisanu sankciju,da bi se mogla
neposredno primjenjivati,Jugoslavi-ja je ratifikovala veci broj medjunarodnih
konvencija,na osnovu kojih je u svoje zakono-davstvo unijela veci broj krivicnih
