Načela krivičnog postupka
Načelo akuzatornosti (optužno načelo)
–
Krivični postupak može se
pokrenuti i voditi samo na zahtjev ovlašćenog tužioca. Razlikujemo tri vrste tužioca i
to: Javni tužilac koji pokreće postupak po službenoj dužnosti. Oštećeni ili subsidijarni
tužilac koji se javlja u slučaju da javni tužilac odustane od podizanja optužnice u toku
same istrage ili da odustane od gonjenja kada podigne optužnicu. Privatni tužilac je
ovlašćeni tužilac za krivična djela koja se gone po privatnoj tužbi.
Načelo oficijelnosti krivičnog gonjenja
–
Ovo načelo podrazumijeva
da se krivični postupak pokreće po službenoj dužnosti od strane nadležnog tužioca
(ex officio).
U našem krivičnom postupku usvojen je princip oficijelnosti, pošto se
najveći broj krivičnih djela goni na zahtjev javnog tužioca kao ovlašćenog tužioca, tj.
po službenoj dužnostri odakle i vodi porijeklo naziv ovog načela. Dakle u slučaju da
se izvrši krivično djelo koje se vodi po službenoj dužnosti, izvršilac tog djela će se
goniti bez obzira na to da li oštećeni pristaje na to ili ne.
Načelo legaliteta (zakonitosti)
–
Načelo legaliteta definiše obavezu
javnog tužioca po sili zakona, preduzme gonjenje kada postoji osnovana sumnja da
je određeno lice učinilo krivično djelo koje se goni po dlužbenoj dužnosti. Ovo načelo
važi samo za ona djela koja se gone po službenoj dužnosti, te se kao zakvo odnosi
samo na javnog tužioca dok se na druge tužioce ne odnosi. Ovo načelo daje jednak
tretman svim građanima. Primjenjuje se u svim zemljama Evrope, a ima primjenu i
van tog kontinenta. U nekim zemljama javni tužilac ne smije odustati od gonjenja, u
drugim ima to pravo, ali samo uz pristanak višeg tužioca.
Suprotan princip, principu legaliteta jeste princip oportuniteta ili
cjelishodnosti. Putem ovog principa daje se ovlašćenje javnom tužiocu da odustane
od gonjenja kada je to korisno. Ovaj princip dolazi do izražaja kod krivičnih djela sa
neznatnom društvenom opasnošću. Ovo djelo je bitno u situaciji kada se kao
izvršilac krivičnog djela javlja maloletno lice, jer u takvim situacijama je bolje izbeći
gonjenje. Također je dozvoljeno odustajanje od krivičnog gonjenja za krivična djela
za koja je može izreći novčana kazna ili kazna zatvora do 3 godine ili blaža kazna,
pod uslovom da osumnječeni prihvati jednu od sljedećih obaveza:
1) Da otkloni štetnu posljedicu nastalu izvršenjem krivičnog djela ili da izvrši
nadoknadu pričinjene štete;
2) Da plati određeni novčani iznos u korist humanitarne organizacije, fonda ili
ustanove;
3) Da obavi određeni društveno –korisni ili humanitarni rad;
4) Da ispuni dospele obaveze izdržavanja;
5) Da se podvrgne odvikavanju od alkohola ili opojnih droga;
6) Da se podvrgne psihosocijalnoj terapiji.
Načelo neposrednosti
–
Prema ovom principu sve činjenice i svi dokazi koji služe
kao osnov za donošenje sudske odluke moraju se izvesti pred sudom. Ovo načelo
nalaže da sudije neposredno svojim čulima zapažaju sve činjenice koje se izlažu i
utvrđuju prilikom ispitivanja kako okrivljenog odnosno optuženog tako i prilikom
saslušanja svjedoka, vještaka, oštećenog i druge učesnike u postupku. Princip
1
neposrednosti omogućava prilikom procjene iskaza stranaka i drugih učesniuka u
postupku uzimaju u obzir i psihičke komponente koje se javljaju pri tome. Ovo
načelo je jedno od osnovnih načela krivičnog postupka. U tom pravcu Zakon o
krivičnom postupku predviđa da se na glavni pretres pozivaju optuženi i njegovi
branioci, tužilac, oštećeni i njegovi zakonski zastupnici i punomoćnici, kao i tumač,
svjedoci i vještaci. Izuzetno optuženom se može suditi i u odsustvu kada je u
bekstvu ili nije dostupan dražavnim organima, a postoje naročito važni razlozi da mu
se sudi u odsustvu. U skraćenom postupku može se donijeti presuda iako optuženi
nije prisutan, ali samo onda kada je stepen dokazanosti krivice optuženog toliki da
njegova izjava i iskaz ništa ne mogu promijeniti. U slučaju da je proces traje duže
vrijeme može se odrediti jedan ili dvojica sudija porotnika (posmatrača) kao
dopunskih sudija kako ne bi došlo do ponavljanja pretresa usljed nemoguštva nekog
od sudija – porotnika da dođe na glavni pretres. Ukoliko je glavni pretres održan bez
prisustva lica koja su morala biti prisutna postoji apsolutna povreda krivičnog
postupka. Ako glavni pretres traje duže od mjesec dana ili se glavni pretres drži pred
izmenjenim sastavom vijeća, onda pretres uvijek počinje iznova.
Imamo i odstupanja od načela neposrednosti koja su nužna i to su sljedeći slučajevi:
1) Ukoliko se određena lica ne mogu saslušati pred sudijom jer su u međuvremenu
umrla, duševno oboljela ili su teško oboljela tako da ne mogu doći na glavni pretres,
ili im je komunikacija otežana. Tada će se iskaz takvih osoba koji su dali ranije
pročitati;
2) Kada svjedoci, vještaci ili sam okrivljeni ne žele da daju iskaz na glavnom
pretresu;
3) U slučaju da se pojavi nejasna ili protivrečna situacija, kod okrivljenog se recimo
ne poklapa iskaz dat u fazi istrage i iskaz dat na glavnom pretresu, tada će mu se
pročitati raniji iskaz, isto tako će se uraditi ako se takva situacija dogodi sa
svjedokom ili vještakom;
4) U slučaju da se stranke saglase, ili po nahođenju suda kada je svjedok ili vještak
ranije dao iskaz pred sudom, tada se njihovi iskazi čitaju na osnovu prijedloga
stranaka.
Načelo usmjenosti
–
Ovo načelo podrazumijeva da sve činjenice i dokazi na kojima
se zasniva presuda moraju biti izneseni na glavnom pretresu. Ovo načelo
podrazumijeva da bez obzira na to šta su svjedoci, vještaci ili sam okrivljeni rekli u
toku same istrage ili kakav su iskaz dali isto to moraju ponoviti pred sudijom
usmeno. Zakon o krivičnom postupku ne koristi ovaj termin usmenost, a zakonska
formulacija predviđa da sud zasniva presudu samo na činjenicama i dokazima
''iznetim na glavnom pretresu'' podrazumijeva da se takve činjenice iznose usmjeno.
Ovo načelo usmjenosti nije samo dužnost već je i pravo, jer putem ovog načela
stranka može da koriguje svoj iskaz, može da ga dopuni, može da objasni pojedine
segmente ako je to potrebno, krajni cilj ovog načela je u dolaženju do toga da se sve
činjenice koje su bitne za postupak i donošenje presude razjasne, što je i cilj
krivičnog postupka. Sačinjavanje zapisnika nije u suprotnosti sa ovim načelom, jer se
načelo usmjenosti manifestuje u svim fazama krivičnog postupka, a zapisnik je samo
dokaz o preduzetim procesnim radnjama.
2
c)
Kada je to potrebno radi čuvanja morala. Ovdje se prije svega misli na krivična
djela izvršena iz oblasti seksualne pobude. Ovdje se prije svega misli na očuvanje
polnog morala. Ovakva krivična djela izazivaju veliko interesovanje građana;
d)
Kada se kao izvršioci krivičnih djela javljaju maloletnici, bez obzira na to li se
radilo o mlađim maloletnicima (lica od 14-16 godina) ili o starijim (lica od 16-18
godine). Ovo se radi zbog toga što se maloletna lica u ovom stadijumu nalaze u
posebnom psihičkom razvoju te bi javno iznošenuje inkriminisanih radnji negativno
uticalo na njih;
e)
Kada je to potrebno radi očuvanja i zaštite ličnog i porodičnog života okrivljenog
ili oštećenog. Ti interesi mogu biti različiti, od intimnih preko porodičnih. Prilikom
izostavljanja javnosti vijeće donosi rješenje uz obrazloženje. Ovo rješenje se može
pobijati samo uz žalbu na presudu, a ne posebnom žalbom.
Načelo utvrđivanja istine –
Cilj krivičnog postupka je niko nevin ne bude osuđen,
a da se učiniocu krivičnog dela izrekne krivična sankcija pod uslovima koje predviđa
krivični zakon i na osnovu zakonito sprovedenog postupka. Kažu filozofi ''istina je
jedna''. Sud sudi na osnovu raspoloživih dokaza i ličnih ubjeđenja sudije. Sud mora
sa punom pažnjom da ispita sve činjenice koje terete ili olakšavaju optuženom na
objektivan način.
Tužilac kao stranaka krivičnog postupka
Ovlašćeni tužilac je nosilac funkcije gonjenja u krivičnom postupku, a ujedno i
stranka istog. Razlikujemo tri vrste tužilaca i to:
1. Javni tužilac:
Javni tužilac je ovlašćeni tužilac za djela koja su u
posebnom dijelu krivičnog zakonika republike Srbije naznačena da se gone po
službenoj dužnosti od strane javnog tužioca. Država i javni tužilac kao njen
predstavnik nisu zainteresovana za svako krivično djelo, već samo za ona u kojima
postoji visok stepen društvene opasnosti, gdje je prouzrokovana veća materijalna
šteta itd.
Javno tužilaštvo je samostalni državni organ koji goni učinioce krivičnih i
drugih zakonom određenih kažnjivih djela, ulaže pravna sredstva radi zaštite
ustavnosti i zakonitosti. Javno tužilaštvo vrši svoju funkciju na osnovu ustava i
zakona. Funkciju javnog tužioca vrše republički, okružni i opštinski javni tužioci. Javni
tužilac se nalazi na čelu javnog tužilaštva, kao državni organ rukovodi radom javnog
tužilaštva i zastupa ga u odnosu na treća lica. Javni tužilac je ovlašćen da sam ili
preko svojih zamjenika vrše sve radnje koje su usmerene ka gonjenju učinioca
krivičnih djela koja se gone po službenoj dužnosti. Javni tužilac je samostalni i glavni
krivičnoprocesni subjekt, koji se javlja sa funkcijom optužbe i u odnosu na
okrivljenog on je krivičnoprocesna stranka.
Za postupak u predmetima sa elementima organizovanog kriminala
formirano je Specijalno tužilaštvo i to u okviru okružnog javnog tužilaštva u
Beogradu za teritoriju Republike Srbije. Ta djela su recimo: krivična djela protiv
ustavnog uređenja i bezbednosti republike, protiv čovječnosti i međunarodnog
prava, falsifikovanja i pranja novca, nedozvoljene trgovine, nedozvoljene trgovine
oružjem, municijom ili eksplozivnim sredstvima, trgovine ljudima, primanje i
4
uzimanje mita i za druga krivična djela za koja je zaprijećena kazna zatvora
najmanje pet godina. Radom specijalnog tužilaštva rukovodi specijalni tužilac za
suzbijanje organizovanog kriminala. Njega postavlja republički javni tužilac iz redova
javnih tužilaca koji ispunjavaju uslove za izbor okružnog javnog tužioca (šest godina
rada u pravosuđu) kao i zamenici (četiri godine rada u pravosuđu) uz pismenu
saglasnost lica koja se postavljaju na tu dužnost. Razlikujemo još i tužilaštvo za
ratne zločine, kao i tužilaštvo o visoko-tehnološkom (hi tech) kriminalu u okviru
republičkog javnog tužilaštva.
Načela javnog tužilaštva
Princip monokratskog odlučivanja:
Ovo načelo u suštini znači da sve poslove iz
nadležnosti svih nižih i viših javnih tužilaštava obavlja uvijek jedno lice, tako da ne
postoji odlučivanje i vršenje poslova u zbornom sastavu. Prema tome, u odnosu na
treća lica uvijek je odgovorno jedno lice iz javnog tužilaštva, bez obzira na to da li se
prema ovim licima pojavljuje sam javni tužilac, ili njegovi zamjenici.
Princip hijerarhijskog uređenja:
Ovaj princip znači podređenost nižih javnih
tužilaštava vašim i obrnuto nadređenost viših javnih tužilaštava u odnosu na niža.
Ovo načelo se odnosi i na samo javno tužilaštvo kao cjelina, npr. Na čelu opštinskog
javnog tužilaštva nalazi se opštinski javni tužilac, njemu su podređeni svi članovi tog
tužilaštva, a i on je nadrđen u odnosu na sve njih. Ovo načelo omogućava vršenje
disciplinske vlasti višeg javnog tužioca u odnosu na niže javne tužioce, kao i nadzor
nad radom nižih javnih tužioca. U Zakonu o javnim tužilaštvu Republike Srbije iz
1991. godine predviđeno je da su niži javni tužioci podređeni višim javnim tužiocima,
s tim da su za svoj rad odgovorni i Skupštini republike Srbije koja ih bira i razrešava
na prijedlog Visokog savjeta za pravosuđe, a njihove zamjenike imenuje Visoki savjet
pravosuđa na period od osam godina, sa mogućnošću reizbora. Usljed djelovanja
ovog načela viši javni tužilac ima pravo da daje kako apstraktne tako i konkretne
instrukcije po pitanjima opšteg i konkretnog djelovanja.
Princip devolucije:
Ovaj princip znači pravo višeg javnog tužioca da preuzme i
neposredno vrši poslove iz nadležnosti nižeg javnog tužioca, npr. Okružni javni
tužilac može preuzeti gonjenje učinioca krivičnog djela koja su bila pod stvarnom i
mjesnom nadležnošću opštinskog javnog tužioca.
Načelo supstitucije:
Ovo načelo daje pravo višeg javnog tužioca da preuzme
vršenje određenih poslova u konkretnoj krivičnoj stvari od nižeg javnog tužioca, s
tim što ove poslove ne vrši on neposredno, nego ih poverava nekom drugom nižem
javnom tužiocu, npr. Okružni javni tužilac uzme neke poslove iz nadležnosti jednog
opštinskog javnog tužioca i poverava ih drugom opštinskom javnom tužiocu.
Princip jedinstva i nedeljivosti:
Ovo načelo podrazumijeva da je tužilaštvo
jedinstveni državni organ za cijelu zemlju.
Sticanje svojstva javnog tužioca
5
i zakonitosti propisa i drugih opštih akata, utvrđuje vrste i načine stručnog
usavršavanja j. tužilaca i zamjenika, nadzire rad j. tužilaštava...
Okružni javni tužilac
nadležan je da postupa pred okružnim sudovima i da nadzire
i usmerava područna opštinska javna tužilaštva. Okružni javni tužilac u sedištu
trgovinskog suda postupa i pred trgovinskim sudom.
Opštinski javni tužilac
postupa pred opštinskim sudom.
Što se tiče mjesne nadležnosti javnog tužioca, ona se određuje prema odredbama
koje važe za nadležnost suda onog područja za koje je tužilac postavljen.
Ukoliko javno tužilaštvo ne može da vrši nadležnost, republički javni tužilac može
preneti njegovu nadležnost na drugo tužilaštvo istog ili višeg ranga. O zahtjevu za
izuzeće javnog tužioca rješava sam javni tužilac, a o izuzeću samog javnog tužioca
raspravlja Visoki savjet za pravosuđe.
Prilikom donošenja odluka javni tužilac se mora da rukovoditi:
1) Principom legaliteta
(zakonitosti) ovo znači da je javni tužilac u obavezi da
pokrene postupak kada ima osnovanu sumnju kao najveći stepen vjerovatnoće da je
učinjeno krivično djelo, a mora ga goniti po službenoj dužnosti ex soficio.
2) Princip samostalnosti
daje mogućnost javnom tužiocu da odluke u vezi
gonjenja donosi samostalno.
Načelo oportuniteta
(cjelishodnosti) u nekim slučajevima važi i za javnog tužioca,
a znači da javni tužilac ponekad može i da ne pokrene krivični postupak iako postoje
svi elementi bića krivičnog djela. Ovo načelo posebno ima značaja za maloletnike za
ona krivična djela za koja slijedi kazna zatvora do tri godine. Kada javni tužilac ima
ovakav slučaj sa punoletnim licem tada imamo tzv. ''odloženo gonjenje''.
3) Princip mutabiliteta
(promjenjljivosti) znači da javni tužilac bez obzira što je
glavni inicijator svih radnji gonjenja okrivljenog od početka pa do kraja krivičnog
postupka može odustati od gonjenja.
Funkcija javnog tužioca su one aktivnosti koje javni tužilac ostvaruje u pretkrivičnom
i krivičnom postupku u okviru prava i obaveza određenih zakonom. U sklopu toga
ima funkciju gonjenja i rukovođenja krivičnim postupkom. Javni tužilac ima
ovlašćenja da: zahtijeva sprovođenje istrage, da podiže i brani optužne akte, a to su:
optužnicu i optužni prijedlog. Da izjavljuje žalbe protiv nepravnosnažnih sudskih
odluka, da podnosi vanredne pravne lijekove protiv pravnosnažnih presuda: podnosi
žalbu na pravnosnažnu presudu, zahtjev za ponavljanje postupka, zahtjev za zaštitu
zakonitosti i zahtjev za vanredno ublažavanje kazne. Odluke shodno ovim
funkcijama su još da: donošenje rješenja o odbačaju krivične prijave, rješenje za
odlaganje gonjenja. Podnošenje zahtjeva za prikupljanje dodatnih obavještenja. Javni
tužilac može da odluči da podnese zahtjev istražnom sudiji za sprovođenje samo
pojedinih istražnih radnji zbog ekonomičnosti.
Funkcija operativnosti se sastoji u rukovođenju predkrivičnim postupkom. Javni
tužilac je inicijator i koordinator svih aktivnosti u predkrivičnom postupku. Ove
aktivnosti su usmjerene na otkrivanju krivičnih djela i pronalaženju njihovih učinioca.
Dužnost je i obaveza nadležnih državnih organa da postupe po zahtjevu javnog
tužioca. Javni tužilac može obavijestiti odbor za Bezbjednost Skupštine Srbije, o
neposlušnost određenog organa unutrašnjih poslova. Isto to može uraditi i njegovom
nadčinjenom starešini. Saradnja javnog tužioca i organa unutrašnjih poslova se ne
završava u predkrivičnom postupku.
7
