KRIVIČNO PROCESNO PRAVO I

Uvodne napomene

Treba   navesti   da   je   važan   cilj   za   savremenu   i   demokratsku   državu   uspješno
funkcionisanje   krivičnoprocesnog   sistema,   putem   kojeg   se   nastoje   učinitelji   krivičnih
djela   srazmejrno   kazniti   putem   zakonom   utvrđenog   postupka,   u   kojem   im   se   sudi,
utvrđuje njihova krivična odgovornost, te najzad određuje krivična sankcija.
Konflikt koji nastaje kao rezultat krivičnoga djela, može se posmatrati više aspekata:

odnos između izvršioca i žrtve

, u kojem se može razlikovati pravda i pravičnost,

a u kojem žrtva zahtijeva i želi vidjeti optuženoga kažnjenim, dok optuženi
zahtijeva da mu se sudi u pravičnom postupku unutar kojeg se utvrđuje njegova
krivnja ili nevinost.

odnos između izvršioca i države

jest predstavljen tako da država želi kazniti

izvršioca krivičnoga djela, dok izvršioc želi da mu se krvinja za učinjeno krivično
djelo mora utvrditi na suđenju koje je provedeno u skladu sa zakonom, te da mu
se unutar krivičnog postupka garantuju minimalni standardi o pravima čovjeka

treća dimenzija konflikta odnosi se na procesuiranje krivičnih djela pred
međunarodnim krivičnim sudovima

, među njima i pred stalnim Međunarodnim

krivičnim sudom, a pri čemu ovo procesuiranje za cilj ima opravdanje pred
međunarodnom zajednicom u slučaju da nacionalni sudovi neopravdano pokažu
nespremnost ili nesposobnost za suđenje krivičnih djela iz nadležnosti ove stalne
međunarodne instance.

Pojmovno uređenje krivičnog procesnog prava

U teoriji krivičnog procesnog prava razmatraju se različite definicije krivičnoga
postpuka, pa se naprimjer govori o:

Realističkom pojmu krivičnog postupka

prema kojem je krivični postupak skup

zakonom uređenih procesnih radnji koje sa određenim procesnim ciljem preduzimaju
procesni subjekti.
- nadalje, da se govoriti o

jurističkom ili pravnom pojmu krivičnoga postupka

, pri

čemu se naglašava da procesni subjekti raspolažu određenim pravima i dužnostima i
da se nalaze na odgovarajućim pravnim odnosima kako bi ostvarili prava i odgovorili
dužnostima. Procesnopravni odnosi i procesni subjekti su ugrađeni u pravni pojam
krivičnoga postupka, a procesne radnje su pojam nižeg ranga i predstavljaju
instrumente za realizaciju prava i dužnosti procesnih subjekata.
-

krivičom postupku kao nizu procesnopravnih položaja.

Naime, krivični

postupak je pravni položaj s obzirom da stranke (tužilac i osumnjičeni, odnosno
optuženi) preduzimaju procesne radnje polazeći od toga kakav im je pravni položaj u
određenom procesnom trenutku.
-

trostrukoj ili tripartitnoj perspektivi krivičnoga postupka

, čija je specifičnost u

supsumiranju nižih procesnih pojmova pod više, odnosno najviše pojmovne

kategorije krivičnog procesnog prava. U tom smislu, svaki procesni pojam odgovara
pravnom dejstvu, pravnoj situaciji ili pravnom odnosu.

Skup krivičnoprocesnih radnji koje preduzimaju krivičnoprocesni subjekti u
slučaju postojanja sumnje da je izvršeno krivično djelo kako bi se ostvario
društveno prihvatljiiv cilj reakcije na kriminalitet – predstavlja krivični postupak.

Ukoliko se pojam krivičnog postupka definiše sa aspekta krivičnoprocesnih odnosa, onda

krivični postupak predstavlja skup krivičnoprocesnih odnosa koji se razvijaju
između krivičnoprocesnih subjekata u slučaju sumnje da je izvršeno krivično djelo
kako bi se postigao društveno prihvatljiv cilj reakcije na kriminalitet.

Uzimajući u obzir navedene definicije, da se zaključiti da

je krivično procesno pravo

pravna grana koja uređuje prava i dužnosti krivičnoprecesnih subjekata, vrste i
oblik krivičnoprocesnih radnji koje se poduzimaju, kao i oblik krivičnoprocesnih
odnosa u koje stupaju krivičnoprocesni subjekti kada preduzimaju
krivičnoprocesne radnje.

Krivično procesno pravo predstavlja skup pravnih propisa kojima se
uređuje pravni i procesni pololožaj subjekata krivičnog postupka, te
omogućava da ti subjekti u skladu sa zakonom ostvaruju svoje osnovne
procesne funkcije, u cilju realizacije svojih prava i dužnosti, te radi
donošenja odluke kojom se rješava stvar koja je predmet krivičnog
postupka.

Cilj i zadatak krivičnog procesnog prava

Osnovi cilj i zadatak krivičnog procesnog prava jest rješavanje predmeta krivičnoga
postupka, ali pored toga,

cilj krivičnog postupka traži i razmatra odgovore na

sljedeća pitanja:

uvrditi da li je u konkretnom slučaju izvršeno krivično djelo

da li je osoba prema kojoj je upravljen krivičnopravni zahtjev učinila krivično
djelo

da li je kriva ili nije kriva za djelo koje joj se stavlja na teret

da li se u smislu materijalnog krivičnog prava mogu primijeniti krivičnopravne
sankcije.

Odnos krivičnog procesnog prava sa drugima pravnim
granama

Ustavnog suda BiH jest da ispita kvalitet zakona, odnosno u kojoj mjeri su povrijeđena
prava iz EKLJP, a o najosjetljivijim pravima se raspravlja u krivičnom postupku.

Krivično procesno pravo i kriminalistika

Kriminalistika i njena saznanja su od naročite važnosti za krivično procesno pravo, tako
da se često

u literaturi kaže da krivični postupak dobija svoj život od kriminalistike,

kao što krivično pravo dobija svoj život od krivičnog postupka.

Pri tome, nijedna od

spomenutih naučnih oblasti nije u podređenom položaju prema onoj drugoj – naprotiv,
sve su ravnopravne i imaju podjednak značaj u borbi i prevenciji od kriminaliteta.
Saznanja, činjenice i materijal do kojih dođe kriminalistika putem raznih metoda daju
materijal i dokaze koju su od velikog značaja za krivični postupak, olakšavajući
utvrđivanje istine, a samim tim omogućavajući da se krivični postupak odvija što
kvalitetnije, te najzad da se donese što pravičnija i poštenija presuda.

Krivično procesno pravo i građansko procesno pravo

Građansko procesno pravo obuhvata pravila koja se odnose na postupanje suda u
građanskim predmetima, tako da uređuje odnose nastale u okviru imovinskopravnih i
drugih građanskopravnih sporova fizičkih i pravnih osoba. Dakle, i jednom i u drugom
procesnom pravu, pravo odlučivanja pripada sudu, te se oba procesna prava svrstavaju u
granu sudskog prava. Shodno tome, vidno je da postoje određene sličnosti, ali i razlike
između dva navedena procesna prava.

Osnovna razlika

jest u predmetu spomenutih

procesnih prava. Naime, u krivičnom postupku sud, pod zakonskim uslovima, utvrđuje
postojanje krivičnog djela i krivične odgovornosti, te odlučuje o primjeni krivične
sankcije prema izvršitelju krivičnog djela. U građanskom postupku sud, pod zakonskim
uvjetima odlučuje o imovinskopravnim i drugim građanskopravnim sporovima fizičkih i
pravnih lica.
Nadalje,

razlika

je i u činjenici da se krivični postupak vodi i bez volje oštećene osobe,

odnosno vodi se u javnom interesu po službenoj dužnosti. S druge strane, građanski
postupak se vodi po pravnom zahtjevu stranke (fizičke ili pravne osobe) i u interesu iste,
odnosno stranke koja je podnijela zahtjev za pokretanje građanskog postupka.
Sličnosti između građanskog i krivičnog postupka su u pojedinim zajedničkim načelima,
pa tako naprimjer, u oba postupka važe načela utvrđivanja istine, slobodne ocjene
dokaza, načela neposrednosti ili usmenosti.
No, bez obzira na razlike između krivičnog i građanskog postupka, u krivičnom postupku
se može raspravljati o pojedinim pitanjima koja su predmet građanskog postupka – to je
slučaj sa preducijalnim ili prethodnim pitanjima, te slučaj kada se u krivičnom postupku
raspravlja o imovinskpravnom zahtjevu, koji se uglavnom veže za građanski postupak.

Univerzalna i regionalna krivičnoprocesna pravna pravila

U međunarodnom pravu prihvata

se podjela krivičnog prava na njegov materijalni dio

– opšti i posebni, procesnopravni, izvršni i organizacijski dio. Izraz međunarodno
krivično

pravo odnosi se na :

međunarodno materijalno krivično pravo

koje razmatra norme koje upućuju na

krivična djela sa međunarodnim elementom ili međunarodna krivična djela, te
razmatra neka pitanja opšteg dijela – npr. načelo zakonitosti, opšti pojam krivičnoga
djela i krivične sankcije i dr., kao i na pravila o primjeni krivičnog zakonodavstva.
-

međunarodno krivično procesno pravo

koje obuhvata norme za zaštitu ljudskih

prava u svim represivnim postupcima , te krivični postupak pred međunarodnim
sudom.
-

međunarodno krivično izvršno pravo

ili norme međunarodnog prava o izvršenju

krivičnih sankcija i
-

međunarodno krivično organizacijsko pravo

, tačnije norme međunarodnog prava

kojima je međunarodna zajednica ustanovila međunarodne krivične sudove i utvrdila
njihov status.

Međunarodno pravo o pravima čovjeka i krivično procesno pravo

Za uspješan krivični postupak, važne su

dvije tendencije

koja važe u okvirima krivičnog

procesnog prava:

tendencija za osiguranje efikasnog krivičnog postupka u borbi kriminaliteta,

odnosno da svaki izvršilac krivičnog djela bude uhvaćen i kažnjen u skladu sa
sankcijama koje su propisane materijalnim krivičnim pravom i

tendecija zaštite građana od neopravdanog krivičnog gonjenja i osude,

odnosno da svaka osoba protiv koje se vodi krivični postupak, raspolaže
mogućnostima za odbranu.

S tim u vezi, opšti prikaz zaštite prava i sloboda čovjeka i građanina u krivičnoprocesnom
sistemu BiH, traži da se naglasi sljedeće:

Prvo

, Ustavom BiH, prihvaćeni su međunarodni dokumenti Ujedinjenih naroda i

Vijeća Evrope, koji su postali instrument za zaštitu ljudskih prava i sloboda
unutar BiH. Oni imaju pravnu snagu ustavnih odredbi, odnosno prioritet nad svim
ostalim domaćim zakonima i direktno se primjenjuju u BiH.

Drugo,

sve države članice Vijeća Evrope moraju se uklopiti u standarde za zaštitu

ljudskih prava i osnovnih sloboda, što znači da moraju prilagođavati svoje ustave
i svoje zakonodavstvo, kao i pravnu praksu koja je navedena u sudskoj praksi
suda iz Strasbourga, i uvažavati je kao obaveznu i djelujuću erga omnes – prema
svima.

Međunarodni izvori krivičnog procesnog prava su multilateralni i bilateralni
ugovori koje je BiH potpisala i ratifikovala, kao i odredbe međunarodnog običajnog
prava.

Osnovni međunarodni izvori

krivičnog procesnog prava u BiH su:

Univerzalna deklaracija o pravima čovjeka

Međunarodni ugovor o građanskim i političkim pravima

Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda

Konvencija o pravima djeteta

Evropska konvencija o sprečavanju mučenja, nehumanog ili ponižavajućeg
postupanja ili kažnjavanja.

Dopunski međunarodni izvori krivičnog procesnog prava

su npr. – Evropska

konvencija o suzbijanju terorizma, Rimski statut Međunarodnog krivičnog suda,
Krivičnopravna konvencija protiv korupcije i dr.
Treba naglasiti da, iako

sudska praksa

nije izvor krivičnog procesnog prava, ipak sudsko

tumačenje aktuelnih pravnih akata omogućava tumačenje u okviru evropskog krivičnog
procesnog prava. Presude ESLJP imaju višestruko presudnije i dalekosežnije pravne
efekte od presuda najviših državnih pravosudnih instanci i djeluju erga omnes.

Važenje krivičnog procesnog prava

U pogledu razmatranja važenja krivičnog procesnog prava,

govori se o prostornom,

vremenskom važenju, te o važenju u odnosu na osobe.

prostorno važenje krivičnog procesnog prava veže se teritorijalni

princip u smislu

da se forma pravnih radnji određuje prema zakonima mjesta gdje se te radnje
poduzimaju. Iz navedenog proizilazi zaključak da sud i drugi organi koji učestvuju u
krivičnom postupku moraju preduzimati radnje i voditi postupak za sva krivična djela iz
svoje nadležnosti prema odredbama domaćeg procesnog zakonodavstva, što znači da
krivičnopravnu sankciju može izreći samo nadležan sud u postupku koji je pokrenut i
proveden prema tom zakonu.
U odnosu na

vremensko važenje krivičnog procesnog prava

primjenjuje se princip da

se valjanost pravnih radnji cijeni prema propisima koji su se primjenjivali u vrijeme
njihovog poduzimanja. Krivični postupak vodi se prema zakonskim odredbama koje su
na snazi u vrijeme preduzimanja krivičnoprocesnih radnji. Nove krivičnoprocesne norme
primjenjuju se od stupanja na snagu na sve buduće krivične postupke, bez obzira što je
krivično djelo izvršeno prije stupanja na snagu konkretnog procesnog zakona. Prema
tome, krivičnopricesni zakon, za razliku od krivičnog zakona, nema retroaktivno dejstvo.
Ali, specifična situacija nastaje kad u toku krivičnog postupka dođe do stupanja na snagu
novih krivičnoprocesnih normi. I u ovom primjeru vrijedi pravilo primjene novog
procesnog zakona nakon njegovog stupanja na snagu, s tim što su radnje koje su
preduzete prema ranijim propisima – pravno valjane.

U teoriji krivičnog procesnog prava govori se i o važenju ovog prava i u odnosu na
osobe

. S obzirom da se krivični postupak vodi protiv osobe za koju postoje osnovi

sumnje da je učinila krivično djelo, to znači da se krivično procesno pravo BiH
primjenjuje ne samo na njenog državljanina, već i na osobu koja ima strano državljanstvo