BOSNA I HERCEGOVINA
FEDERACIJA BIH
-
-
SEMINARSKI RAD
KULTURA BOSNE I HERCEGOVINE
MENTOR: AUTOR:
--
, mart 2013. godine
2
SADRŽAJ
1. UVOD.....................................................................................................................................3
2. KNJIŽEVNI RAD NA ORIJENTALNIM JEZICIMA....................................................4
3. ARHITEKTURA..................................................................................................................5
4. DŽAMIJE U BOSNI I HERCEGOVINI............................................................................6
5. CRKVE.................................................................................................................................. 7
6. MEDRESE.............................................................................................................................7
7. TEKIJE..................................................................................................................................8
8. HANOVI I KARAVAN SARAJI.........................................................................................9
9. BEZISTANI...........................................................................................................................9
10 .SAHAT-KULE.................................................................................................................... 9
11. MOSTOVI......................................................................................................................... 10
12. MEMORIJALNA ARHITEKTURA..............................................................................11
13. ČESME I ŠADRVANI......................................................................................................12
14. HAMAMI...........................................................................................................................13
15. TRADICIONALNA NOŠNJA.........................................................................................13
16. TRADICIONALNE IGRE...............................................................................................14
17. ZABORAVLJENI STARI ZANATI............................................................................... 14
18. UMJETNOST....................................................................................................................15
19. OBRAZOVNI SISTEMI I STEPENOVANJE ŠKOLA NA PODRUČJU BiH..........16
20. ZAKLJUČAK................................................................................................................... 17
21. LITERATURA..................................................................................................................17
4
ustanova, koje su u osnovi počivale na dobročinstvu i vakufima, poput mekteba i islamskih
škola sa različitim nivoima obrazovanja, džamija i tekija uz koje su bile pripojene bogate opće
i specijalizirane biblioteke. Ova mreža ustanova se širila sve dok nije postala izvor kulture i
svjetionik nauke vodeći računa o naučnom životu i razvijanju učtivosti. Postoje dokazi koji
ukazuju da su Bosanci veoma brzo usavršili sve temeljne znanstvene discipline postavši
nosiocima nauke i poklonicima obrazovanja, te da su zauzeli najviše položaje i napredovali do
najvećih zvanja na polju obrazovanja ne zaostajući za svojim savremenicima u Carigradu.
Proslavili su se na ovom području bosanski gradovi: Sarajevo, Mostar, Akhisar (Prusac),
Foča, Banja Luka, Tuzla, Travnik i dr.
2. KNJIŽEVNI RAD NA ORIJENTALNIM JEZICIMA
U četiristoljetnom razdoblju osmanske vladavine u Bosni, od 1463. do 1878. godine,
književni rad Bošnjaka razvio se u četiri različita toka:
1. usmeno, narodno pjesništvo,
2. epistolarna književnost, krajišnička pisma,
3. književnost na turskom, arapskom i persijskom jeziku i
4. alhamijado književnost.
Posebno mjesto u staroj bošnjačkoj književnosti pripada književnom radu na orijentalnim
jezicima (turskom, arapskom i persijskom), koja svoj procvat doživljava u periodu od 15. do
17. stoljeća, nastavlja sa nešto slabijim intenzitetom u 18. i traje do polovine 19. stoljeća. Od
Adnija (umro 1474.) do Arifa Hikmeta (umro 1903.).
Još od prvih dana prihvatanja islama u Bosni, brojni Bošnjaci školuju se u domaćim
medresama, zatim u Carigradu. Mnogi od njih, svojim radom, stiču ugledna mjesta u
orijentalnim islamskim književnostima i nauci.
Ostavljajući po strani teološku književnost i naučna djela većinom pisana arapskim jezikom,
te rad na gramatici, leksikografiji i historiji, poetska djelatnost Bošnjaka, najviše na turskom i
persijskom, obuvata veliki broj stvaralaca od kojih su neki ušli u klasiku ovih književnosti.
Tako, dr. Safvet-beg Bašagić u svojoj disertaciji “Bošnjaci i Hercegovci u islamskoj
književnosti”, 1912., opisuje život i rad oko 130 pjesnika i ljudi od pera, a Mehmed Handžić
je objavio “Književni rad bosanskohercegovačkih muslimana”, 1934. godine, u kojoj govori o
životu oko 200 pjesnika i naučnika. Dr. Hazim Šabanović, poslije dugo godina rada, uspio je
kompletirati “Književnost Muslimana BiH na orijentalnim jezicima”, koja sadrži bio-
bibliografske podatke o poznatim i do njega nepoznatim piscima. Safvet-beg Bašagić o ovim
piscima u svojoj disertaciji kaže:
“
... pjesnici iz naših krajeva većinom čine neki poseban genre na polju turskog pjesništva. Bez
svake sumnje oni su stajali pod uplivom naše narodne poezije, koja imade toliko obilje turskoj
književnosti nepoznatih pjesničkih izraza i slika. Mjesto da pozajmljuju sve pjesničke ljepote
od Arapa i Persijanaca, kao što su to činili i turski pjesnici, posegnuli bi kat-kad i za bogatom
riznicom naše usmene poezije, pa iz nje u finoj formi izložili na turskom Parnasu mnogu
dragocjenu umotvorinu.
”
Kao i na turske pjesnike i na većinu Bošnjaka koji su pisali na orijentalnim jezicima uticala je
klasična persijska književnost, a naročito književni rad dvojice velikih perzijskih pjesnika
5
Omera Hajjama (umro 1123.) i Hafiza (umro 1389.) U svojim rubaijama i gazelama
(naročitim pjesničkim oblicima) oni su uglavnom pjevali (često u mističnom zanosu) - o
ljubavi, vinu i životnim radostima. Ti ljubavni, bekrijski i hedonistički motivi preovladavaju i
u orijentalnoj književnosti Bošnjaka. Značajno je da su oni često unosili i duh i ton narodne
usmene pjesme svoga zavičaja. Taj narodni duh izvire iz poezije Derviš-paše Bajezidagića, iz
gazela Muhameda Nerkesije, prisutan je i u ljubavnoj poeziji Habibe Stočević -
Rizvanbegović. Sam Arif Hikmet jednom je kazao da je njegov narod najveći pjesnik. Dakle,
nesumnjiv je uticaj sevdalinke u njegovom djelu.
Niz motiva koji se javljaju u ovoj poeziji; ljubav, ljepota i erotika, proširuju se ka hedonizmu,
lirsko-bekrijskom zanosu da bi na kraju prešao u mistiku. Od ljubavi i vina ostaje samo
mistično-simbolična poetska alegorija na putu približavanja Bogu i saznanja Boga, odnosno
sjedinjenje s njim.
3. ARHITEKTURA
Arhitektura Osmanskog carstva je u cjelini specifična i drugačija od ostalih, posebno kada je u
pitanju izgradnja džamija u stilu Mimara Sinana, kao Sulejmanija džamija iz 16. vijeka.
Gotovo 500 godina bizantska arhitektura je utjecala na izgradnju džamija kao što je Aja
Sofija, koja je poslužila kao primjer za mnoge osmanske džamije kao što je Šehzada džamija,
Sulejmanija džamija i Rustem-pašina džamija. Osmanlije su dostigle najviši stepen arhitekture
u islamskim zemljama. Oni su posjedovali tehnike izgradnje nepreglednog unutrašnjeg
prostora ograničenog "bestežinskom", ali masivnom kupolom i uspjevali su napraviti
perfektan sklad između unutrašnjeg i vanjskog prostora, kao i sklad tame i svjetlosti. Islamska
orijentalna arhitektura se sastojala od izgradnje jednostavnih zgrada sa prostranom
dekoracijom, sve dok je nisu preobrazile Osmanlije kroz novi dinamični arhitektonski izražaj,
koji se ogledao u izgradnji lukova, kupola, polukupola i stubova. Džamije koje su bile male i
mračne prostorije sa zidovima pokrivenim arabeskama su preobražene u svetište estetike i
tehnološke ravnoteže, oplemenjene elegancijom i sa nagovještajem dotad neviđene
superiornosti. Turski utjecaj se neposredno pojavljuje u naše krajeve preko administracije
kako pojedinaca tako i grupa koji su boravili u Stambolu, a i u drugim islamskim centrima i to
su bili pretežno janjičari, studenti, trgovci, hadžije i dr. To što je službeni jezik bio turski bio
je takođe važan činilac za širenje ove kulture. Džamija sultana Sulejmana Veličanstvenog u
Istambolu. Najmonumentalnije djelo osmanskog klasičnog arhitektonskog stila. Najveći
osmanski arhitekt mimar Sinan svoje najveće graditeljsko ostvarenje realizovao je u vrijeme
najmočnijeg osmanskog vladara.
U popularizaciji ove kulture posredničku ulogu odigrali su bosanski Muslimani kao
geografski najisturenija skupina. ''Međutim, bosanski Muslimani nisu bili obični transmiteri,
jer su, kao i drugi narodi, preuzete civilizacijske tekovine obogaćivali svojim udjelom u
skladu sa vlastitim kulturnim tradicijama.''
Jedna vrlo važna odlika islamske civilizacije našla je svoj snažan izraz takođe u bosanskoj
arhitekturi, a to je bio dobro naglašen odnos prema prirodi i prema životu. U Bosni je
arhitektura težila tome da se skladno uklopi u zelenilo pejzaža i da su stambeni i drugi objekti
izloženi suncu, da se tekuća voda do maksimuma iskoristi, ali se tjelesni kult takođe nije
