Fakultet za pravne i poslovne studije dr Lazar Vrkatić
Bezbednost i kriminalistika
Seminarski
Legalitet I legitimitet
Mentor: Dragomir Jovičić
Student:
Br. Indeksa:
Novi Sad, decembar, 2017
4
Uvod u pravo
Da je pravna nauka jedna od najstarijih društvenih nauka, pokazuje njeno poreklo koje seže do
početaka evropske civilizacije, koji su postavljeni u antičkoj filozofskoj i društvenoj misli. Pravo
obuhvata skoro sve važne društvene odnose. Ideja prava je postojana, ali su njegove granice
nepouzdane. Ipak, te odnose pravo nadograđuje i pretvara u novu, pravnu stvarnost. Ta stalna
delatnost, izazvana postojanim ljudskim potrebama, pravnu nauku predstavlja kao jednu od
najstarijih nauka, a njenu pravnu teoriju kao jednu od najstarijih pravnih disciplina. Predmet Uvod
u pravo izučava osnovna i uvodna teorijska znanja o državi i pravu kao društenim pojavama između
kojih očigledno i na prvi pogled postoje mnogovrsni odnosi i međuticaji. Pri tome, položaj i uloga
proučavanja i sticanja znanja o državi nisu ništa manje značajna zbog toga što je u nazivu ove
naučne discipline sadržana samo reč pravo, a ne i reč država, jer je do toga došlo isključivo zbog
racionalizacije izražavanja, mehaničkim skraćivanjem naziva ove discipline, što se inače čini i u
mnogim drugim slučajevima. Između Uvoda u pravo kao apstraktne pravne nauke i konkretnih
pravnih nauka postoje brojne veze. Uvod u pravo obrađuje materijal koji dobija od konkretnih
pozitivnopravnih, istorijskopravnih i drugih disciplina, ali je njegov glavni zadatak da iz tog
materijala izvuče najviše pojmove i zakonitosti koji važe za sve države i prava. Zbog toga se za
Uvod u pravo kaže da je osnovna nauka, jer pruža osnovna naučna znanja o državi i pravu, njihovoj
suštini i povezanosti sa drugim srodnim pojavama. Ukratko, apstraktna pravna nauka, Uvod u
pravo, proučava državu i pravo kao objektivne društvene pojave, dok konkretna pravna nauka,
pravna dogmatika ili pravna istorija, istražuje konkretnu državu ili pravo u celini ili njihov pojedini
deo. Posebna naučna disciplina sa predmetom kako smo ga mi odredili nastala je tek u XIX veku,
iako je pravna nauka jedna od najstarijih društenih nauka, koja ima začetke u antičkoj misli.
Međutim i pored tako dugačke istorije, sve do pojave nemačke filozofske pravne misli, proučavanja
prava i države bilo je i predmetno i metodološki odvojeno, a značaj povezanosti i prirode veza
između prava i države nisu uočavana i razmatrana. Postojanje veza i odnosa između prava i države
danas nisu sporni, ali i pored toga, izlaganja koja slede biće iz pedagoških razloga razdvojena i
podeljena u posebne delove. Da bi takvo razdvajanje bilo moguće, pre njega je neophodno utvrditi
prirodu veza i uticaja koje postaje između države i prava.
5
Nastanak, evolucija i klasifikacija ljudskih prava
Kada se govori o ljudskim pravima ono što je bitno naglasiti je to da je sam koncept i razumevanje
pojma ljudskih prava u obliku u kome su nam danas poznata, isključiva tekovina novog doba. Sama
ideja o ljudskim pravima javlja se još u antičkoj Grčkoj, u smislu zaštite pojedinaca od tiranije. Tu
svest i ideju o razlikovanju između racionalnog idealnog i prirodnog sveta i naglašavanje atinskog
razuma nasledili su Rimljani, razvijajući svoje rimsko pravo.
1
Međutim, prvi dokumenti u kojima se govori o ljudskim pravima u smislu savremenog poimanja
pojma ljudsko pravo, potiču iz osamnaestog veka. Pojedini autori, smatraju da je prvi
formalnopravni dokument, koji je proklamovao i garantovao pojedina ljudska prava, bila
engleska
Magna carta libertatum
(
Velika povelja o slobodama
) iz 1215. godine. Ipak, ona je
predstavljala kompromis između engleskog kralja i visokog plemstva, gde kralj plemićima priznaje
određene privilegije i u odnosu na njih smanjuje svoju vlast. Može se reći da srednjovekovni pravni
dokumenti, uključujući i
Dušanov zakonik
2
imaju uticaj na razvoj ljudskih prava, jer sadrže
pojedine odredbe koje ograničavaju monarhovu svemoć u želji da se vlada pravičnije, ali ne
priznaju da ljudi imaju prava nezavisno od monarhove volje.
Dva su pravna dokumenta dala pečat savremenom konceptu ljudskih prava. To su “
Deklaracija
prava čoveka i građanina
” iz 1789. godine, koja predstavlja krunu Francuske revolucije i “
Povelja
o pravima
” (
The Bill of Rights
) iz 1791. godine koja predstavlja prvih deset amandmana na ustav
SAD, najstariji živi ustav na svetu. Fundamentalan princip slobode i jednakosti sadržan je u prvoj
rečenici Deklaracije prava čoveka i građanina koja glasi “
Ljudi se rađaju i žive slobodni i jednaki u
pravima
”, dok skoro istovremeno, u Americi se donosi “
Deklaracija nezavisnosti
”
3
koja prvom
rečenicom garantuje iste principe: “
Mi smatramo očiglednim istinama das u ljudi stvoreni jednaki,
i da ih je njihov Tvorac obdario neotuđivim pravima među koje spadaju život, sloboda i traganje za
srećom
”. To je dokaz da čovečanstvo već krajem 18. veka počinje da shvata značaj ljudskih prava i
polako menja svest o tom, društveno, veoma osetljivom pitanju.
Međunarodna zaštita pojedinaca je u 19. veku bila usmerena uglavnom na borbu protiv ropstva, te
je 1815. godine, na Bečkom kongresu, trgovina robljem proglašena za povredu evropskog
1
M. Paunović, B. Krivokapić, I. Krstić,
Međunarodna ljudska prava
, Pravni fakultet Beograd, 2014. str. 23
2
Donesen 1349. u Skoplju, dopunjen 1354. u Seru
3
Donesena 4. jula 1776. godine u Filadelfiji
