Ležišta i ležajevi
Klizni ležaji (ležišta) i kotrljani ležaji (
slika 1
.) su mašinski elementi koji služe za oslanjanje vratila i
osovina i ostvarivanje pokretnih spojeva. Osnovna funkcija svakog ležaja je smanjenje otpora, tj. prenos
sile uz što manje trenje. Pri tome su optereceni silama koje deluju na vratila, osovine ili pokretne
spojeve. Ležista i ležaji se nalaze u kućištima koja su zaptivena, kako bi bilo dobro podmazivanje. Kod
kliznih ležišta javlja se trenje klizanja, a kod ležaja trenje kotrljanja. Trenja kotrljanja je znatno manje od
trenja klizanja, te kotrljajni ležaji imaju veću primenu od kliznih.
Prema opterećenju, ležišta i ležaji se dele na:
-
radijalna,
-
aksijalna i
-
radijalno-aksijalna.
Radijalna ležišta su opterećena silom koja je upravna na uzdužnu osu vratila (
slika 2.
a). Aksijalna ležišta
su takva gde je sila paralelna sa uzdužnom osom vratila (
slika 2.
b), a radijalno-aksijalna gde je sila kosa,
odnosno upravna i paralelna sa uzdužnom osom vratila (
slika 2.
c). Ovakva podela odnosi se i na ležaje.
Slika 1.
Ležišta(Klizni lezaji)
Ležišta ili klizni lezaji su svi klizni pokretni spojevi. Osnovni deo ležišta je tanak sloj antifrikcionog
materijala koje se naziva posteljica (
slika 2. poz. 2
) i koji ima mali koeficijent trenja. Između vratila (3)
i kliznog ležišta (2) treba da bude dovoljan zazor u kojem se nalazi mazivo. Ležište (2) je smešteno u
kućištu (1) koje može biti standardnog i nestandardnog oblika. Vratilo se obrće, a ležište i kućište miruje,
tako da se javlja trenje trenje klizanja između posteljice i rukavca. Za pravilno podmazivanje potrebno je
da se poklapaju (saosnost) (
slika 3.
), tako da je po ukupnom obimu vratila isti zazor
y.
U suprotnom se
javlja odstupanje osa koje se naziva ekscentritet
e
i različite vrednosti zazora
y
1
y
2
i nemogućnosti
pravilnog podmazivanja koj
Slika 2. Ležišta ( klizni ležaj )
Slika 4. poseljica ležišta
Ležište (posteljica) se nalazi u kućištu (
slika 5., a
) koje može biti jednodelno ili dvodelno (
slika 5., b,
poz. 1 i 2
).
Slika 5. Podmazivanje ležišta
1. donji deo kućišta, 2. gornji deo kućišta, 3. donji deo posteljice, 4. gornji deo posteljice
5. vratilo, 6. otvor za podmazivanje
Podmazivanje ležišta je obavezno i postiže se na različite načine, povremeno ili stalno. Za povremeno
podmazivanje koriste se uređaji za podmazivanje (
slika 5. , a
) pomoću kojih se kroz otvor (
6
), pomoću
mazalice, utiskuje mazivo kroz kućište i posteljicu, tako da dopire u prostor zmeđu rukavca i posteljice
(
slika 5. , b
).
Jednostavan način podmazivanja ležišta prikazan je na
slici 6
. Kroz otvor vratila (
3
) i kroz kanal (
4
)
ubacuje se mazivo pod pritiskom koje dospeva između dodirnih površina vratila (
3
) i posteljice (
2
) (
slika
6.
). Nedostatak ovog načina podmazivanja je taj što je vratilo na mestu otvora i kanala oslabljeno.
Slika 6. Podmazivanje ležišta
1. kućište, 2. posteljica, 3. vratilo, 4. kanal
Lešišta su uglavnom cilindrična, a mogu biti i drugih konstrukcionih oblika, npr. sferna. Sferni klizni ležaji
se koriste za kompenzaciju nesaosnosti vratila i otvora ležaja. Mogu biti sferni za radijalna opterećenja,
dvodelni (
slika 7. , a i b
) i jednodelni (
slika 7. c
). Sferni klizni ležaji sa kosim dodirom koriste se za
radijalna i aksijalna opterećenja (
slika 7. , d, e i f
).
Slika 7. Sferni klizni ležaji
