LIČNA PRAVA I SLOBODE
„Svi su ljudi rođeni slobodni, s jednakim dostojanstvom i pravima”.
To znači da sve osobe od trenutka rođenja posjeduju određena prava koja se nazivaju
ljudskim pravima. Ljudska prava su zagarantovana svakom ljudskom biću na temelju
postojanja kao bića. Karakteristike ljudskih prava su: univerzalnost, neotuđivost, nedjeljivost i
međusobna ovisnost i povezanost. Osnovni principi ljudskih prava su: nediskriminacija i
jednakost, participacija i uključenost, i odgovornost i vladavina zakona.
Osnovna podjela ljudskih prava je na:
• lična prava i slobode,
• politička i građanska prava i slobode,
i
• socijalna, ekonomska i kulturna prava.
Lična, te politička i građanska prava i slobode se još nazivaju i pravima prve generacije, dok
su socijalna, ekonomska i kulturna prava, prava druge generacije. Tek odnedavno se u ljudska
prava počinju ubrajati i pravo zaštite prirode i ljudske okoline, te prava kolektiviteta (na
primjer, pravo samoopredjeljenja naroda), pravo na razvoj i pravo na mir, koja čine prava
treće generacije. 16 međunarodnih konvencija koje su sastavni dio Ustava BiH upravo
obuhvataju gore nabrojane grupe ljudskih prava i sloboda. Sva ljudska prava su usko
povezana koliko i neovisna jedna od drugih. Iako ne postoji hijerarhija ljudskih prava, po
principu prioriteta postoji podjela na trenutne i progresivne obaveze, to jeste prava. Trenutna
su ona prava gdje nema pregovaranja oko raspoloživih resursa bilo ona ljudske, tehničke ili
finansijske prirode. Tu država kao potpisnica sporazuma mora preduzeti hitne i neodložne
mjere za rješavanje situacije kojom se ugrožavaju ta prava, a to su sva građanska i politička
prava i slobode, pobrojane u Međunarodnom paktu o građanskim i političkim pravima.
Progresivna prava su sva druga, dakle ekonomska, socijalna i kulturna prava. Ova posljednja
pod određenim uslovima prelaze u trenutna, a to je u slučajevima diskriminacije, regresije i
statusa quo (gdje se ne preduzimaju nikakve mjere za progresivno unapređenje stepena
uživanja prava). Također, kod nekih progresivnih prava, Generalni komentari pri
konvencijama određuju minimum koji se mora zadovoljiti. Na primjer, pravo na obrazovanje
je progresivno socijalno pravo, ali njegov minimalni suštinski sadržaj je osnovno obrazovanje
koje država automatski obezbjeđuje. Sve ove segmente prava i šire, pokušat ćemo na što bolji
i konzizniji način objasniti, posebno lične slobode i prava koje su direktno tema ovog
seminarskog rada.
2. KRATKA HISTORIJA NASTANKA POJMA LIČNIH
PRAVA I SLOBODA
Prvi poznati pravni kodeks doneo je Ur-Namu, kralj Ura, oko 2050. g. p.n.e. U Mesopotamiji
je oko 1780. g.p.n.e. donet čuveni
Hamurabijev zakonik
u kojem postoje pravila i sankcije iz
dela oblasti ženskih,dječijhi prava robova.Persijsko carstvo je u 6. vijeku p.n.e., tokom
vladavine Kira Velikog, uspostavilo do tada nezabilježene principe ljudskih prava. Kralj Kir
Veliki izdao je tzv. Kirov cilindar u kome se, između ostalog, dozvoljava slobodno
ispovedanje vere i oslobađanje robova. Drugdje, začeciljudskih, ličnih prava i sloboda, nalaze
se u svim religijskim dokumentimaVeda, Biblije, Kurana i Konfučijevih spisa. Srednji vijek
donosi postepen razvoj svesti o ličnim pravima čoveka.1215.godine, engleski kralj Džon Bez
Zemlje, donosi tzv. Magna Kartu koja muograničava do tada apsolutnu vlast.Taj dokument je
postao osnova ustavnog prava u Britaniji.Nekoliko filozofa 17. i 18. veka, kao što su
Džon
Lok
, DžonStjuart Mil i
Hegel
, razvili su koncept tzv.prirodnih prava, po kome ljudi pojseduju
prava samo na osnovu toga što su rođeni. Po njima, prirodna ili kakokažu univerzalna prava,
priznata su svim ljudima bez izuzetka, bez obzirana zakon države, pripadnost etničkoj,
religijskoj ili kulturnoj grupi.Krajem 18. vijeka, poslije velikih revolucija u SAD 1776. godine
i u Francuskoj 1789.godine, kao njihov rezultat, donose se prve deklaracije o pravima čoveka
i građanina koje garantuju neotuđiva prava na život i slobodu.Bile su to Deklaracija
nezavisnosti SAD i Deklaracija prava čoveka igrađanina u Francuskoj.
3. NASTANAK LIČNIH PRAVA I SLOBODA
Slobode i lična prava čoveka počinju da se uobličavaju u današnjem obliku posle velikih
buržoaskih revolucija, pod uticajem prirodnopravne teorije.Prirodna prava stiču se rođenjem,
ali su izražena samo ako se uobliče i regulišu pravnom normom-ustavom.Prve deklaracije o
ličnim, prirodnim pravima čoveka smo već spomenulikada smo govorili o nastanku
pojma.Savremene deklaracije donose se tek posle Drugog svjetskog rata.Tek su velike
tragedije svjetskih razmjera, kakvi su bili svijetski ratovi,doveledo toga da se formira
međunarodna zajednica i da ona pokaže zainteresovanost za razvijanje i zaštitu ličnih prava
čoveka.Do tada su ljudska prava njihov sadržaj i garancije i odnos pojedinca i države, bili
isključivo stvar unutrašnjeg prava svake države.
Sazrela je svijest o univerzalnom karakteru ljudskih prava, ona se proširujudopunjuju i teži se
ka internacionalizaciji istih,da bi svim ljudima sveta bilazagarantovana.To je dovelo do
donošenja prvih univerzalnih konvencija oljudskim pravima koje i danas utiču na sadržaj
ustava mnogih država sveta.Na međunarodnom nivou osnovne su Povelja Ujedinjenih nacija,
donijeta1945. godine i Opšta deklaracija o pravima čoveka iz 1948. godine, a na području
Evrope to je Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava iosnovnih sloboda iz 1950.Iako
nisu bile pravno obavezujuće, deklaracije su bile prvi međunarodni pravni pokušaj da se
ograniči ponašanje pojedinih država i da se one privoleda prihvate obaveze prema svojim
građanima u priznavanju njihovih ljudskih, građanskih, ekonomskih i socijalnih prava.
4. LIČNE SLOBODE I PRAVA
Kriterijum prema kome se ovu grupu svrstavaju slobode i prava je zaštita fizičkog i duhovnog
integriteta čovjeka i njegove privatnosti. Ovo je najstarija grupa sloboda i prava. Prve
deklaracije i povelje, a kasnije i ustavi, upravo su štitili fizički i moralni integritet čovjeka, jer
je njega najviše ugrožavala neograničena državna samovolja. Na ovim temeljima kasnije su
dograđivana sva druga prava i slobode. Lične slobode i prava imaju temeljni karakter i
pripadaju svakom čovjeku kao pojedincu, bez obzira na njegov status u državi ili bilo koje
drugo svojstvo.
Lična prava i slobode predstavljaju skupinu prava koja pripadaju ličnosti - pojedincu ili
pojedinki - kao ljudskom biću. Kao primjeri ličnih prava i sloboda su:
• pravo na život,
• pravo na privatnost,
• pravo na imovinu,
• pravo na slobodu,
• sloboda kretanja,
• sloboda nastanjivanja
5. PRAVO NA LIČNU SLOBODU, SIGURNOST I
DOSTOJANSTVO
