LIŠENJE SLOBODE
SEMINARSKI RAD
UVOD
Pred nama se nalazi jedna izuzetno zanimljiva tema, ne samo za nas pravnike, već i za
svakog pojedinca u društvu. Svakodnevno na televiziji, radiju ili u novinama primetimo da je
policijska služba lišila slobode neko lice zbog raznih delatnosti bez obzira da li je u pitanju
izvršilac krivičnog dela, da li je u pitanju narušavanje javnog reda ili mira, ili pak, lišenje
slobode iz drugih zakonom predviđenih slučajeva. Zbog toga ne možemo a da se ne zapitamo
šta je to lišenje slobode koju svakodnevno kao jednu od najsloženijih službenih radnji i
ovlaćenja preduzimaju pripadnici policijskih organa. Zatim se moramo zapitati o načinima
izvođenja, jer neupućeni mogu smatrati da se radi o nekoj rutinskoj radnji policije u njenom
postupanju, a ne uzimaju se u obzir sve opasnosti koje vrebaju prilikom izvršenja lišenja
slobode lica.
U ovom seminarskom radu pokušaću da objasnim lišnje slobode kao jednu
kompleksnu radnju u poslu policijskih službenika, zakonske osnove lišenja slobode, taktičko
planiranje same radnje, sačinjavanje plana pre preduzimanja lišenja slobode, lišenje slobode
kada se lice zatekne na mestu izvršenja krivičnog dela i sl.
U radu će pored kriminalističkog aspekta lišenja slobode biti obrađen i krivičnopravni
aspekt.
1
LIŠENJE SLOBODE
SEMINARSKI RAD
1. ISTORIJAT LIŠENJA SLOBODE
Lišenje slobode kao kriminalno-politička mera, koja se preduzimala prema određenim
licama, ima dugu istoriju.
Ova mera se pojavljuje još u vreme robovlasničkih država, ali tada ona nije imala
karakter krivične sankcije. Zadržavanje u antičkim zatvorima je više služilo kao mesto gde je
osumničeno ili osuđeno lice iščekivalo telesnu kaznu, pogubljenje, ili oslobođenje. Na
preventivnu funkciju tadašnjih zatvora ukazuje i poznati rimski pravnik Ulpijan, koji kaže da
„zatvori treba da se koriste samo za pritvaranje, a ne za kažnjavanje“. U rimskom pravu
zatvor se često koristio i kao prinudna mera radi naplate duga. Pored toga, kazne lišenja
slobode su se sastojale u deportaciji na određena ostrva i radu na javnim poslovima.
U srednjem veku zatvor još nije imao karakter samostalne krivične sankcije. Postojalo
je tri oblika zatvaranja:
1. Preventivno, predstavljalo je neku vrstu sudskog istražnog zatvora i imalo je za cilj
čuvanje osumnjičenog ili optuženog do konačne presude.
2. Dužničko zatvaranje imalo je istu ulogu kao i u rimskom pravu, odnosno imalo je za
cilj da natera dužnika da isplati novčanu kaznu, globu ili dug. Trajalo je sve do
ispunjenja dužničke obaveze.
3. Profilaktičko: u zatvor su upućivane socijalno neadaptirane osobe, kao što su
skitnice, prosjaci, bludnici, napuštena deca i sl.
Kao krivična sankcija u pravom smislu, kazna lišenja slobode se pojavljuje prvi put u
XIV veku, a pravnu samostalnost dobija krajem XVIII veka uvođenjem u francuski Code
Penal iz 1791. godine.
1
Što se tiče kazne zatvora u našem pravnom sistemu, sve do početka XIV veka nema
nikakvih tragova o primenjivanju te vrste kazne. U starim srpskim poveljama nailazimo na
svega jedan slučaj spominjanja „tamnice“, i to u „Svetostefanskoj hristovulji“ iz 1313-1318.
godine. Član 80. ove hristovulje propisuje tamnicu od tri meseca za sebra koji je istukao
upravnika imanja.
2
Ista vrsta kazne bila je predviđena u Dušanovom zakoniku za kaluđera
1
Koji je pored toga ograničio primenu smrtne i telesne kazne, ukinuo kaznu lišenja slobode u doživotnom
trajanju i prihvatio sistem apsolutno određenih kazni.
2
Detaljnije videti na internet stranici:
http://sr.wikipedia.org/sr/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D1%82%D
0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0
2
LIŠENJE SLOBODE
SEMINARSKI RAD
2. POJAM LIŠENJA SLOBODE
Razlikujemo kriminalistički i krivičnopravni pojam lišenja slobode. Prema
kriminalističklom pojmu lišenje slobode je svaka ona radnja ili postupak koja je usmerena na
odmuzimanje slobode određenom licu ili određenoj grupi lica prinudnim putem, kada je radi
efikasnog sprovođenja ove mere moguće staviti u izgled i upotrebu fizičke snage ili zakonom
dozvoljene prinude druge vrste.
6
S druge strane, krivičnopravni pojam predstavlja vrstu kazne. Kazna lišenja slobode
(zatvor) u savremenim sistemima zauzima centralno mesto, ona je najčešće mera ne samo
među kaznama veći i među krivičnim snakcijama uopšte.
7
Dakle, lišenje slobode se, s jedne strane može odrediti kao mera koja ima za cilj
stvaranje uslova za uspešno preduzimanje niza radnji u fazi rasvetljavanja i dokazivanja
krivičnog dela, donošenja i izvršenja odluka u vezi toga, i sprečavanja daljeg kriminalnog
delovanja učinioca, odnosno, na drugoj strani, ono je sastavni deo postupka izvršenja
pojedinih krivičnih sankcija.
8
Lišenje slobode kao mera kojom se ograničava odnosno
oduzima sloboda kretanja nekog lica poznata je samo u krivičnom postupku, bilo da se
primenjuje od strane organa unutrašnjih poslova, nadležnog suda ili u izuzetnim slučajevima
od strane gradjana. U prekršajnom postupku moguće je ograničiti slobodu određenom licu.
Pomenuto ograničenje naziva se zadržavanjem, iako je po svojoj sadržini i po posledicama
slično meri lišenja slobode. Prisustvo okrivljenog u krivičnom postupku treba da se obezbedi
u cilju pozivanja okrivljenog na svoju odbranu i ispitivanje, zatim da se spreči njegovo
bekstvo od krivične odgovornosti, kao i da se obezbedi neometano dokazivanje krivičnog
dela, koje je predmet krivičnog postupka. Za postizanje tih ciljeva, ZKP predviđa mogućnosti
za primenu više posebnih mera za obezbeđenje prisustva okrivljenog i uspešnog vođenja
krivičnog postupka,među koje dolaze: poziv, dovođenje, jemstvo pritvor.
9
6
Krivokapić, V. Kriminalistika Taktika I, Beograd, Policijska akademija, 1996. str. 310.
7
Krivokapić, V. Navedeno delo, 1996. str. 310.
8
Kod nas su to kazna zatvora i maloletničkog zatvora i mere bezbednosti obaveznog lečenja alkoholičara i
narkomana, i obaveznog psihijatrijskog lečenja i čuvanja.
9
http://www.bgcentar.org.rs/index.php?option=com_content&view=article&id=555:liavanje-
slobode&catid=83&Itemid=1
4
LIŠENJE SLOBODE
SEMINARSKI RAD
3. ZAKONSKI OSNOV LIŠENJA SLOBODE
Policijski službenici prilikom lišenja slobode lica moraju da postupaju prvenstveno u
skladu sa načelom zakonitosti. Ovo načelo nalaže da se lice može lišiti slobode samo u skladu
sa važećim propisima, osnosno u skladu sa Zakonom o krivičnom postupku, Zakonom o
prekršajima,
10
Zakona o policiji.
11
S obzirom da svako lišenje slobode predstavlja narušavanje
osnovnih ustavinih prava građana, ovlašćena službena lica organa unutrašnjih poslova moraju
se strogo pridržavati zakonom propisanih uslova i ograničenja, kada primenjuju ovu meru. Pri
tome, primarno je ostvarivanje načela zakonitosti i načela humanizma, koja treba da dođu do
izražaja, pre svega, u proceni dva osnovna kriterijuma:
1. da li konkretna delatnost opravdava primenu mere lišenja slobode u odnosu na
aktivne subjekte takvog delovanja, odnosno,
2. da li datu situaciju i ispoljeno ponašanje zakon predviđa ili dopušta.
12
Ovlašćena službena lica organa unutrašnjih poslova lišenja slobode vrše na osnovu:
naredbe nadležnog državnog organa (suda, OUP-a, sudije za prekršaje i dr.) i
bez naredbe, kada to predviđaju pojedini zakonski propisi.
13
Lišenje slobode bez pismene naredbe organa unutrašnjih po-slova vrši se u slučaju:
kada se privode lica koja se po osnovu zakona zadržavaju ili lišavaju slobode;
na osnovu usmenog naloga istražnog sudije:
u slučaju privođenja lica koja su građani lišili slobode prilikom
izvršenja krivičnog
dela za koje se goni po službenoj dužnosti.
Pismena naredba se, po pravilu, predočava licu koje treba lišiti slobode ili će
se usmeno
izložnti njen sadržaj.
14
Zavisno od pravnog osnova, lišenje slobode može imati i raz-ličnte formalno-pravne
oblike:
10
„Službeni glasnik RS”, br. 21/90, 11/92, 6/93, 20/93, 53/93, 67/93, 28/94, 16/97,
37/97, 36/98, 44/98, 65/2001, 55/2004. Preuzeto sa sajta:
http://www.parlament.gov.rs/
11
“Službeni glasnik Republike Srbije”, br. 101/2005. Preuzeto sa sajta:
http://www.mup.gov.rs/cms_cir/
12
Krivokapić, V. Kriminalistika Taktika I, Beograd, Policijska akademija, 1996. str. 312.
13
Zakon o krivično procesnom pravu, Zakon o prekršajima, Zakon o opštem upravnom postupku
14
Međutim, ukoliko se očekuje otpor, ili privođenje treba izvršiti odmah ili, iznenada, naredba se, iz taktičkih
razloga neće predočavati, već će se to uraditi naknadno.
5
