POJAM I PRIRODA LJUDSKIH PRAVA

Ljudska prava

najčešče se definišu kao ona prava koje ljudsko biće ima samim tim što je

ljudsko biće, dakle nezavisno od volje države. Poznato je da u svakoj državi postoji skup

pravnih pravila donijetih od s

trane najčešće zakonodavnih organa, po kojima se svi koji se

nalaze pod jurusdikcijom te države, moraju vladati. Skup takvih pravila naziva se

objektivno

pravo. Da bi se izbjegla

veza između subjektivnih prava koja počivaju na objektivnom pravu

koja im ta prava i garantuje, rodila se ideja ljudskih prava. Postoje neka prava pojedinaca, bez
obzira na u

stave i zakone neke države, koje one moraju garantovati svakome ljudskom biću.

Svim subjektivnim pravima je zajedničko da ona potiču od države, od njenog zakon

odavca, i

da ta prava zavise od volje konkretne države.

Ljudska prava

potiču iz normativnog poretka

koji je iznad države i država ih mora poštovati, bez obzira na to da li ih je prihvatila izričito.

na su osobeni tip prirodnih prava, budući da se izvode i

z prirodnog stanja. Ona su izvorna,

sveopšta i neotuđiva.

ajveći broj ljudskih prava

je usmje

ren isključivo prema državi. Tim

pravima pojedinca,

država se ograničava, zahtijeva se njeno nemiješanje, odnosno čak i

konkretno djelovanje da bi se ta prava obe

zbijedila. Najtipičniji primjeri tih zahtjeva da se

država uzdržava i nemiješa jesu

slobode:

slobode misli;

slobode vjeroispovijesti;

sloboda mirnog okupljanja;

sloboda izražavanja, itd.

Država ovim slučajevima, ne samo da ne smije da sputava ljude u ostva

rivanju ovih sloboda,

nego mora konkretno da djeluje (npr. da obezbjeđuje demonstracije odgovarajućim brojem
policajaca ili da finansira neke medije, kako bi se obezbijedilo pravo na slobodu izražavanja).
Država

je obavezna da svakom pod njezinom jurusdikcijom

obezbijedi život dostojan

ljudskog bića, minimum prihoda, te da obezbijedi bar osnovno školovanje.

IZVORI MEĐUNARODNIH PRAVA

Izvori međunarodnog prava o ljudskim pravima isti su kao i izvori međunarodnog prava. Oni

su nabrojani u

članu 38. Statuta međunarodnog suda pravde, gdje se kao glavni izvori navode

međunarodni ugovori, međunarodno običajno pravo i opšta pravna načela prihvaćena
od strane prosvijećenih naroda.

Međunarodni ugovori

Međunarodne konvencije, predstavljaju i najvažniji izvor savremenog prava

- ljudskih prava.

Pošto su to najčešće pisani izvori prava, nastali saglasnošču država,

oni su i najpouzdaniji za

njihove korisnike a to su pojedinci. M

eđunarodni Ugovori u ovoj oblasti su specifični zato što

ih države sklapaju u korist treće strane, a to su pojedinci, odnosno one se obavezuju
međusobno da će poštovati i štititi prava korisnika – pojedinaca. Međunarodni ugovori su
sveopšti, otvorenog tipa, poželjno sa svim državama u međunarodnoj zajednici

. Primjeri su

mnogo

brojni (međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima, međunarodni

pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima od 1966.godine i oni su od tolikog

značaja, da se posebno moraju izdvojiti.

Međunarodno običajno pravo

Međunarodno običajno pravo

je nepisani izvor prava. U sferi ljudskih prava to se odnosi na

zabranu mučenja

(torture), na zabranu genocida, zabranu ropstva i zabranu rasne

diskriminacije. M

noge države nisu prihvatile takve instrumente, pa ih na obaveznost

primorava samo vladajuća svijest največeg broja zemalja, da je ponašanje suprotno ovim

zabranama

– nedozvoljeno u međunarodnom pravu ljudskih prava.

Opća pravna načela priznata od strane prosvjećenih naroda

Pod ovim načelima misli se na primjenu pravnih načela koja nisu nastala u međunarodnoj

praksi

, ali su zbog svoje opće primjenjivosti zajedničko dobro svih prosvjećenih naroda

svijeta.

Tako se ova načela često susreću u proce

snim pravilima prilikom ostvarenja prava na

pravično suđenje koje podrazumijeva ravnopravnost stranaka, pravo na podnošenje dokaza,

dostupnost svjedoka i dokaza svim stranama itd.

3. KLASIFIKACIJA OSNOVNIH LJUDSKIH PRAVA

Ljudska prava i slobode mogu se klasifikovati na

osnovu različitih kriterijuma

Ako ih klasifikujemo na osnovu mogućnosti da se neka

prava mogu ostvariti putem

tužbe, možemo ih podijeliti na:

utuživa (justicable), i

neutuživa (non

-justicable).

Mnoga prava ekonomske prirode, kao npr. pravo na rad, nemoguće je ostvariti u
sudskom postupku protiv države. Država, naime, ima obevezu da stva

ra ekonom-

ski ambijent kako bi se to pravo ostvarilo a ako ne uspije vlada ili država može
ekonomski propasti, ali pojedinac neće ostvariti to pravo.

Prema kriteriju koji se odnosi na ostvarivanje ciljeva ili prava u društvu, tada ih

dijelimo na:

građanska, politička, ekonomska, socijalna i kulturna prava.

Građanska i politička prava

su istorijski najstarija i tiču se odnosa pojedinca prema državi,

kao i mogućnosti učešća pojedinca u njenom upravljanju. Ona su zasnovana prvenstveno na
načelu slobode. Tu su države u obavezi da pojedincima obezbijede povoljne uslove rada,
pravičnu nadoknadu za njihov rad, socijalno obezbjeđenje, osnovno obrazovanje ili ostvarenje

kulturnih potreba pojedinaca.

Ova prava, bez obzira na zakone koje država ima, nije lako obezbij

editi, jer zavise od

ekonomske moći.

Ona se mogu dijeliti na: individualna i kolektivna.

Oba međunarodna pakta o ljudskim pravima u prvim članovima, garantuju pravo na
samoopredjeljenje, najtipičnije kolektivno pravo, za koga neki ističu da bez njega nije moguće
ostvariti ni jedno individualno pravo. Na putu između individualnih i kolektivnih prava,

nalaze se ona prava koja podrazumijevaju

zajedničko udruživanje

. Ona se obično formulišu

kao pravo pojedinca da u zajednici sa drugima uživa neko pravo:

- pravo na i

spoljavanje vjerskih ubjeđenje (pojedinačno ili u

zajednici sa drugima);

prava pripadnika etničkih vjerskih ili jezičnih manjina uživa se u zajednici sa

drugima.

edan od najvažnijih vidova zaštite kolektivnih interesa je zabrana diskriminac

ije.

Istorijski gledano, ljudska prava se dijele na:

1951. godine pod okriljem UN-a usvojena je konvencija o izbjeglicama

ali je ona rješavala

probleme izbjeglica samo do te godine i onih izbjeglica koje su mogle dokazati da je uzrok

njihova proganjanja bila vjera, rasa, nacionalnost ili zalaganje za neke političke ideje. Zato je

1967.godine potpisan PROTOKOL

o pravnom položaju izbjeglica, tako da ona obuhvata

žrtve kasnijih pa i budućih izbjeglica. Osnovna prava koje izbjeglice stiču po ovim konvenci

jama su da se države obavezuju da prime izbjeglice u trenutku kada pobjegnu iz svoje zemlje,

da ih ne smij

u protjerati u bilo koju zemlju, pa ni vlastitu u kojoj bi njihov život ili sloboda

bili ugroženi.
Za međunarodnu zaštitu izbjeglica danas se brine Visoki komesar UN za izbjeglice (UNHCR)

Naravno, ako se stanje u zemlji iz koje su izbjegli stabilizuje i op

asnost prođe, njihov

dobrovoljni povratak je poželjan. Inače su države dužne da preduzmu sve korake kako bi
olakšale njihovu asimilaciju i naturalizaciju shodno članu 34. Konvencije.

ULOGA MEĐUNARODNIH ORGANIZACIJA U

OBLASTI LJUDSKIH PRAVA

Napredak u oblasti ljudskih prava ne može se zamisliti bez međunarodnih organizacija. Među
njima su najvažnije one koje stvaraju države i čije su članice

države (međudržavne, međuvla

dine organizacije). U novije vrijeme, u tom pogledu,

su sve važnije i međunarodne nevladine

organizacije, čiji su članovi pojedinci i udruženja iz raznih država.
Međunarodne organizacije

se bave normiranjem ,

unaprijeđivanjem i zaštitom

ljudskih

prava .

Normiranje

se može porediti sa zakonodavnom

dje

latnošću i predstavlja učešče

đunarodne organizacije u stvaranju međunarodnih pravila i standarda. Organi među

narodne organizacije to najčešće čine tako što donose odluke i preporuke (

deklaracije) u

kojim

a se definišu ljudska prava i št

o pripremaju i usvajaju nacrte ugovora o ljudskim pra-

vima, koji se podnose članicama organizacije i drugim državama na ratifikaciju i pristupanje.
Tako je Generalna skupština UN

-a prvo izglasala Univerzalnu deklaraciju o ljudskim pravima

1948.godine a na osnovu nje u

organima UN sačinjeni su nacrti paktova o ljudskim pravima

koje je Generalna skupština usvojila 1966.godine i koji su stupili na snagu 1976.godine, tj. ka

da ih je ratifikovalo ili im pristupilo

dovoljan broj država.

Unapređenje

ljudskih prava je djelatn

ost međunarodnih organizacija usmjerene na

širenje ideje o ljudskim pravima, prihvatanje obaveza država da štite i poštuju ljudska prava i
stvaranje preduslova za uživanje ljudskih prava. Tu spadaju i svi oblici međunarodne saradnje
radi pružanja odgovarajuće pomoći za razvoj bilo da su ekonomske prirode ili izdavanja
publikacija, obrazovanju kadrova, širenje svijesti i znanja o ljudskim pravima.

Zaštiti ljudskih prava

međunarodne organizacije doprinose u prvom redu tako što

njihovi organi ili organi stvoreni pod njihovim okriljem

– nadziru poštovanje međunarodnih

obaveza država da štite i poštuju ljudska prava.

UNIVERZALNE ORGANIZACIJE

– UJEDINJENE NACIJE

Staranje o ljudskim pravima je jedan od osnovnih zadataka najvažnije Un

iver

zalne među

narodne organizacijen - Ujedinjenih nacija. Tokom postojanja UN-a, ovakva nastojanja imala

su svoje uspone u padove. Mnoge od njih kršile su ljudska prava svojih građana. Kada su

njihovi organi bili pasivni i paralizovani, UN su morale da s

tvaraju nove pomoćne organe,

kako bi mogle obavljati svoje funkcije iz oblasti ljudskih prava. Ove funkcije UN su prije
svega u rukama dva glavna organa UN-a

–

Generaln

e skupštine i Ekonomskog i

socijalnog savjeta (EKO-SOK).

Generalna skupština

konačno odlučuje o nacrtima međunarodnih ugovora o ljudskim

pravima. Može da stvara pomoćne

organe

i konačno odlučuje o budžetu organizacije, pa

prema tome i sredstvima namijenjenim za funkcije u oblasti ljudskih prava. Ugovorna tijela

dužna su da podnose izvještaje

ovom organu.

U Generalnu skupštinu ulaze predstavnici svih

država članica UN

-a.

Ekonomsko- socijalni savjet (EKO-SOK) prema Povelji UN-

a ima najšira ovlaštenja

oblasti ljudskih prava. On priprema Međunarodne ugovore, prati sva pitanja iz ove oblasti,
daje odgovarajuće preporuke, saziva međunarodne konferencije, usklađuje rad specijalizo

vanih ustanova (npr. MOR, UNESKO).
Ovaj organ je pol

itičko tijelo, sastavljeno od 54 države članice UN

-a koje bira Generalna

skupština.

EKO-SOK ima pravo da obrazuje po

moćne organe u okviru svoje nadležnosti. U oblasti

ljudskih prava to je u prvom redu: Komisija za ljudska prava, orbazovana Odlukom EKO-

SOK 1946.godine. Ona je najvažniji organ UN

a koji se bavi isključivo ljudskim pravima.

Komisija je političko tijelo, jer je sačinjavaju države. Njihov broj se mijenja i danas iznosi 53.
Komisija za ljudska prava može da obrazuje radne grupe, da imenuje izvjestioce, itd.
Najvažniji organ podređen komisiji

Potkomisija za sprečavanje diskriminacije i zaštitu

manjina.
Za r

azliku od Komisije, Potkomisiju sačinjavaju eksperti izabrani u ličnom svojstvu, a sada ih

trenutno ima 26.
Druga tijela sastavljena od nezavisnih eksperata koje je obrazovao EKO-SOK su:

Komisija za

status žena; i

Komisija za ekonomska, socijalna i kulturna prava.

Poseban položaj u sistemu UN

-a imaju tzv. Ugovorna tijela. To su Komiteti osnovani poseb-

nim ugovorima o ljudskim pravima, radi nadzora nad njihovom implementacijom. Njihove

članove koji su nezavisni stručnjaci i djeluju u ličnom svojstvu ne biraju UN, već samo države
koje su ratifikovale odgovarajući ugovor ili mu pristupile. U tom smislu, ugovorna tijela su

autonomni organi, van hijerarhije UN-a.

UN snosi njihove troškove, njihov sekretarijat im pruža administrativne usluge a ona su dužna

da podn

ose izvještaje o svom radu Generalnoj skupštini preko EKO

-SOK-a.

Do sada su obrazovana

slijedeća

ugovorna tijela:



Komitet za ukidanje rasne diskriminacije (Konvencijom o ukidanju oblika rasne
diskriminacije),



Komitet za ljudska prava

(Paktom o građanskim i političkim pravima),



Komitet protiv mučenja

(Konvencijom protiv mučenja),



Komitet za ukidanje diskriminacije prema ženama

(Konvencija o disktriminaciji

žena),



Komitet o pravima djeteta (Konvencija o pravima djeteta),.



Od svih ugovornih tijela, najširu nadležnost ima Komitet za ljudska prava koji je počeo da
radi 1978.godine. Sastaje se 3 puta godišnje na po 3 nedjelje. Komitet sačinjava 18 eksperata

koje biraju potpisnice Pakta na 4 godine.