OVAJ MATERIJAL PREDSTAVLJA KRATAK VODIČ KROZ PREDMET USTAVNO
PRAVO, NE ZAMJENJUJE UDŽBENIK I NIJE DOVOLJAN ZA POLAGANJE ISPITA!!!!
LjUDSKA PRAVA
Ljudska prava se najčešće definišu kao osnovna prava koja pojedinac posjeduje
nezavisno od volje države i njene vlasti. Ona prvi put bivaju proklamovana u
najznačajnijim deklaracijama o ljudskim pravima: Deklaraciji prava države
Virdžinije (1776), Deklaraciji nezavisnosti SAD (1776), Deklaraciji prava čovjeka i
građanina (1789) i Deklaracija prava radnog i eksploatisanog naroda (1918).
Osnovna prava koja jamče ove deklaracije su:
- sloboda misli, govora, štampe i javnog istupanja;
- sloboda savjesti i vjeroispovijesti;
- pravo privatne svojine;
- lična sloboda i
- zaštita građana od samovolje države.
Pored razvoja ljudskih prava na nacionalnom nivou, dolazi i do njihove
internacionalizacije. Tako se mogu razlikovati dva perioda u razvoju ljudskih
prava:
period do II svjetskog rata
kada je preovlađivalo stanovište da su su
jemstva i sadržaj ljudskih prava stvar unutrašnjeg prava, i da niko izvan zemlje
nema pravo da se miješa u to koje slobode i prava ustav garantuje građanima i
kako vlade postupaju sa svojim građanima ili podanicima, i period nakon II
svjetskog rata kada je tragično iskustvo Drugog svetskog rata jasno pokazalo da
kršenje ljudskih prava ne prestaje na granicama države, te sazrijeva svijest o
univerzalnom karakteru ljudskih prava i njihove zaštite.
U tom smislu se i usvajaju najznačajniji dokumenti o ljudskim pravima: Povelja
Ujedinjenih nacija (1945), Univerzalna deklaracija o pravima čovjeka (1948), Pakt
o građanskim i političkim pravima - PGP (1966), Pakt o ekonomskim, socijalnim i
kulturnim pravima - PESK (1966), Deklaracija o pravima djeteta (1959),
Deklaracija UN o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije (1963), Međunarodna
konvencija o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije (1965), Konvencija o
eliminisanju svih oblika diskriminacije žena (1979) i td.
Pored navedenih, univerzalnih dokumenata o ljudskim pravima, donose se i
regionalni dokumenti: Američka konvencija o ljudskim pravima, Afrička
konvencija o ljudskim pravima, Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i
osnovnih sloboda (1950), Evropska povelja o regionalnim i manjinskim jezicima
(1992), Evropska konvencija o sprječavanju mučenja i nečovečnih i ponižavajućih
kazni ili postupaka (1993), Okvirna konvencija za zaštitu prava nacionalnih
manjina (1995), Evropska socijalna povelja (1996) i td.
DRŽAVLJANSTVO
Termin državljanin označava pripadnost pojedinca konkretnoj državi i vezu sa
njom. Pravo na državljanstvo garantuje UD OUN (čl. 15) i PGP (čl. 24 st. 3). UD OUN
garantuje pravo svakog čovjeka na jedno državljanstvo, izričito zabranjuje
samovoljno oduzimanje državljanstva i uskraćivanje prava na državljanstvo, dok
PGP među pravima djeteta navodi i pravo djeteta da stekne državljanstvo. Opšta
intencija međunarodnih dokumenata jeste garantovanje prava na jedno
državljanstvo, kako bi se izbjegla pojava bipatrida i polipatrida (lica sa dva ili više
državljanstava) kao i apatrida (lica bez državljanstva).
Ustavi se mogu različito klasifikovati, uzimajući u obzir da li i u kojoj mjeri sadrže
norme o ljudskim pravima. Tako postoje
ustavi koji imaju posebna poglavlja o
državljanstvu i
ustavi koji nemaju posebna poglavlja o državljanstvu.
Neki ustavi
(Indija, Venecuela, Kuba) državljanstvo regulišu u opštim i osnovnim odredbama.
U najvećem broju ustava odredbe o državljanstvu grupisane su u poglavljima o
ljudskim pravima, dok meki ustavi regulišu državljanstvo uz izborni sistem i
biračko pravo.
- OBRATITI PAŽNJU NA USTAVNI ZAKON ZA SPROVOĐENJE USTAVA I PITANJE
DRŽAVLJANSTVA
USTAVNA SISTEMATIKA LJUDSKIH PRAVA
Najveći broj savremenih ustava sadrži posebna poglavlja o ljudskim pravima, ali
postoje i oni koji nemaju poglavlje o ljudskim pravima. Ustavi se, shodno tome,
mogu grupisati u dvije grupe: prvu čine ustavi koji nemaju posebna poglavlja o
ljudskim pravima (SAD, Francuska), a drugu, oni u kojima postoje ova poglavlja.
Danas preovlađuju ustavi koji imaju posebna poglavlja o ljudskim pravima. Tako
imamo ustave (Meksiko, Njemačka) koji započinju dijelom o ljudskim pravima,
ustave u kojima dio o ljudskim pravima slijedi neposredno iza osnovnih odredbi
ustava (većina savremenih ustava), ustavi u kojima dio o ljudskim pravima slijedi
iza poglavlja o društvenom uređenju (bivše socijalističke države) i ustave (Poljska)
u kojima poglavlja o ljudskim pravima nisu među prioritetima, već je prednost
data drugim pitanjima.
TIPOLOGIJE LJUDSKIH PRAVA
Postoji veliki broj podjela ljudskih prava od kojih su najznačajnije:
-
prava aktivnog i prava pasivnog statusa
;
- prava pozitivnog i prava negativnog statusa
;
- prava čovjeka, prava građanina i prava državljanina
;
-
prirodna i građanska prava
;
upravnih vlasti, pravično suđenje, odredbe o kaznama, kvalitet i kvantitet dokaza,
pravila o svjedočenju i svjedocima, pravo na naknadu štete neopravdano
osuđenog lica i pravo na odbrana.
Sloboda kretanja i nastanjivanja
Slobodu kretanja garantuje UD OUN (čl. 13) i PGP (čl. 12), koji pored slobode
kretanja i nastanjivanja reguliše i razloge za moguće ograničenja ove slobode
(zaštita nacionalne bezbednosti, javnog reda, javnog zdravlja ili morala i slobode
drugih) i izričito zabranjuje svako samovoljno lišavanje prava državljanina da
uđe u svoju zemlju. Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih
sloboda takođe garantuje ovu slobodu (čl. 2 protokola 4). Sa druge strane postoje i
ustavi koji ne jemče slobodu kretanja i nastanjivanja (Kina, Kuba).
U ustavu se, između ostalog: navode razlozi zbog kojih se sloboda kretanja može
ograničiti, razlozi koji ne mogu biti povod ograničenju (npr: politička i ideološka
uvjerenja); preciziraju se subjekti koji uživaju ovu garanciju (svaki čovjek ili samo
državljanin); zabranjuje protjerivanje iz zemlje, posebno za državljane;.
Prava koja štite duhovni integritet ličnosti
Prava koja štite duhovni integritet ličnosti su: sloboda savjesti, sloboda
vjeroispovjesti, sloboda misli i opredjeljenja, sloboda javnog saopštavanja i
iznošenja mišljenja, sloboda naučnog i umetničkog stvaralaštva i td.
Sloboda misli
UD OUN garantuje slobodu misli (čl. 18 i 19), kao i PGP (čl. 18 i 19) i Evropska
konvencija (čl. 9 i 10). Ona predstavlja uslov ostvarivanja brojnih drugih ljudskih
prava, osobito političkih prava i sloboda. Sloboda mišljenja je neograničena.
Pored slobode misli ustavi jemče i slobodu javnog ispoljavanja mišljenja. Jemstvo
slobode misli uključuje slobodu govora, slobodu javnog istupanja, slobodu zbora,
slobodu štampe i sl. Bez ovih jemstva sloboda mišljenja ne može se realizovati kao
stvarna individualna sloboda. Za razliku od slobode misli, sloboda javnog
iznošenja mišljenja može biti podvrgnuta ograničenjima propisanim u ustavu,
bilo tako što se ustavom utvrđuju njeni okviri i granice, bilo ustavom propisanom
zabranom zloupotrebe ovih sloboda.
Sloboda vjeroispovijesti
UD OUN garantuje ovu slobodu (čl. 18 ), kao i
PGP
(čl. 18) i Evropska konvencija
(čl. 9 i 19). Ona je povezana sa pravom na slobodu savjesti, tj. sloboda savjesti je
uslov i pretpostavka slobode vjeroispovijesti. Sloboda savjesti je sloboda čovjeka
da izgrađuje svoj pogled na svijet i ima sopstveno uvjerenje prema bilo kom
pitanju. Sloboda savjesti obuhvata dva osnovna aspekta: slobodu pojedinca da
vjeruje i slobodu pojedinca da bude ateista. Svakome se tako garantuje da
slobodno izgrađuje svoj vjerski pogled i uverenja.
Odnose između crkve i države u različitim državama opredjeljuju tri različita
karakteristična režima:
režim državne
crkve
;
režim priznatih crkava
;
režim
odvojenosti države od crkve
.
Prava na privatnost
Ovo pravo garantuju i međunarodne konvencije UD OUN (čl. 12) PGP (čl. 17) i
Evropska konvencija (čl. 8). Neka od ovih prava garantovana su i ranije: tajnost
pisama, telefonskih razgovora i drugih vidova komunikacija i nepovredivost
stana. Nova prava koja štite privatni život pojedinca su: zaštita privatnog života i
časti; zaštita braka i porodice; garancija tajnosti ličnih podataka; zaštita hartija od
vrijednosti i imovine od neosnovane zaplene; tajnost bankovnih računa
Nepovredivost stana
Ovo pravo garantuju UD OUN (čl. 12), PGP (čl. 17) i Evropska konvencija (čl. 8),
dok neki ustavi (Kina, Indija) izričito ne garantuju ovo pravo. Pravo na
nepovredivost stana nije apsolutna, već postoje razlozi koji mogu biti osnov
ograničenja: sprečavanje vršenja krivičnog djela, hvatanje učinioca krivičnog
djela, izvršavanje sudske odluke ili otklanjanje opšte opasnosti. Nepovredivost
stana može biti ograničena samo:
- u zakonom propisanom postupku,
- kada su ispunjeni zakonom propisani uslovi
- uz pismenu naredbu nadležnog organa.
Tajnost pisma
Tajnost pisma i ostalih oblika komunikacija (telefon, elektronska pošta...)
garantuju: UD OUN (čl. 12), PGP (čl. 17) i Evropska konvencija (čl. 8), i njime se
dozvoljava slobodna komunikacija među licima. Ni ovo pravo nije apsolutno već
se može ograničiti. Razlozi i uslovi pod kojima se ovo pravo može ograničiti su:
istraga u vezi sa krivičnim djelom ili interesi bezbjednosti i odbrane zemlje.
Ustavi navode i organe koji su nadležni da odluče o ograničavanju prava
(najčešće sudovi).
Zaštita porodice i braka
UD OUN garantuje slobodu zaključenja braka, ravnopravnost muškarca i žene pri
zaključivanju braka i zaštitu braka i porodice, a isto čine i PGP (čl. 23) i Evropska
konvencija (čl.12 i čl. 8 stav 1). Riječ je o
pravima koja se odnose na porodicu,
brak i odnose u porodici i braku:
posebna zaštita majki i djece, jednakost
