MAKROEKONOMSKE PROMENE
1. PROMENE VREDNOSTI NOVCA
1.1.
Kvantitativna jednačina novca
Kvantitativna jednačina novca izražava vezu između količine novca u
opticaju i tržišnih transakcija. To se može izraziti u vidu formule:
M x V = P x T
odnosno
Novac x Brzina opticaja = Cene x Transakcije
Transakcije (T) predstavljaju broj razmena roba i usluga između
privrednih subjekata u određenom vremenskom periodu, obično za godinu
dana.
P (Cene) označava prosečnu tržišnu cenu izraženu u dinarima.
Novac (M) predstavlja količinu novca u opticaju.
Brzina opticaja je brzina obrta novca. Brzina obrta pokazuje koliko puta
je jedna novčanica učestvovala u razmeni roba i usluga u toku godinu
dana.
1.2. Depresijacija i apresijacija novca
Vrednost novca nije konstantna. Pod uticajem ekonomskih, političkih i
drugih faktora novac može menjati svoju vrednost, bilo u pravcu
povećavanja bilo smanjivanja iste. Proces smanjenja vrednosti novca naziva
se
depresijacija
, a proces povećavanja njegove vrednosti
apresijacija
.
1.
Depresijacija
je
promena vrednosti novca pri kojoj dolazi do
smanjenja njegove vrednosti u vremenu
. U praksi su poznata dva načina
depresijacije ili smanjenja vrednosti novca:
Inflacija
, koja se definiše kao proces nekontrolisanog ili
stihijskog smanjenja vrednosti novca u određenom vremenskom
periodu u određenoj ekonomiji. Inflacija je kompleksna
makroekonomska pojava koja ima mnoštvo različitih uzroka.
Devalvacija
, kao mera smanjenja vrednosti novca koje nastupa
kao posledica odluke državnih organa jedne zemlje.
189
PRINCIPI EKONOMIJE
2.
Apresijacija
je
promena vrednosti novca koja ima suprotan smer
od depresijacije, odnosno to je povećanje vrednosti novca u vremenu.
Postoje takođe dva načina apresijacije ili povećanja vrednosti novca i to:
Deflacija
, definisana kao proces nekontrolisanog ili stihijskog
povećanja vrednosti novca u određenom vremenskom periodu
u određenoj ekonomiji. Deflacija je takođe kompleksna
makroekonomska pojava sa mnoštvom različitih uzroka.
Revalvacija
, kao mera povećanja vrednosti novca koje nastupa
kao posledica odluke državnih organa jedne zemlje.
Kao što se može zaključiti, depresijacija i apresijacija su dve međusobno
suprotne promene vrednosti novca, kao lik i naličje. Sledeći isti princip,
inflaciji odgovara deflacija a devalvaciji revalvacija. Inflacija i deflacija
predstavljaju osnovne oblike monetarne neravnoteže. Devalvacija i
revalvacija su, pak, mere monetarne vlasti, tj. državnih organa, u pravcu
povećanja ili smanjenja promene vrednosti novca.
190
PRINCIPI EKONOMIJE
proizvodnje. Rast cena, gledano dugoročno, predstavlja opšti trend svih
ekonomija u svetu. Razlozi takvom rastu cena nalaze se pre svega u
povećanju troškova proizvodnje i porastu životnog standarda stanovništva.
Inflacija postoji u gotovo svim državama, a isto tako u ekonomskoj istoriji
ne postoji razdoblje niti zemlja u kojoj inflacija nije bila prisutna. Brojna
naučna istraživanja koja proizlaze iz analize privrednih kretanja razvijenih
ekonomija (SAD, V. Britanija, Nemačka...) potvrđuju da je inflacija koja se
kreće u rasponu od 0,5% do 1,5% na godišnjem nivou podsticajna za nova
ulaganja i investicije, te ne narušava makroekonomsku ravnotežu. S druge
strane, u uslovima nulte stope inflacije javlja se demotivisanost vlasnika
kapitala za investicijama i otuda izostaje privredni rast.
Imajući gore navedene karakteristike inflacije u vidu, možemo
pristupiti njenom definisanju. Prilikom definisanja inflacije mi stavljamo u
odnos ukupnu količinu novca u opticaju, s jedne strane, i ukupnu količinu
proizvedenih roba i usluga u prometu, s druge strane.
Tako,
inflacija
predstavlja
makroekonomsku pojavu koja se ispoljava
kao opšti porast cena proizvoda i usluga i koja se izražava kao poremećaj
monetarne i opšte ekonomske ravnoteže, pri čemu ukupna količina
novčane mase u opticaju nadilazi ukupnu količinu proizvedenih roba i
usluga u jednoj ekonomiji i u određenom periodu
. Inflacija je stanje koje
se karakteriše
smanjenjem kupovne snage novca
usled
veće količine
novca u opticaju od optimalne
, što proizlazi iz neravnoteže između
ukupne količine roba i usluga u prometu i ukupne količine novca u
opticaju. Može da se manifestuje kvantitivno merljivo preko
rasta cena
, ali
i kvantitativno nemerljivo preko
nestašica
roba i usluga na tržištu..
Inflacija se meri
stopom inflacije
. Stopa inflacije je stopa promene
opšteg nivoa cena i izražava se na sledeći način:
Inflaciona stopa
=
x 100
Na ovaj način stopa inflacija izražava procentualno povećanje cena
između dva perioda, sadašnjeg (t) i prethodnog (t-1).
Nivo cena merimo kao ponderisani prosek za robe i usluge u nekoj
privredi. U praksi, ukupni nivo cena merimo izradom
indeksa cena,
koji
predstavlja prosek individualnih potrošačkih i proizvođačkih cena.
Najčešće se koriste
indeks potrošačkih cena
–
CPI
(consumer price index),
indeks proizvođačkih cena
–
PPI
(producer price index) i
BDP deflator
.
192
MAKROEKONOMSKE PROMENE
Indeks potrošačkih cena izražava inflaciju kroz cenu koštanja
potrošačkih dobara i usluga na tržištu. U SAD se uzimaju cene 364
klasifikovana artikla sa preko 21000 mesta iz 91 područja države.
Konstruisanje indeksa cena obavlja se ponderisanjem svake cene pomoću
ekonomskog značaja robe. Ako je u jednoj godini CPI iznosio 100, a u
sledećoj 106,4, onda je stopa inflacije 6,4. Ovo je uprošćeni primer, u praksi
je to mnogo komplikovanije. Razlika između hipotetičkog i stvarnog CPI
svodi se na ogroman broj roba koje se obuhvataju obračunom realnog CPI.
Dezinflacija
predstavlja smanjivanje stope inflacije. To je period u
kojem se visoka stopa inflacije, koja je u prethodnom periodu beležila viši
nivo, smanjuje uz pomoć instrumenata ekonomske politike, najčešće
restriktivne monetarne i fiskalne politike zemlje.
2.2. Vrste inflacije
Prema uzroku koji je doveo do njene pojave, inflacija se može podeliti
na:
troškovna
strukturna
uvezena
Prema visini stope inflacije mogu se izdvojiti sledeći oblici:
umerena inflacija
galopirajuća inflacija
hiperinflacija
1.
Umerena inflacija
se javlja kada cene rastu lagano. Stopa inflacije u
periodu umerene inflacije je jednocifrena. Cene blago rastu na nivou čitave
ekonomije. Ako je stopa inflacija relativno niska, do oko 5% na godišnjem
nivou, umerena inflacija može biti stimulativna za privredu, jer je znak
povećane agregatne tražnje, koja posledično deluje na opšti rast
proizvodnje i anagažovanja proizvodnih faktora. S druge strane, blagi rast
cena podstiče investicije u proizvodnju i dovodi do rasta BDP-a. Takav
pristup inflaciji odgovara kejnzijanskom stavu o potrebi povećanja
agregatne tražnje kako bi se povećala proizvodnja. Pri višim stopama
inflacije (5-10% godišnje) umerena inflacija može biti opasna, jer predstavlja
potencijalnu pretnju da se pretvori u visoku i galopirajuću inflaciju.
2.
Galopirajuća inflacija
– predstavlja takvu inflaciju kod koje stopa
inflacije na godišnjem nivou dostiže dvocifren ili trocifren broj (preko 10-
15% pa do nekoliko stotina procenata). Galopirajuća inflacija, ako se ostavi
da deluje u dužem vremenskom periodu, može da dovede privredu do
ozbiljnih ekonomskih poremećaja. Novac ubrzano gubi svoju vrednost, a
uloga cena i tržišta je deformisana. Domaći novac se sve manje traži a sve je
193
