„Vizija bez aktivnosti je sanjarenje, a aktivnost bez vizije je noćna mora“
(Japanska poslovica)
1. UVOD
Devedesetih godina prošlog vijeka, u Evropskoj uniji je preovladala spoznaja o
važnosti mikro, malih i srednjih preduzeća (MSP) za ukupnu evropsku ekonomiju. Isti trend
je nastavljen i početkom ovog vijeka. Zahvaljujući takvom pristupu i poimanju stvari, mikro,
mala i srednja preduzeća su pokretačka snaga i imaju centralnu ulogu u evropskoj ekonomiji.
Ona su suštinski izvor poslova, stvaralac poduzetničkog duha i inovacija u EU, pa su, prema
tome, presudna za izgradnju konkurentnosti i zaposlenja. Prema podacima iz 2006. godine, u
tadašnjih 25 zemalja Evropske unije, postojalo je čak 23 miliona malih i srednjih preduzeća,
koja su činila oko 99% svih preduzeća u Uniji i koja su zapošljavala više od 80 miliona ljudi.
U SAD-u ima oko 25 miliona ili 99,70% svih preduzeća, a u Japanu oko 5 miliona malih i
srednjih preduzeća.
Zahvaljujući ovim činjenicama, jedan od glavnih prioriteta Evropske komisije je,
upravo podrška malim i srednjim preduzećima u njihovom ekonomskom rastu i razvoju,
poslovnoj kreativnosti, te ekonomskoj i socijalnoj povezanosti. Prema predviđanjima
stručnjaka, i u proširenoj Evropskoj uniji, mala i srednja preduzeća će i dalje biti ključ za
ostvarenje rasta, konkurentnosti i otvaranja novih radnih mjesta. Napori Evropske komisije
ka uvođenju nove ekonomije, biće uspješni samo ukoliko se mala i srednja preduzeća stave
na vrh prioriteta.
U ovom radu ćemo pokušati odgovoriti na neka pitanja, vezana za mala i srednja
preduzeća, kao što su: šta su mala i srednja preduzeća, koliko ih ima i kakav je njihov
tretman u našem okruženju, prednosti i nedostaci, važnost malih i srednjih preduzeća u
zemljama u tranziciji, ekonomski značaj malih i srednjih preduzeća, koja je organizaciona
struktura pogodna za mala i srednja preduzeća, način uređenja proizvodnje u malim i
srednjim preduzećima i slično.
2. MALA I SREDNJA PREDUZEĆA – DEFINICIJA I ZNAČAJ
Iako se o malim i srednjim preduzećima (MSP) intenzivnije govori tek od kraja
prošlog vijeka, saznanja o postojanju nekih primitivnijih oblika malih i srednjih preduzeća
sežu u daleku prošlost. Prvi poznati zapisi o malom preduzeću pojavili su se prije 4000
godina. Možemo reći da je malo preduzeće postojalo u gotovo svim kulturama starih naroda.
Većina njih, kao što su Arapi, Babilonci, Egipćani, Židovi, Grci, Feničani i Rimljani su
neprestalno razvijali mala preduzeća. Proizvodi i usluge tadašnjih poduzetnika veoma često
su bili lošeg kvaliteta, pa su oni na takav način potkradali i zavaravali svoje kupce. Upravo
zbog toga je babilonski kralj Hamurabije 2100. godine p.n.e. izdao zakonik sa oko 300
zakona, koji zaštićuju potrošače i male preduzetnike, osobito od prijevare. O ulozi, značaju i
funkcioniranju malih i srednjih preduzeća u našoj naučnoj ekonomskoj literaturi, intenzivnije
počinje da se piše tek osamdesetih godina prošlog vijeka.
Kao što je u uvodu rečeno, u Evropskoj Uniji od ukupno 23 miliona preduzeća i oko
100 miliona zaposlenih, čak 99% su mala i srednja preduzeća. Ona doprinose ukupnom bruto
društvenom proizvodu EU sa 60% i obezbjeđivala su, uoči primanja najnovijih članica,
preko 80 miliona radnih mjesta. To konkretno znači da je u sektoru malih i srednjih
preduzeća zaposleno dvije trećine zaposlenih od ukupnog broja zaposlenih u privatnom
sektoru u EU. I u proširenoj Evropskoj Uniji, male firme će i dalje biti ključ za ostvarenje
rasta, konkurentnosti i otvaranje novih radnih mjesta.
Prilikom izbora kriterijuma za klasifikaciju MSP-a, najčešće se polazi od:
1. statičkog,
2. funkcionalnog i
3. institucionalnog (svojinskog ) kriterijuma.
Statički kriterijum polazi od statičkog obilježja privrednih subjekata kao što su:
veličina imovine, godišnji prihod od prodaje, broj zaposlenih, obim ostvarene proizvodnje,
nivo tehničke opremljenosti i sl. Broj zaposlenih ima najviše prednosti u odnosu na druge
kriterije, između ostalog zato što je:
– otporno na inflaciju
– nije pod uticajem kupovne moći dolara,
– transparentno,
– lahko se zapaža i razumije,
– usporedivo,
– omogućava dobru usporedbu između preduzeća iste grane,
– raspoloživo,
– lahko ga je dobiti od preduzeća.
Jedan od bitnih nedostataka ovog kriterijuma je različita produktivnost i ekonomska
efikasnost pojedinih privrednih struktura, pa isti broj radnika ne stvara, pri istom radu, i istu
vrijednost proizvodnje. Drugi nedostatak se ogleda u nepostizanju jednostavnih stavova po
zemljama u pogledu broja zaposlenih, kao granice između malih, srednjih i velikih
preduzeća.
Klasifikaciju preduzeća na mala i velika možemo izvršiti prema sljedećim
funkcionalnim obilježjima: obim i karakter proizvodnje i izvršenih usluga, karakter
upravljanja, vlasništvo nad sredstvima za proizvodnju, tehnička opremljenost preduzeća,
način proizvodnje i vrsta proizvodne tehnike, oblik vlasništva, organizaciona struktura i sl.
Detaljnije razmatranje ovih obilježja sigurno bi pokazalo potrebu njegovog uvažavanja kod
Mala
preduzeća se definišu kao firme koje zapošljavaju od 10 do 49 radnika i čiji ukupni
prihod ili ukupni bilans ne prelazi 10 miliona eura.
Srednja
preduzeća se definišu kao firme koje imaju preko 49, a manje od 250 zaposlenih
radnika, čiji je ukupni prihod manji od 50 miliona eura ili čiji je ukupni bilans manji od 43
miliona eura.
Tabelarno bi se to moglo prikazati na sljedeći način:
Tabela 1: Razvrstavanje preduzeća prema definiciji Evropske komisije od 01.01.2005. god.
Kategorija
preduzeća
Broj zaposlenih
Ukupan prihod
Ukupan bilans
(ukupna sredstva –
aktiva)
Mikro
preduzeća
< 10
2 miliona EUR
(prije nije bilo
definisano)
2 miliona EUR
(prije nije bilo
definisano)
Mala
preduzeća
< 50
10 miliona EUR
(1996. godine je bilo
7 miliona EUR)
10 miliona EUR
(1996. godine je bilo
5 miliona EUR)
Srednja
preduzeća
< 250
50 miliona EUR
(1996. godine je bilo
40 miliona EUR)
43 miliona EUR
(1996. godine je bilo
27 miliona EUR)
Pripravnici i učenici nisu navedeni kao zaposleni.
Pored definicije Evropske Unije, postoji i definicija Svjetske banke, koja preduzeća
dijeli na način dat u tabeli 2.
Tabela 2: Razvrstavanje preduzeća prema definiciji Svjetske banke
Kategorija
preduzeća
Broj zaposlenih
Ukupan prihod
Ukupan bilans
(ukupna sredstva –
aktiva)
Mikro
preduzeća
< 10
0,1 milion EUR
0,1 milion EUR
Mala
preduzeća
< 50
3 miliona EUR
3 miliona EUR
Srednja
preduzeća
< 300
15 miliona EUR
15 miliona EUR
Osim definicije Evropska komisija, koju su prihvatile i mnoge zemlje koje nisu
članice Evropske Unije, postoje i definicije MSP-a donesene od strane pojedinih zemalja.
Prema OECD definiciji, mala i srednja preduzeća imaju manje od 500 zaposlenih,
mada se svakoj zemlji ostavlja prostor da ovaj broj smanji ili poveća (u nekim zemljama 100
ili čak 300 zaposlenih predstavlja gornju granicu). Mikro preduzeća imaju 1÷4 zaposlenih,
vrlo mala 5÷19, mala 20÷99 i srednja preduzeća 99÷500 zaposlenih.
Mala i srednja preduzeća su motor ekonomskog razvoja. Promovišu privatnu svojinu
i preduzetničke vještine. Po mišljenju mnogih eksperata i ekonomista, MSP su sinonim za
privatni sektor, i, u figurativnom smislu, za preduzetništvo.
Njihova komparativna prednost je u tome što su fleksibilna, mogu brzo da se
adaptiraju na promjene i da zadovolje zahtjeve tržišta.
3. PREDNOSTI I NEDOSTACI MALIH I SREDNJIH PREDUZEĆA
Prednosti, odnosno nedostaci malih i srednjih preduzeća najbolje se uočavaju ako ih
poredimo s velikim preduzećima. Smatra se da su mala i srednja preduzeća atraktivnija,
inovativnija, flesibilnija i kreativnija od velikih preduzeća.
Osnovne prednosti malih i srednjih preduzeća u odnosu na velike industrijske sisteme
su sljedeće:
Mala i srednja preduzeća su dostupna svim pretendentima, zato što obezbjeđuju iste
polazne mogućnosti svima koji se odluče za mali biznis i što su relativno dostupna
Psihološka prednost podrazumijeva da biti preduzetnik znači imati izvjesnu nadmoć i
sigurnost, pogotovo tamo gdje preduzetnici raspolažu specifičnim tržišnim umijećem,
znanjima i sposobnostima.
Mala preduzeća, svojim učešćem u ukupnom broju preduzeća, značajno utiču na
elastičnost privrednog sistema jedne društvene zajednice, pošto svojom
prilagodljivošću lakše napuštaju svoju dotadašnju domenu i započinju proizvodnju
novih proizvoda.
Pored nespornih navedenih prednosti, mala i srednja preduzeća imaju i određene
nedostatke, kao posljedicu ograničenosti i specifičnosti, koje proizlaze upravo iz veličine
preduzeća. Među glavne nedostatke malih i srednjih preduzeća ubrajamo:
Mogućnost bržeg propadanja u odnosu na velika preduzeća. Statistički je dokazano
da 30÷40% malih firmi prestaje s radom u razdoblju od tri godine nakon osnivanja, a
čak 60% u razdoblju od osam do deset godina. Razlozi propadanja mogu biti
subjektivne i objektivne prirode, a među najznačajnije spadaju: nedostatak iskustva
koje se odnosi na vlastito suočavanje s praktičnim funkcionisanjem cjeline firme, te
jasno uočavanje bitnih od nebitnih aktivnosti; nedovoljna tehnička znanja, koja se
odnose na prostu nemogućnost pojedinaca da do kraja ovlada svim znanjima koja su
nužna za određenu proizvodnju proizvoda i usluga; površna ili neadekvatno
provedena analiza tržišta, posebno kada je u pitanju buduća potražnja; nedovoljna
osposobljenost u vođenju administrativnih poslova, utoliko prije što se oni više
mijenjaju; nemogućnosti kontrole ujednačenosti poslovanja, tj. teško obezbjeđivanje
kontinituiteta i predviđanja oscilovanja u pojedinim razdobljima; nemogućnost
predviđanja financijskih tokova; nemogućnost dobijanja kratkoročnih kredita od
poslovnih banaka ili iz drugih izvora.
Mali preduzetnici imaju loš novčani tok, pa zbog preuzetih obaveza prema
dobavljačima i nenaplaćenih potraživanja, često dolaze u poziciju nelikvidnosti,
odnosno nemogućnost izvršavanja preuzetih obaveza u ugovorenim i zakonskim
rokovima. Plaćanje izvan rokova generator je propadanja upravo malih firmi, koje
namaju dovoljnu moć da „finansiraju“ i „kreditiraju“ nedisciplinu tržišta i velike
sisteme, koji mogu, zbog svoje superiornosti nad malim kooperantskim firmama,
sami određivati dospjelost obaveza.
Zbog niskog stepena podjele rada, produktivnost u malim firmama je relativno niska,
pošto jedna osoba obavlja više različitih operacija i poslova, čime se smanjuje
mogućnost usavršavanja i uže specijalizacije.
Nedovoljna informisanost je veoma izražena slabost malih i srednjih preduzeća.
Plate u malim preduzećima su, uglavnom, manje, naročito ako se uzmu u obzir i svi
dodaci koje radnici dobijaju u velikim sistemima, gdje su im prava zaštićena
kolektivnim ugovorima i gdje ih štiti sindikat. Kako bi se izbjegle poreske obaveze
prema državi, često se dio plate isplaćuje „na ruke“, što je štetno kako za državu, tako
i za same radnike.
Rizik od propadanja preduzeća i gubitka radnog mjesta značajno je veći u malim i
srednjim preduzećima, u odnosu na velika preduzeća.
Mala preduzeća nisu konkurentna na međunarodnom tržištu, ukoliko ne nastupaju
udruženo ili pod plaštom velikih preduzeća (tzv. „ekonomija obima“).
