Manastir je u 12. veku osnovao veliki župan Stefan Nemanja, a građen je od 1183. do 1196.
godine. Priča se da je manastir nastao, jer se Nemanja, u ratu protiv Vizantije 1183. godine
zavetovao da će ako pobedi sagraditi hram u kojem će te svoje zavete i da ispuni. To se i desilo.
Po izgradnji manastira, on se na državnom saboru odrekao prestola i prepustion ga svom
srednjem sinu Stefanu Prvovenčanom, a zajedno sa svojom suprugom Anom se zamonašio i
dobio ime Simeon. Posle dve godine monašenja u Studenici, Simeon odlazi u Svetu Goru gde sa
svojim sinom Rastkom podiže manastir Hilandar, a nedugo posle toga se i upokojio.
1206. godine na zahtev svoje braće Stefana i Vukana donosi njegove mošti u Studenicu gde ih
drugi put sahranjuje. Srpska Pravoslavna crkva ga je proglasila svecem i upravo zbog njegovih
svetih moštiju manastir Studenica postaje mesto Simeonovog poštovanja i mesto okupljanja
mnogobrojnih vernika.

Vrativši se iz Hilandara, od 1206. do 1215. godine Sveti Sava postaje starešina manastira
Studenica i manastir postaje kulturni, duhovni i medicinski centar srednjovekovne Srbije.
Poseban značaj ima i

Studenički tipik

, koji je Sveti Sava napisao dok je bio starešina manastira.

Sveti Sava je u njemu opisao i život svog oca.

Studenica je uživala pažnju i drugih članova dinastije Nemanjića. Kralj Radoslav je 1245. godine
dodao crkvi pripratu, a kralj Milutin je sagradio malu crkvu posvećenu svetim Joakimu i Ani.

Srpski srednjovekovni manastir Studenica je igrao vrlo važnu ulogu u životu zemlje u doba
Svetog Save. Kasnije su ga obnavljali i ostali srpski vladari iz Dinastije Nemanjić. Nažalost, kao
i mnogi drugi srpski manastiri, tako je i manastir Studenica često bio na meti Turaka.
Od pada poslednje srpske srednjovekovne države Turci su često napadali manastir. Prva
značajna obnova je izvršena 1569. godine, kada su freske Bogorodične crkve ponovo naslikane.
Početkom 17. veka, požar i zemljotres su oštetili manastir, a istorijski dokumenti i značajni
delovi umetničke baštine su uništeni i izgubljeni zauvek.