257
Veselin Drašković
1
MANIFESTACIJE EKONOMSKE
GLOBALIZACIJE
Sažetak
U ovom radu razmatraju se neke izabrane činjenice i konkretna
pitanja koja čine bitne ekonomske aspekte globalizacije, ali ne i
cjelovita priča o navedenom fenomenu, koji po nekima predstavlja
navodnu uvertiru tzv. „novog svjetskog poretka“. Cilj rada je da
analizira neke osnovne manifestacije ekonomske globalizacije, koje
su krajnje protivurječne, posebno zbog činjenice što samo parcijalno
pretvaraju svjetsku ekonomiju u cjelovit sistem, i što utiču na
povećanje razvojnih, ekonomskih, socijalnih i drugih disproporcija.
Ključne
riječi:
ekonomska
globalizacija,
virtualizacija,
transnacionalizacija, globalne strategije.
Uvod
Visokom tempu rasta tehnološkog progresa (informacionog,
komunikacionog, transportnog i dr.) presudno je doprinio razvoj
instituta privatne svojine, koja predstavlja osnovu ekonomske
samostalnosti, individualne inicijative, motivisanosti, odgovornosti
i zainteresovanosti za ostvarene ekonomske rezultate. Na tim
osnovama se zasniva razvoj preduzetništva, visoke korporativne
1 Dr.,sc., Veselin Drašković, Fak. za pomorstvo u Kotoru – akademski studijski program Menadžment u
pomorstvu
UDK 33.
Veselin Drašković: Manifestacije ekonomske globalizacije
EKONOMIJA / ECONOMICS, 14 (1) str. 257-274 (2007)
www.rifin.com
258
kulture i organizacije. Zajednički imenilac svih navedenih
fenomena je interesni princip, koji predstavlja pokretački motiv
svega postojećeg, a posebno kompleksnog procesa ekonomske
globalizacije, koji trajno mijenja raspored ekonomske i političke
moći u svijetu u korist najefikasnijih društava i privreda. Interesno-
profitni motivi ekonomske globalizacije su brojni, a u najvažnije
spadaju: pristup novim tržištima, smanjenje raznih vrsta troškova,
rast prodaje, pristup resursima stranih zemalja (jeftinim, rijetkim,
kvalitetnim i sl.), ostvarenje konkurentskih prednosti, manji porezi
ili njihovo izbjegavanje, niži ekološki standardi, jeftina radna snaga,
kao i sve ono što se podvodi pod prednostima vlasništva, lokacije i
internalizacije (Pokrajčić 2001, s. 100). Sve to ponekad vodi u novu
ekonomsku dogmu, determinizam i redukcionizam, ali ovog puta na
globalnom nivou.
Ekonomijom vremena, prostora i novca u praksi se ostvaruje moć,
kojom se najbolje štite, specificiraju i realizuju interesi. Postojanje
uzročno-posledične relacije ekonomija-moć-ekonomija je ciljna
funkcija interesa, a sve ostalo su sredstva za ostvarenje cilja.
Dominacija novčanim, vre-menskim i prostornim dimenzijama u
globalnim okvirima je osnovni cilj krupnog kapitala. To je najbolji
način da se (pored ostalih pomenutih elemenata) ostvaruju ne samo
konkurentske prednosti na globalnom tržištu, nego monopolske top
kompetencije, a preko njih profit kao osnovni pokretački motiv.
Pri tome je jasno da dominacija nad novčanom i vremenskom
komponentom odlučujuće utiče na mogućnost konstrukcije i/ili
rekonstrukcije moći preko promjene prostornih oblika, koji sadrže
resursne, tržišne i druge izazove. Na taj način, krupni transnacionalni
kapital super-aktivnom, strategijski planiranom i funkcionalno-
informacionom koordinacijom vremena, prostora i svojih
sopstvenih razvojnih potencijala nastavlja oplodnju i dominaciju u
globalnim relacijama, koja teži da se pretvori u svemoć finansijskih
transnacionalnih oligarhija.
Finansijska globalizacija, virtualizacija i transnacionalizacija
ekonomskih procesa su manifestacije ekonomske globalizacije
koje značajno doprinose stvaranju modela tzv. »civilizacijske
identičnosti«, kojoj se institucionalno prilagođava većina zemalja.
Obrazac globalnog ekonomskog ponašanja i pravila igre kreiraju
transnacionalne korporacije (TNK) i transnacionalne banke
najrazvijenijih zemalja. Taj model se karakteriše specifičnim
Veselin Drašković: Manifestacije ekonomske globalizacije
EKONOMIJA / ECONOMICS, 14 (1) str. 257-274 (2007)
www.rifin.com
260
nekim značajnim principima, odrednicama i normama ponašanja,
kao i afirmacija rastuće uzajamne povezanosti i uslovljenosti
između pojedinih privreda i kupnih firmi. Navedeni proces se
razvija uporedo s liberalizacijom i denacionalizacijom robnih i
finansijskih tokova, pojavom novih oblika spajanja raznih firmi i
kupovine drugih firmi (koji predstavljaju načine opstanka i jačanja
međunarodne konkurentske sposobnosti) i globalnim inovacionim
bumom informatičkog, komunikacionog i transportnog monitoringa
.
Pored toga, ekonomsku globalizaciju karakterišu (Drašković 2001,
s. 141):
- razvoj po zakonima i logici krupnog kapitala,
- brojnost oblika ispoljavanja: finansijska globalizacija, globalizacija
tržišta, formiranje i uticaj globalnih firmi i banaka, denacionalizacija
i regionalizacija ekonomije, intenzifikacija, liberalizacija i
standardizacija proizvodnje, intitucionalizacija svjetske trgovine i
međunarodnih eko-nomskih odnosa, megatrendovi, globalni sistemi
komunikacija i masovnih medija, itd.,
- cikličnost i postepenost razvojnog procesa, koji se odigrava u
dugoj istorijskoj perspektivi,
- dualnost, koja se ogleda u integraciji država i širenju TNK, koji
vodi smanjivanju nacionalnog suvereniteta
,
- sveobuhvatnost (pravac djelovanja je svestran i univerzalan),
- heterogenost i diferenciranost (jačina i karakter djelovanja su
različiti prema raznim objektima: granama, područjima djelatnosti,
zemljama i sl. - uticaj je posebno snažan prema kriznim područjima,
koja su najosjetljivija),
- nesavršenost pomoćnih mehanizama (vojna i politička hegemonija,
ucjene, nasilje i prinuda su osnovne neekonomske poluge koje
pomažu da se sprovedu ekonomski pritisci, nejednaka razmjena,
zavisnost i dominacija),
- protivurječnost procesa,
- diktiranost (nametnutost) procesa, i u tom smislu određeni stepen
njegove predodređenosti,
- institucionalizovanost procesa (koncentraciju proizvodnju i
centralizaciju kapitala nameću moćne i institucionalizovane svjetske
monopolske strukture koje dominiraju i onemogućavaju slobodnu
261
Manifestacije ekonomske globalizacije
EKONOMIJA / ECONOMICS, 14 (1) str. 257-274 (2007)
www.rifin.com
konkurenciju i liberalan pristup globalom tržištu, koje se dijeli na
bazi međusobnih sporazuma - smatra se da svijetom dominira oko
400 TNK, koje raspolažu sa oko 80% svjetskog kapitala),
- dominacija tržišne, transnacionalne i nadnacionalne regulacije nad
državnom,
- promjenam subjekata koji učestvuju na globalnim tržištima, koji
postaju sve krupniji i moćniji, mijenjaju, usavršavaju i prilagođavaju
svoju organizacionu i upravljačku strukturu (tehnološku, transportnu,
finansijsku, informacionu, telekomunikacionu i dr.) u cilju širenja
biznisa na teritorije mnogih zemalja.
- pojava novih subjekta međunarodne ekonomske saradnje:
međunarodne organizacije, 60-tak regionalnih organizacija, oko
63.000 TNK i TN banaka sa 690.000 filijala lociranih širom svijeta
(Vidas-Bubanja 2001, s. 8), svjetski finansijski centri, institucionalni
investitori (penzioni, osiguravajući i investicioni fondovi), nevladine
organizacije (razni pokreti kao što su “zeleni” i “otvoreno društvo”),
kao i razne religiozne, mafijaške, terorističke, dijasporne, megapolisne
i druge interesne mreže,
Ekonomsku globalizaciju prate mnogi globalni ekonomski problemi,
koji će prije ili kasnije zahtijevati globalna rješenja, zasnovana
na kvalitetno novim nivoima i oblicima međusobne saradnje
država i regiona, uz stvaranje jedinstvenih političkih, ekonomskih,
informacionih i drugih poligona zajedničkih usaglašenih dejstava.
2. Suština ekonomske globalizacije
Veliki broj autora smatra da je globalizacija teorijski zasnovana
na shvatanjima transnacionalnih tržišnih neoliberala, globalista
i geopolitičkih ekonomista, koji retorički nameću princip kon-
kurencije kao dominantan i sveobuhvatan ključ globalizacije. Ali,
praksa krajnje surovo redukuje proklamovani princip, jer se po
potrebi lavira između korišćenja neoliberalizma kao hegemonijalnog
poretka prema bogatoj manjini i protekcionizma prema siromašnoj
većini. Konkurencija se guši na svakom koraku sve jačim
međunaronim monopolima i kompetencijama, samo se mijenjaju
i prividno humanizuju njihove manifestacije. Negira se tržište kao
„jednakost mogućnosti“ (M. Friedman). Principi otvorene privrede
se selektivno i po potrebi primjenjuje. Konstatno se kontrolišu i
