Univerzitet Privredna akademija
Fakultet za ekonomiju i inženjerski menadžment
MEĐUNARODNA POLITIKA
- SKRIPTA-
Profesor Asistent
prof. dr Slobodan Nešković dipl. politikolog Danijela Marčeta
Novi Sad, 2015.
1
SADRŽAJ
1. NAUKA O MEĐUNARODNIM ODNOSIMA I MEĐUNARODNA POLITIKA…...3
1. Karakteristike i ciljevi međunarodnih odnosa…………………………...…......8
2. Posebne i pomoćne nauke o međunarodnim odnosima……………........…….11
2.
ŠKOLE U NAUCI O MEĐUNARODNIM ODNOSIMA I MEĐUNARODNOJ
POLITICI...................................................................................................................14
1. Psihološke teorije...............................................................................................14
2. Funkcionalističke teorije....................................................................................18
3. Opšta teorija sistema..........................................................................................19
4. Marksistički pristup međunarodnim odnosima..................................................21
5. Istorijsko-sociološka škola.................................................................................22
Moć, vlast, sila i nasilje......................................................................................................26
Hladni rat...................................................................................................28
3. SUBJEKTI MEĐUNARODNE POLITIKE ………………………………………....35
1. Nacionalni subjekti međunarodne politike …………………...………….….43
2. Međunarodni subjekti međunarodne politike……………………….……….50
3. Transnacionalni subjekti međunaordne politike……………………………..54
4. ČINIOCI U MEĐUNARODNOJ POLITICI......……………………..………………57
Međuzavisnost činilaca međunarodne politike......................................................57
1. Svetsko tržište..................................................................................................61
2. Geografski činilac…………………………………………………...……….68
3. Nacija...............................................................................................................77
4. Društveno-ekonomski i politički sistem država...............................................83
5. Tehnologija……………………………………………………………..……89
6. Vojna strategija………………………………………………………..……..91
7. Međunarodno pravo i moral………………………………………………….93
5. TERORIZAM…………………………………………………………………………97
1. Istorijski razvoj terorizma……………………………………….…………..99
2. Klasifikacija terorizma…………………………………………………..….101
3. Etnoseparatistički i islamistički terorizam……………………………….....102
6. EKOLOGIJA I MEĐUNARODNA POLITIKA……………………………...……..103
1. Ekološka paradigma i tradicionalna međunarodna politika………………...104
2. Ekološka bezbednost i održivi razvoj u postmodernom ambijentu……...…106
3. Ekološka globalizacija i međunarodna saradnja............................................107
2
internet, finansijskie sisteme, globalne poslovne korporacija, nastajanje globalnog društva
itd.
Nauka o međunarodnim odnosima je nastala kao rezultat interesovanja za
proučavanjem međunarodnih odnosa naročito u decenijama posle Drugog svetskog rata.
Međutim, moramo naglasiti da su međunarodni odnosi proučavani i kao sastavni deo
proučavanja društva, budući da je međunarodni život deo života svakog društva.
Predistorijom discipline se može nazvati celokupno vremensko razdoblje pre osnivanja
prvih katedri i instituta za izučavanje međunarodnih odnosa. Ta predistorija zauzima
najmanje dva milenijuma na istorijskoj lestvici i predstavlja temelj za nastanak nauke.
3
U najstarijim izvorima političke misli se mogu naći stavovi vezani za različite pojave
međunarodnog života i to posebno za pojave rata i mira, sukoba i borbe i saradnje. Tako
su međunarodni odnosi proučavani u različitim društvenim naukama: istoriji,sociologiji,
ekonomiji, pravu itd.
Primeri stalnosti i promena u istoriji međunarodnih odnosa se u
raznim udžbenicima traže u dobu zaraćenih država u Kini (480.-221. g.p.n.e.), u
Peleponeskom ratu između Atine i Sparte (431.-404. g.p.n.e.), Makijavelijevoj renesansoj
Italiji u 16. veku,Tridesetogodišnjem ratu i Vestfalskom miru ili Bečkom kongresu iz
1815. godine.
4
Neki autori tvrde da je prvo delo iz međunarodnih odnosa uopšte tj.odnosa
između država Tukididova. ”Istorija Peloponeskog rata “ iz 5.tog veka p.n.e.
5
Tukidid je
bio poznati antički istoričar koji je živeo u vreme Peloponeskih ratova o kojima je
napisao posebno delo i analizirao posebno Drugi peloponeski rat Sparte protiv Korinta i
podele i savezništva između antičkih državica u to doba. Zanimljivo je da Tukidid tvrdi
da se ‘’politička sfera” po ugledu na metodologiju Hipokratove medicine ,sadrži iz dva
elementa: elementa semiologije (evidencija simptoma) i predviđanja o mogućem razvoju
događaja (prognosis). Središnji pojmovi Tukididove političke filozofije su politička moć i
politički etos.
6
Tukidid je u svom delu “Istorija Pelooneskog rata” izvukao zaključke o
različitim odnosima država koji se svode na savezništva, prijateljstva i ratove država koje
imaju svoje interese i zakonitosti i pokušaj eventualnog predviđanja mogućeg ishoda rata.
3
Ibid, str. 13
4
Ibidem
5
Prvulović, V.,
Savremeni međunarodni odnosi
, Megatrend Univerzitet, Beograd, 2008. Str. 60
6
Matić, M., Podunavac, M.,
Politički sistem: Teorije i principi
, Fakultet političkih nauka, Beograd, 2007.
Str.64
4
Aristotel je proučavao i upoređivao ustave preko 100 antičkih državica i praveći
poređenje između različitih političkih sistema koji su u to vreme postojali, uspeo da
napravi klasifikaciju sistema na demokratske, aristokratske i tiranske tj. autokratske.
Nikolo Makijaveli je napisao delo “Vladalac” i razmatrajući situaciju na
izdeljenom apeninskom poluostrvu tj. današnjoj Italiji i odnose između gradova-država,
pokušao da sroči i propiše preporuke za vladaoce tog vremena kako bi koristeći mudrost,
lukavstvo i snagu uspeli da na najbolji način bezbedno vladaju ,proširujući svoju moć i
ekspanziju.
Preduslovi za stvaranje naučne discipline koja bi proučavala međunarodne pojave
i uopšte celinu međunarodnog života društva nastaju u 19.veku sa razvojem sociologije
(opšta nauka o društvu koja proučava društvo u celini i pojave društvenog života).
Sociologija nastaje četrdesetih godina 19.veka u vremenima burnih društvenih previranja
uzrokovanih prvenstveno krizom u koju je zapao liberalni kapitalizam (“nauka krize”).
Sen Simon se smatra za neposrednog preteču sociologije
i postoje rasprave o tome da je
upravo on stvarni osnivač ove naučne discipline. 1839.godine Ogist Kont izdaje 4.svesku
„Kursa pozitivne filozofije“.
7
On je definisao predmet i razvio metodološke okvire ove
nauke. Par decenija posle se pojavljuju dela o sociologiji rata i mira. Poznato je da su
ratovi između država važan činilac međunarodnih odnosa.
Možemo reći da Prvi svetski rat predstavlja preokret za nauku o međunarodnim
odnosima. Naime, zbog velikih razaranja, zločina ali i zbog gubitaka velikog broja života
ali i materijalnih gubitaka, javlja se strah kod ljudi a strah privlači pažnju i u međuratnom
periodu se stvara naučna osnova za proučavanje međunarodnih odnosa. Nakon Drugog
svetskog rata kada se čovek susreo sa mogućnošću samouništenja, međunarodni odnosi
se sve više proučavaju. Kao rezultat stvaranja nauke o međunarodnim odnosima
oformljavaju se univerzitetske katedre, instituti i različiti centri za proučavanje
međunarodnih odnosa.
Razvoj nauke najpre na zapadu i to u SAD i u Velikoj Britaniji
dok se u ostalim zemljama međunarodni odnosi I dalje proučavaju u okviru tradicionalnih
deskriptivnih disciplina: diplomatske istorije i spoljne politike.
Kada govorimo o ovoj
naučnoj disciplini,obično se kaže da je ona početkom prethodnog veka bila
najzastupljenija na univerzitetima u SAD i to pod nazivima ‘’Svetska politika” ili “
7
Dimitrijević, V., Stojanović, R.,
Međunarodni odnosi
, Službeni list SRJ, Beograd, 1996. godina, str. 4
5
Sovjetskog Saveza koji je takođe pretrpeo velika razaranja, pokušavaju da iznađu
mehanizme međusobnog pomaganja za ubrzanje ekonomskog razvoja.
4. proces globalizacije –pojava koja se od 90-tih godina javlja i široko proučava, naročito
u periodu pada berlinskog zida pa na dalje. Ovaj proces intenzivira i iziskuje potrebu za
objašnjenjem pojava i razvojem nauke koja će proučavati odnose među državama,
regionalnim organizacijama, među blokovima i među glavnim faktorima u današnjem
svetu.
Međunarodni odnosi povezuju razne oblasti poput političkih nauka, ekonomije,
filozofije, sociologije, kulturoloških studija i drugih društvenih nauka. Može se reći da
nauka o međunarodnim odnosima zahteva široku interdisciplinarnu saradnju, shodno
tome da postoji nekoliko disciplina koje imaju konstitutivni značaj za ovu nauku, a to su:
Međunarodni ekonomski odnosi, Međunarodno pravo, Diplomatska istorija, Vojna
istorija, Međunarodna politika, Međunarodne organizacije i Spoljna politika.
Definicija Vojina Dimitrijevića i Radeta Stojanovića glasi: „Nauka o međunarodnim
odnosima proučava osnovne činjenice odnosa između političkih teritorijalnih potpunih
društava – koja su danas države – stepen i oblik međuzavisnosti između njih, činioce koji
na njih utiču i objektivne i subjektivne procese u kretanju međunarodnih odnosa i
organizovanja oblika ovih odnosa, s ciljem otkrivanja zakonitosti koje ih određuju”.
10
O PREDMETU, METODU I PRIRODI nauke o međunarodnim odnosima teško je
naći saglasnost.
Ni danas ne postoji saglasnost među teoretičarima kakva je priroda
nauke o međunarodnim odnosima i o tome šta je predmet ove discipline.
11
Među
teoretičarima su vođene duge rasprave o tome da li nauka o međunarodnim odnosima ima
svoj poseban predmet i poseban metod. Kritičari tvrde da postoje problemi u određenju
predmeta međunarodnih odnosa:
1. “eklektički karakter”, tj. da međunarodni odnosi nemaju sebi svojstven predmet,
nego zapravo mehanički preuzimaju i nasilno sintetišu gotovu građu iz drugih
disciplina.
2. deskriptivni karakter
3. problem preterane širine njenog predmeta
10
Ibid, str. 12
11
Ibid, str. 6
7
