Seminarski rad
Međunarodni odnosi prije Prvog svjetskog
rata
2
UVOD
Uzroci nastanka nauke o međunarodnim odnosima mogu se grubo podjeliti na
društvene i naučne. Teško je i necjelishodno procjenjivati pretežnost uticaja jedne ili druge
grupe uzroka. Pristalice tzv. kontekstualističkog pristupa uglavnom smatraju da je ova naučna
disciplina nastala kao odgovor na "zahtjeve" stvarne stvarnosti, te da istraživanja
međunarodnih odnosa imaju smisla samo ako su okrenuta praktičnim potrebama. Najčešće
navođeni društveni uzroci nastanka nauke o međunarodnim odnosima, uz naglo povećanje
međuzavisnosti i raznovrsnih dodira država, naroda i pojedinaca tokom XIX vijeka usljed
tehničko-tehnološke revolucije, bili su sve razorniji i smrtonosniji ratni i unutrašnji sukobi
koji su dostigli vrhunac sa Prvim svjetskim ratom (1914-1918).
Dosta autora, pretežno američkih, kao važan uzrok i povod rađanja naučne discipline
međunarodnih odnosa vide u potrebi SAD da u novonastalim okolnostima na pruža uvid u
cjelinu. Naciji koja je u većini tadašnjih ključnih parametara moći država sustigla i prestigla
posustalog hegemona u svetskim poslovima, Veliku Britaniju, bila su neodložno potrebna
produbljena istraživanja međunarodne zbilje, objašnjenja uzroka i predviđanja kretanja,
trendova i procesa, a ne samo opisi onoga što je bilo ili onoga što se sada događa. Upravo je
takvo jedno istraživanje uzroka britanske viševjekovne prevlasti koje je izveo admiral Alfred
Mahan, uticalo na predsednika Teodora Ruzvelta da započne izgradnju ratne i trgovačke
mornarice (sea power), što je nedugo zatim omogućilo da SAD odluče ishod Prvog svjetskog
rata. Možda najvažniji društveni razlog da se na jedan nov način, organizovano i sistematski,
pristupi izučavanju uzroka rata i uslova za mir, leži u strahu koji je izazvao Veliki rat sa svim
njegovim posljedicama (nestale četiri carevine, stvorena tzv. prva proleterska država...).
Na osnovu svega ovoga, osnovano se može zaključiti da je Prvi svjetski rat najviše
uticao na osnivanje međunarodnih odnosa kao samostalne akademske discipline. Nauka o
međunarodnim odnosima započinje svoj život u začuđenosti kako je tako nešto kao što je bio
Veliki rat, uopšte moglo da se dogodi, smatra Kris Braun.
Naučni uzroci: Svijet je naglo postao odviše složen, a događaji i procesi skoro
neuhvatljivi za predviđanje: podjednako gledano sa nivoa cjeline ili ukupnih međunarodnih
odnosa kojima su se do tada bavile usput i djelimično filozofiija i druge naučne discipline; s
druge strane, iz ugla pojedinih država se javila praktično-politička potreba snalaženja u
kovitlacima "događajne prašine" novih odnosa. Nezaobilazna činjenična građa koju su
4
postići i sporazum o zajedničkim vrijednostima, koje bi suzbijale želju za rušenjem
uspostavljenog poretka i dale mu legitimnost. To je i postignuto Bečkim kongresom koji je
obezbedio stabilan međunarodni poredak u Evropi do izbijanja Velikog rata, sa izuzetkom
Krimskog rata. Bečki kongres je stvorio takozvani Evropski koncert, kojim su velike sile tog
vremena, Britanija, Austrija, Pruska i Rusija, stvorile monarhistički sporazum o zajedničkim
vrijednostima, zasnovan na suprotstavljanju revolucionarnim pokretima i ravnoteži snaga.
Arhitekte Bečkog kongresa vodile su računa i o interesima poražene Francuske, koji su se,
prije svega, ogledali u činjenici da nije dozvoljeno ujedinjenje Nemačke, što je bila noćna
mora Rišeljea, ali je dozvoljena konsolidacija germanskog faktora u Centralnoj Evropi, koji je
imao Austriju i Prusku kao predstavnike Nemačkog saveza.
Na Bečkom kongresu usvojen je i
Pravilnik o rangu diplomatskih predstavnika
1
, koji
ima veliki značaj u diplomatskoj praksi moderne Evrope, a time i svijeta, imajući u vidu da je
tada svet bio „evrocentričan”, kako navodi Džeremi Blek. Iako su ga prvobitno potpisali
učesnici Kongresa, ubrzo su i ostale države pristupile sporazumu. Doprinos Bečkog pravilnika
je u činjenici da se po prvi put na cjelovit način uredilo pravo diplomatskog predstavljanja.
"Dominacija Francuske odrazila se i na jezik diplomatske komunikacije. Tako se na
Bečkom i Pariskom kongresu govorio isključivo francuski, a Ruska vlada služila se
francuskim jezikom i u prepisci sa vlastitim predstavnicima u inostranstvu"
2
. Iako nisu imale
značajnu ulogu u definisanju Vestfalskog mira
3
, posljedica tridesetogodišnjeg rata je pojava
Rusije kao narastajuće evropske sile koja dolazi sa istoka i Pruske, koja je širila uticaj u
centralnoj Evropi oslabljenoj ratnim razaranjima. Njemačka je morala da čeka gotovo dva
vijeka da bi je ujedinio Bizmark.
Francuska revolucija imala je značajan uticaj i na planu spoljne politike i diplomatije.
Monteskije, Ruso i Volter u Francuskoj, Bentam u Engleskoj i Kant u Nemačkoj kritikuju
feudalno-apsolutističke režime ne samo na unutrašnjem, već i na spoljnopolitičkom planu.
Smatrali su da apsolutističke monarhije praktikuju diplomatiju čiji je cilj realizacija
dinastičkih, a ne nacionalnih ciljeva. Zbog toga su i korišćene metode
tajne diplomatije
,
1
Ova oblast međunarodnog prava je po prvi put uspješno kodificirana na Bečkom kongresu 1815.g. Tada je usvojen Pravilnik o rangu
diplomatskih predstavnika koji je uredio važna pravila o prvenstvu diplomatskih predstavnika. Diplomatske predstavnike je podijelio u tri
grupe:
a. ambasadori legati i nunciji
b. poslanici, ministri ili drugi opunomoćenici pri suverenima
c. otpravnici poslova, opunomoćenici pri ministrima vanjskih poslova.
Ahenski protokol iz 1818. upotpunioje te razrede, dodajući im kao pretposijednji «ministre rezidente» ali se taj razred nije potvrdio u praksi,
2
Kisovec Mirko - Diplomatski predstavnici, Beograd, 1939, str. 9
3
vidjeti više na: https://hr.wikipedia.org/wiki/Westfalski_mir
5
protiv koje su se svi navedeni mislioci izjasnili, uz obrazloženje da nacionalne interese ne
može da realizuje dvorska klika. Pad francuske monarhije donio je velike promjene u
praktikovanju spoljne politike i diplomatije. Francuska skupština je usvojila princip da odluku
o objavljivanju rata donosi narod, preko svojih predstavnika u toj instituciji. "Uslijedila je
kontrarevolucija evropskih sila, predvođena Britanijom, koja je kao povratni efekat u
Francuskoj promjenila sadržaj pojma patriotizam. Naime, od republikanskog i humanog
sadržaja on je postao nacionalizam, a pojavom Napoleona i militarizam. Veliki ratni vihor
zahvatio je Evropu, a savezi su pravljeni u skladu sa procenama vladara"
4
. „Ukoliko ne
postoji legitimnost moć navodi na iskušenje da se odmere snage, dok insistiranje na
legitimitetu, ukoliko ga ne podupire moć, postaje obična fraza”, navodi veliki teoretičar i
diplomatski praktičar Kisindžer*, inače pristalica teorije ravnoteže snaga u međunarodnim
odnosima. Samo mjesto održavanja međunarodne konferencije ukazivalo je na potrebu da se
reafirmiše ugled Austrijske monarhije, koja bi sa pruskom vojnom snagom činila odvraćajući
faktor za agresivnu politiku Francuske.
Njemačko carstvo sa svojim Ustavom iz 1871. godine predstavlja prelazan oblik
između državnog saveza i savezne države. Car je imao pravo na međunarodno predstavljanje,
da objavljuje rat i zaključuje mir, da sklapa međunarodne ugovore i upućuje i prima
diplomatske predstavnike. Međutim, Ustav nije oduzeo pravo njemačkim državama da šalju i
primaju poslanike. To pravo nije važilo samo za države van Rajha, već i unutar njega, pa su
pojedine države i dalje održavale međusobne diplomatske odnose. Ti su poslanici imali status
u diplomatskom koru. Jedino kod Rajha, njemačke države nisu naimenovale svoje poslanike,
pošto je Ustavom iz 1871. godine, ustanovljeno Carsko veće gde su zastupljene članice i
njihovi interesi kod Rajha. Ipak, članovi tog vijeća uživali su diplomatske privilegije. Tako su
uoči Prvog svjetskog rata svoje predstavnike u inostranstvu imale: Bavarska u Petrogradu,
Rimu, Parizu, Vatikanu, Beču i Bernu; Pruska u Vatikanu i Saksonska u Beču. Pasivno pravo
poslanstva primenjivano je u još većoj mjeri, pa je 1914. godine bilo ukupno 104 strana
predstavnika kod država Njemačke carevine. Oni su u praksi bili diplomatski predstavnici pri
Carstvu, a istovremeno akreditovani i za pojedine države. Tek je Vajmarskim ustavom iz
1919. godine ukinuto pravo poslanstva sastavnim djelovima Rajha.
5
4
Stojković Momir - Istorija diplomatije - izbor tekstova, Centar za međunarodne studije, FPN, Beograd, 1983, str. 123-180
* Kisindžer Henri - Diplomatija, Verzalpres, Beograd, 1999, str. 57-61
5
Kisovec, isto, str. 24-25.
