13. Preteče doktrine međunarodnog javnog prava
Ideje o pravu koje bi regulisalo odnose izmedju drzava i naroda javlljaju se prije mjp kao grane
pozitivnog prava.
Preteče doktrine međunarodnog prava možemo podeliti na
rane ili daleke
preteče i
neposredne
preteče.
Ranim
ili dalekim pretečama nazivamo one mislioce koji su se sporadično i nesistematski
bavili pitanjima ili pravilima o međusobnom opštenju država u kontekstu širih filosoiskih ili
religioznih razmatranja.
U daleke preteče bi mogli uvrstiti antičke filozofe
Platona i Aristotela
koji, baveći se prirodom
ratova, uvode podelu na pravedne
(bellum iustum)
i nepravedne ratove
(bellum
iniustum).Priroda rata cijeni se na osnovu motiva i cilja.Rat je pravicvan ako se vodi protiv onih
koji osporavaju vlast drzave ili radi postizanja mira. SOKRAT- rat treba ograniciti na borbyu sa
varvarima.
DJELA AUGUSTINA I TOME AKVINSKOG-
U
cesce u ratu nije a priori
zabranjeno vec je vezano za pravednost rata.Rat je pravedan ako se vodi protiv gradjana ili
naroda,koji ne kaznjavaju losu radnju svojih gradjana,odbijaju da vrate ono sto je nepravedno
oduzeto.TOMA- pravican ako je: 1)formalno odobren od strane vladara 2)postoji justa causa
3)namjera zaracenih strana
Neposrednim
pretečama doktrine mogli bi nazvati
špansku školu
međunarodnog prava
(
de Vitoria, Pierine Belli, Balthasar Ayala i Francisko Suarez
). Za razliku od ranih preteča,
oni su.se neposredno i relativno sistematski, nezavisno od osnovnih teorijskih polazišta, bavili
pravnom stranom odnosa između država.
Francisko Vitoria
(1480-1546) profesor teologije na Univerzitetu u Salamanci, smatra se
jednim od najistaknutijih mislilaca XVI vijeka. Iako nije objavio nijedno delo iz oblasti
međunarodnog prava, njegova predavanja sakupljena i objavljena pod naslovom
,Relaciones
theologicae"
sadrže mnoštvo ideja o prirodi i institutima međunarodnog prava. Jus
gentium
definiše kao pravo koje je prirodni razum ustanovio između svih naroda za razliku od Tome
Akvinskog koji ga vezuje za pozitivno pravo on ga po9vezuje sqa prirodnim pravom
.
Vitoria
je prvi izložio pojmove, mada ih nije izrazio i kroz odgovarajuću; terminologiju,
slobode
trgovine i slobode mora
.Vitoria tvrdi da, na osnovu prirodnog prava, Španci imaju pravo da
putuju, da trguju sa Amerikancima pod uslovom da ne nanose štetu domorocima.
Pravilima ratnog prava posebnu pažnju posvetili su
Beli
(1502-1575) i
Ajal
a (1548-1584).
Beli se, posebno zalagao za
napuštanje prakse okrutnog ponašanja prema zarobljenicima
i
tražio fer i korektno postupanje prema zarobljenicima i stanovništvu okupirane teritorije.
Takvom rezonovanju se priklanja i Ajala negirajući staru ideju da rat ne poznaje pravo. Ajala
je posebno razvio ideju da se dobra vera mora poštovati i u odnosima sa neprijateljem. Od
znacaja je i njegovo zalaganje za uspostavu zaqjednickih jus gentiuma pristankom drzava.
Učenje Vitorija je posebno razvio
Francisco Suarez
(1548-1617). Pripada mu zasluga da
je među prvima uočio nejasnost pojma koji je bio u širokoj upotrebi —
pojma, jus gentium.
On
kaže da izraz
Jus gentium
ima
dva značenja
: sjedne strane, označava pravo koga se svi narodi
i države imaju pridržavati u njihovim recipročnim odnosima i s druge strane, označava pravo
koje nekoliko zajednica ili kraljevstava poštuje u međusobnim odnosima. Najveći deo
Suarezovih razmatranja posvećen je uslovima za vođenje pravičnog rata.Logicku primedbu
da tuzilac ne moze biti sudija u isto vrijeme otklanja konstatacijom da je rat neophodan
covecanstvu.Ne daje odg na pitanje sta biva ako vladar koji zapocne pravedan rat izgubi na
bojnom polju? Pokušava da ublaži surovosti rata brojnim izuzecima i uslovima pod kojima se
pogubljenja i drugi surovi postupci prema vojnicima vladara koji vodi nepravedni rat mogu
vršiti.
Pored katoličkih teologa u preteče međunarodnog prava izvjesno treba uvrstiti i
predstavnika protestantske tendencije -
Alberika Đentilija
(Alberico Gentili-a, 1552-1608).
Od preteča doktrine međunarodnog prava, Gentili se najviše bavio me
đunarodnim pravom
,
obuhvatajući seriju relevantnih pitanja. Posebno se bavio pitanjima položaja ambasada,
pravednosti rata, ugovora između država i statusa neutralnosti. Protivno tadašnjoj praksi da se
u ambasadorima gleda vrsta špijuna, Đentilis se snažno izjasnio u prilog njihove
nepovredivosti. Rat je samo sukob izmedju oruzanih snaga drzava iskljucujuci iz pojma rata
privatne ratove.
U mirovne ugovore uneo je klauzulu
rebus sic stantibus
(promjena okolnosti),
koja nije
bila poznata u starom rimskom pravu. Tvrdio je da ugovori ostaju na snazi i posle smrti
vladara koji su ga zaključili i da prelazi na njegove naslednike. Predlagao je da neutralne
države treba da pomognu svom savezniku i van ugovora o savezu uvijek kada je saveznik
nepravedno napadnut. U njegovom pristupu jus gentium se nekad indetifikuje sa prirodnim
pravom a nekad sa izvedenim iz prirodnog prava.
14. Prirodnopravna škola
O prirodno-pravnoj školi možemo, u strogom smislu riječi, govoriti tek nakon što je
međunarodno javno pravo počelo da se konstituiše kao samostalna grana prava. U tom smislu
kao
predstavnik
prirodno-pravne škole
može se označiti
Hugo Grocijus
(Hugo Grotius, 1583
—1645), mada on ne koristi jedinstven termin za pravo koje reguliše međunarodne odnose
već se bavi sa
jus naturae et gentium.
Prirodno pravo kao zapovjest razuma usljed svog
slaganja sa logikom prirode posjeduje elemenat moralne neophodnosti, te tako određena
ponašanja bivaju zabranjena ili naređena u zavisnosti od toga da li se slažu ili ne sa
postulatima prirodnog prava. Pošto prirodno pravo ne može biti mijenjano od strane boga, to
utoliko prije važi za države.
Jus gentium,
nasuprot tome, predstavlja derivat voljne aktivnosti
čovijeka i prema tome, poklapa se sa pozitivnim međunarodnim pravom. Prirodno pravo koje
je po svom karakteru nuzno (jus necessarium) i voljno pozitivno pravo(jus voluntarium)
predstavlja dopunu viseg superiornog jus necessariuma
Grocijus je jedan od prvih pisaca koji je uneo pravne elemente u podijelu ratova na
pravedne i nepravedne.
Pravednim
smatra one ratove koji se vode u cilju ostvarenja povređenog prava,
samoodbrane, zaštite od ozbiljne pretnje ili kažnjavanja teškog narušavanja prava.
smatrajući voljne akte subjekata međunarodnog prava, međunarodne ugovore i običaje
jedinim izvorima međunarodnog prava.
Raznovrsna pozititivistička shvatanja međunarodnog prava nije lako razvrstati. Kako
kategorija volje predstavlja centralni pojam pozitivističkih shvatanja, izgleda prirodno kao
osnov razvrstavanja uzeti poimanje kategorije „volje" tj. da li se volja shvata kao volja države
uzete pojedinačno ili kao opšta ili kolektivna volja.
3.1
. Shvatanje volje kao pojedinačnog voljnog akta.
Ovo shvatanje zasniva se na
Hegelovom
učenju o apsolutnoj suverenosti država. Bez svog pristanka država ne može biti
vezana međunarodnim pravom. Kao predstavnike ovog shvatanja koje bi mogli nazvati
ekstremnim, voluntarističkim pozitivizmom možemo navesti
Jelineka, Zorna i Venzela
.
Jelinek pokušava da iznađe osnov međunarodnog prava u tzv. autolimitaciji države. Po
njegovom shvatanju, jedino država može da stvara pozitivno pravo na osnovu svojih
zapovjesti koje imaju pravni karakter. Po njegovom shvatanju, država može svaki akt u
odgovarajućoj proceduri okončati i osloboditi se obaveza koje on ustanovljava a da pritom ne
vreijđa pravo. Ako se državni interesi ne mogu ostvariti na osnovu postojećih propisa
međunarodnog, prava država je slobodna da raskine ugovor ili odbaci konkretno pravno
pravilo. Na liniji takvog rezonovanja je i Zora po kome je međunarodno pravo samo
spoljašnje državno pravo, tako da u sukobu sa međunarodnim pravom unutrašnje pravo ima
apsolutni primat, te Venzel koji smatra da je međunarodno pravo infralegalno pravo čija
pravila stiču važnost iz nacionalnih zakonodavnih sistema posebno prilikom usvajanja svakog
pojedinog međunarodnog ugovora. Po ovom shvatanju, volja države se u procesu stvaranja
pravnih pravila međunarodnog prava svodi na pojedinačni pristanak kao osnov obavezivanja
države.
Volja države se, dakle, pojavljuje kao konstitutivni elemenat međunarodnog prava i to kako
ugovora tako i običaja budući da se potonji kvalifikuju kao „prećutni ugovor".
3.2.
Shvatanje volje kao opšte ili kolektivne volje.
Modernija varijanta pozitivizma osnov
međunarodnog prava vidi u opštoj ili zajedničkoj volji. Kao tvorac ovog shvatanja obično se
navodi
Hans Triepel
. Baveći se pitanjem odnosa unutrašnjeg i međunarodnog prava, Triepel
povlači razliku između dvije vrste ugovora — kontraktuelnih i legislativnih
.
Ovi drugi
počivaju na zajedničkoj volji ugovornica, volji koja počiva na identičnim ciljevima
ugovornica. Zajednička volja, nastala sjedinjavanjem volja pojedinačnih ugovornica,
eliminiše svaki materijalni i voljni, psihološki antagonizam između ugovornica. Zajednička
volja i nije, dakle, prost skup ili zbir volja ugovornica uzetih pojedinačno. Ona je više od toga,
neka vrsta objektivnog pravnog oblika ispoljavanja pojedinačnih volja i, u isto vreme, ne-
gacija volje pojedinačne države kao legislativnog akta. .
Međunarodno pravo, po Triepelu, nastaje na bazi zajedničke volje država, i ako ga država
usvoji, ne može ga jednostrano otkazati izuzev u slučaju klauzule
rebus sic stantibus.
3.3
Integralističke teorije volje.
U najnovijoj varijanti pozitivizma vezanoj, uglavnom, za
rasprave
jus
cogensu
u
međunarodnom pravu, volja kao relevantni kreator pravila
međunarodnog prava se vezuje za kategoriju međunarodne zajednice.
