1. POJAM MEĐUNARODNOG JAVNOG PRAVA
* Termin
Termin „Međunarodno javno pravo" koji je u novijoj nauci stekao gotovo univerzalno pravo
građanstva, potekao je od Bentama i zamenio stariji termin „Pravo naroda".
Jako uporište termin „Međunarodno javno pravo" našao je u ideji da je narod nosilac suvereniteta u
državi, ideji koja je proistekla iz velikih građanskih revolucija.
Pored termina „Međunarodno javno pravo" u delu teorije koristi se i termin „Međunarodno pravo".
Razlika nije samo formalna, jer termin „Međunarodno pravo" ukazuje na pristup po kome grana
prava o kojoj raspravljamo obuhvata i izvesne pojmove i pravne institute (npr, državljanstvo i
pravni položaj stranaca) koji se, po pravilu, izučavaju u srodnim granama prava kao što je
međunarodno privatno pravo.
* Pojam međunarodnog prava
U formalnom smislu reči, međunarodno pravo predstavlja sistem pravnih pravila koja regulišu pravni
položaj i odnose subjekata međunarodnog prava kao i pravni položaj i odnose drugih jedinki od
međunarodnog interesa.
Formalni pojam međunarodnog javnog prava podrazumeva sledeće elemente:
a) Međunarodno pravo je sistem pravnih pravila. Kvalifikacija međunarodnog prava kao skupa ili
sistema pravnih pravila je svojstvena gotovo svim definicijama međunarodnog javnog prava.
b) Kao sistem pravnih pravila međunarodno javno pravo reguliše pravni položaj i odnose kako
subjekata međunarodnog prava, tako i drugih jedinki od međunarodnog interesa.
Karakteristično je vezivanje pojma međunarodnog prava za subjekte. Jer, pored odnosa između
svojih subjekata, međunarodno pravo reguliše pravni položaj i drugih jedinki koje se ne mogu
okvalifikovati kao subjekti međunarodnog prava.
Pored formalnog pojma postoji i materijalni pojam međunarodnog javnog prava.
Osnovna zamerka formalnoj definiciji međunarodnog prava je da ona ne kazuje gotovo ništa o tome
šta je suština međunarodnog prava. O suštini međunarodnog prava govore materijalne definicije.
Shvaćeno u tom smislu, međunarodno javno pravo predstavlja objektivnu i autonomnu normu ili
imperativ međunarodne zajednice. Kao elementi materijalnog pojma međunarodnog javnog prava
mogu se navesti:
a) Međunarodno pravo je pravo međunarodne zajednice. Osnovni cilj ili funkcija međunarodnog
prava je stvaranje uređenih pravnih odnosa u međunarodnoj zajednici.
Bez obzira na različita shvatanja međunarodne zajednice, nesporno je da ona predstavlja specifičnu
zajednicu različitu od države kao postojbine unutrašnjeg ili nacionalnog prava.
b) Međunarodno pravo je autonomna norma ili imperativ. Kvalifikacija međunarodnog prava kao
autonomne norme ili imperativa ide za tim da ukaže na posebnu tehniku stvaranja pravnih pravila
međunarodnog prava, s jedne strane, i da odredi odnos subjekata međunarodnog prava prema tom
pravu, s druge strane. Ovakvom kvalifikacijom povlači se suštinska razlika između unutrašnjeg i
međunarodnog prava.
Za razliku od unutrašnjeg prava koje je heteronomne prirode, s obzirom na to da ga stvaraju
ovlašćeni organi države u formi jednostranih pravnih akata (ustava, zakona i podzakonskih akata) i
nameću ga subjektima prava, autonomna priroda međunarodnog prava rezultira iz činjenice da ga
stvaraju sami subjekti međunarodnog prava, daje, u principu, sporazumne, konsenzualne prirode.
Takva priroda međunarodnog prava se ponajviše izražava kroz sistem formalnih izvora. Glavni
formalni izvori međunarodnog javnog prava su ugovor i običaj, pravni akti koji se zasnivaju na
saglasnosti volja, izričitoj ili prećutnoj.
c) Kao konsenzualno pravo, međunarodno pravo nije lišeno elemenata nametanja, budući da
elementi nametanja proizlaze iz same kvalifikacije volje međunarodne zajednice kao osnova
obaveznosti međunarodnog prava. Saglasnost volja je kvalitativno obeležje pretežnog dela
međunarodnog javnog prava, pojavljuje se kao opšte pravilo, dok u izuzetnim slučajevima kada to
nalaže opšti ili univerzalni interes, pravno pravilo međunarodnog prava može biti nametnuto
izvesnoj državi ili državama.
Nametanje ili subordinacija ima dva osnovna oblika ispoljavanja:
1. nametanje u procesu stvaranja i važenja pravnih pravila (primer su norme ius cogens-a) i
2. nametanje u postupku primene pravnih pravila (slučaj kada Savet bezbednosti deluje kao organ
Organizacije Ujedinjenih nacija u cilju očuvanja mira i bezbednosti na osnovu glave VII Povelje
Ujedinjenih nacija).
d) Međunarodno pravo je objektivna norma ili imperativ. Kada kažemo da je
jedan od elemenata formalno - pravnog pojma međunarodnog prava i to da je međunarodno pravo
objektivna norma ili imperativ, to znači da je međunarodno pravo
objektivni poredak, poredak koji je iznad volje pojedinačnih država.
Osnov obaveznosti opšteg ili univerzalnog međunarodnog prava je volja celokupne međunarodne
zajednice, a pristanak države uzete pojedinačno, samo je instrumentalni oblik konstituisanja volje
međunarodne zajednice.
Volja međunarodne zajednice je odgovarajući izraz opšteg ili univerzalnog interesa koji se izražava
kroz pristanak pretežne ili preovlađujuće većine država - članica međunarodne zajednice. Dva su
osnovna obeležja pojma „pretežna ili preovlađujuća većina":
- kvantitativni, aritmetički - svodi se na veliku većinu tj. na standard koji se ne izražava u preciznoj
aritmetičkoj formuli već se konstituiše od slučaja do slučaja; i,
- kvalitativni, vrednosni - nije dovoljno da se radi samo o aritmetičkoj većini, već ta većina mora
biti reprezentativna tj. u njoj moraju biti zastupljeni svi glavni politički i pravni sistemi i civilizacije
sveta.
Objektivni karakter međunarodnog prava je potvrđen i u jurisprudenciji međunarodnih sudova.
Potvrdu objektivnog karaktera međunarodnog prava nalayimo i u odnosu unutrašnjeg zakonodavca
prema međunarodnom pravu.
Najpotpunije određenje međunarodnog prava daje mešovita, formalno-materijalna definicija. U
skladu sa ovakvom definicijom, međunarodno javno pravo bi se moglo odrediti kao sistem pravnih
pravila u smislu objektivnih, autonomnih imperativa koji imaju za cilj da regulišu pravni položaj i
odnose subjekata međunarodnog prava kao i pravni položaj i odnose drugih jedinki od
dva osnovna nivoa:
- nivou teorije koji se svodi na kvalifikaciju pravne vrednosti ova dva prava i
- nivou prakse (unutrašnje i međunarodne) koja podrazumeva konkretan odnos pravila unutrašnjeg i
pravila međunarodnog prava u postupku primene.
ODNOS UNUTRAŠNJEG I MEĐUNARODNOG PRAVA NA TEORIJSKOM NIVOU
Ovako shvaćen odnos unutrašnjeg i međunarodnog prava ispoljava se kroz suprotstavljanje
dualističke i monističke teorije. Kao teorijski modeli odnosa unutrašnjeg i međunarodnog prava,
monizam i dualizam nisu norme, stvarne ili pretpostavljene, već teorijsko, apstraktno viđenje
odnosa ova dva prava bez obzira što oba imaju uporište u praksi.
*Dualistička teorija. - Osnovna premisa dualističke teorije je da međunarodno i unutrašnje pravo
koegzistiraju kao dva nezavisna, odvojena objektivna prava, dva samostalna pravna kruga. Ne
postoje stvarne, materijalne veze između ova dva prava, jer je međunarodno pravo - pravo između
država, a unutrašnje (državno) je pravo iznad fizičkih i pravnih lica koja se nalaze na teritoriji
države.
Tripel, osnivač dualističke teorije, kaže da unutrašnje pravo nastaje zakonom, a međunarodno
pravo sporazumom. Prema tome, izvor unutrašnjeg prava je volja države, a izvor međunarodnog
prava je volja više država, zajednička volja.
Drugi istorijski zastupnik dualizma, Anciloti objektivni osnov međunarodnog prava ne nalazi u
kategoriji volje, već u metafizički shvaćenom principu pacta sunt servanda kao hipotezi koja se ne
može objasniti i na kojoj se gradi međunarodni poredak.
Unutrašnje i međunarodno pravo ne mogu, po pravilu, doći u stanje konkurencije i sukoba.
Mogućnost sukoba ili konkurencije isključuju dva momenta:
1. različiti društveni odnosi koje ova dva prava regulišu i
2. različiti subjekti, jer se međunarodno pravo obraća državama, a unutrašnje pojedincima.
Ako u incidentnim slučajevima i dođe do sukoba ili konkurencije, nacionalni sud ili drugi državni
organ dužan je da primeni svoje tj. unutrašnje pravo.
Za dualističku teoriju karakteristična je postavka da međunarodno pravo ne obavezuje državu sve
dok se država ne izjasni da prihvata konkretno pravilo međunarodnog prava.
Glavni oslonac dualističke teorije je dogma o suverenitetu države. Kako prime-ćuje profesor Bartoš
„organi vlasti i sudovi u okviru jedne države ne priznaju nikakvu suverenu vlast iznad svog
samostalnog, nacionalnog suvereniteta" pa, otuda, „oni primenjuju samo ona pravila međunarodnog
prava za koja im to bude naređeno putem domaće pravne norme, koja je za njih obaveza".
U svom izvornom značenju dualistička koncepcija izvedena do krajnjih konsekvenci stvara nerešive
probleme, jedan začaran krug protivrečnosti. Dualistička teorija se zasniva na koordinaciji odnosa
unutrašnjeg i međunarodnog prava, jer je hijerarhija, budući da se ova dva prava vide kao nezavisni
sistemi, isključena.
Dualistička teorija nosi skriveno antihumanističko usmerenje, jer u svojoj konstrukciji fetišizira
državu i zapostavlja pojedinca kao adresata pravnih pravila.
*Monistička teorija. - Polazna premisa monističke teorije je da su unutrašnje i međunarodno pravo
sačinjeni od jedinstvene supstance, da su delovi jednog jedinstvenog pravnog sistema.
Monistička teorija o primatu međunarodnog prava građena je na više ili manje izraženoj opoziciji
dogmi suvereniteta u korist ideje međunarodne zajednice.
Shvatanje o primatu unutrašnjeg prava razrađeno naročito u učenju o međunarodnom pravu kao
spoljašnjem državnom pravu, je kako smo istakli, neka vrsta lažnog, izvitoperenog monizma, jer
monizam pretpostavlja postojanje unutrašnjeg i međunarodnog prava kao nezavisnih, pozitivnih
sistema. Pravo značenje učenja o „spoljašnjem državnom pravu" je negacija međunarodnog prava.
Primat međunarodnog prava valja shvatiti kao funkcionalni izraz sociološke i egzistencijalne
nužnosti da se omogući postojanje država kao nezavisnih i ravnopravnih jedinki, s jedne strane, i
uređenih međunarodnih odnosa, s druge strane. Ako se stvari logički postave, teško je i pretpostaviti
da će međunarodno pravo steći potpuni primat a da se ne ukine princip suvereniteta države. Upravo
ta činjenica nerešivog sukoba između suvereniteta i apsolutnog primata međunarodnog prava i
navodi pristalice ovog shvatanja da za adresata pravila međunarodnog prava uzmu pojedinca.
*Kompromisne teorije (teorije o koordinaciji). - Pitanje odnosa unutrašnjeg i međunarodnog prava
na teorijskom nivou ne iscrpljuje se monističko-dualističkom kontroverzom. Javila se i treća teorija
koja čitavu monističko-dualističku kontroverzu proglašava za nerealnu i veštačku. Ficmoris ovakvu
kvalifikaciju čitave kontroverze izvodi iz toga što navodno obe koncepcije polaze od nečega što u
stvarnosti ne postoji - zajedničkog polja, skupa odnosa i transakcija u kome oba poretka simultano
važe.
Smatra da međunarodno i unutrašnje pravo kao sistemi ne mogu nikad doći u konflikt. Jedini mogući
konflikt između ova dva sistema je onaj koji se tiče obaveza ili nesposobnosti države da se na
unutrašnjem planu ponaša u skladu sa načinom koji predviđa međunarodno pravo. Funkcija
međunarodnog prava se svodi na utvrđivanje izvesnih stvari koje nisu valjane po međunarodnom
pravu i, ukoliko se država primenjujući svoje unutrašnje pravo ponaša suprotno međunarodnom
pravu, prekršiće svoje međunarodne obaveze.
Kompromisne teorije su izraz uvažavanja nekih praktičnih iskustava u primeni međunarodnopravnih
pravila u nacionalnim pravnim porecima. Imaju za svrhu da ublaže rigidnosti teorijskih konstrukcija i
ublaže logiku vrednosnog suprotstavljanja ove dve grane prava.
U krajnjoj analizi kompromisna teorija se u osnovnim tačkama poklapa sa dualističkom.
4. ODNOS UNUTRAŠNJEG I MEĐUNARODNOG PRAVA U SVETLOSTI PRAKSE (UNUTRAŠNJE I
MEĐUNARODNE)
*Odnos unutrašnjeg i međunarodnog prava sa stanovišta prakse međunarodnih sudova. Međunarodno
pravo ne uređuje primenu svojih pravila na državnoj teritoriji. Poznaje jedino princip po kome se
država ne može pozivati na svoje unutrašnje pravo da bi opravdala neizvršenje svojih međunarodnih
obaveza. Princip je posebno afirmisan u praksi međunarodnih sudova.
* Primena međunarodnog prava u unutrašnjem pravu. - Primena pravila međunarodnog prava
regulisana je unutrašnjim pravima država. Pravila unutrašnjeg prava regulišu dva pitanja:
1. opšti odnos unutrašnjeg i međunarodnog prava i
2. načine ili tehnike povezivanja unutrašnjeg i međunarodnog prava.
Dva su osnovna modaliteta adopcije. Jedan ne povlači opštu razliku u pravnoj snazi između
unutrašnjeg i međunarodnog prava - mogao bi se nazvati tradicionalnim – i drugi koji opredeljuje
odnos između unutrašnjeg prava na jednoj strani i ugovora i običaja, na drugoj, u slučaju njihove
nesaglasnosti.
Transformacija, međutim, nalazi svoje mesto, istina skromno, u pravnim porecima koji počivaju na
adopciji kao osnovnoj tehnici.
* Osvrt na unutrašnje pravo država. Praksa država u pogledu odnosa unutrašnjeg i međunarodnog
prava dominantno je monistička. Elementi dualističke koncepcije primetni su, međutim, u odnosu
prema pojedinim pravilima međunarodnog prava, poput pravila koja se obično nazivaju pravilima
međunarodnog krivičnog prava.
Može se zapaziti da i države koje daju opšti primat međunarodnom pravu ili međunarodno pravo
kvalifikuju kao sastavni deo unutrašnjeg prava, u praksi iznalaze pravne tehnike koje otklanjaju
primat međunarodnog prava u konkretnim slučajevima.
5. MEĐUNARODNI UGOVORI
Konvencija o ugovornom pravu od 1969. godine, u članu 1.(2) definiše međunarodni ugovor kao
„sporazum zaključen pisano između država i koji je regulisan međunarodnim pravom, bilo da je
sadržan u jednom ili u dva ili u više instrumenata međusobno povezanih, bez obzira na njegov
poseban naziv." Ovu definiciju sledi i Konvencija o pravu ugovora između država i međunarodnih
organizacija ili međunarodnih organizacija od 1986. godine, koja pod ugovorom podrazumeva
međunarodni sporazum zaključen pisano, između jedne ili više država ili međunarodnih organizacija
ili međunarodnih organizacija bilo da je taj sporazum sadržan u jednom instrumentu ili u dva ili više
instrumenata međusobno povezanih i bez obzira na njegov poseban naziv.
Termin „ugovor" je genusni termin koji obuhvata čitav niz posebnih naziva ko~-ji, mada sa
značajnijim varijacijama, upućuju na sadržinu ugovora. Najčešći nazivi su konvencija, ustav, pakt,
kompromis, kartel, deklaracija, sporazum i sl.
U teoriji se navode brojne podele međunarodnih ugovora. Kao najvažnije mogu se navesti:
- podele izvedene na formalnom kriterijumu (broj ugovornih strana i mogućnost naknadnog
obavezivanja) i
- podela zasnovana na materijalnom kriterijumu (pravna funkcija ili suština ugovora).
Prema broju ugovornih strana ugovori se dele na dve osnovne grupe:
- dvostrani (bilateralni) i
- višestrani (multilateralni ugovori).
Potonji se, pak, mogu podeliti na obične višestrane (sa manjim, ograničenim brojem ugovornica) i
sveopšte višestrane koji obuhvataju većinu država članica međunarodne zajednice.
Podela na otvorene i zatvorene ugovore izvedena je prema kriterijumu mogućnosti pristupanja
ugovoru država koje nisu učestvovale u njegovom zaključenju. U pozitivnom međunarodnom pravu
utemeljenom na principu suverene jednakosti država, podela na otvorene i zatvorene ugovore je
pravnotehničke prirode. Sveopšti višestrani ugovori su, po pravilu, otvoreni ugovori.
Posebno je relevantna podela ugovora prema pravnoj funkciji na:
