MEĐUNARODNO JAVNO PRAVO
-pitanja za predavanja-
1. Pojam međunarodnog javnog prava – relevantne karakteristike
Uobičajeno je da se ovo pravo naziva međunarodno javno pravo ili samo međunarodno
pravo.
Suštinski i sadržinski, međunarodno javno pravo reguliše odnose između suverenih
država. Sa razvojem međunarodnih odnosa širi se i obim i broj subjekata čije se aktivnosti,
odnosno prava i obaveze regulišu ovim pravom, kao što su:
Međunarodne organizacije,
Čovjek-pojedinac,
Multinacionalne kompanije i drugi entiteti za koje se smatra da posjeduju
međunarodni subjektivitet.
Međunarodno pravo je instrument artikulisanja i usklađivanja interesa subjekta sa
interesima međunarodne zajednice u raznim oblastima, ka o što su:
Svjetska privreda,
Međunarodna bezbjednost,
Borba protiv transnacionalog kriminala,
Zaštita životne sredine,
Zaštita kulturnog i materijalon nasljeđa čovječanstva.
Međunarodno pravo je normativni sistem o uređenju odnosa u međunarodnoj zajednici
koji je usmjeren na što uspješniji društveno ekonomski razvoj.
Kompleksnot regulisanja međunarodnih odnosa i njihov način primjene u osnovi
opredjeljuje da međunarodno pravo čine međunarodno javno pravo i međunarodno privatno
pravo. Kao što je navedeno, međunarodno javno pravo reguliše prava i obaveze između
subjekta koji imaju međunarodni pravni legitimitet, a međunarodno privatno pravo reguliše
odnose između država povodom odnosa subjekata privatnog karaktera, sa elementom
inostranosti, što proizilazi iz kompleksnosti odnosa u relacijama međunarodnih zajednica,
funkcionisanja tržišta, poštovanja ljudski prava i sloboda i dr.
U razvoju međunarodnog prava se prepoznaju dvije epohe:
epoha univerzalnog,
epoha regionalnog karaktera,
Ustvari, sa objektivnim potrebama društveno-ekonomskog razvoja u međunarodnoj
zajednici, međunarodno pravo prerasta iz regionalnog u univerzalno pravo koje reguliše odnose
i interese saradnje u globalnoj međunarodnoj zajednici.
2. Izvori međunarodnog javnog prava – pojam i vrste izvora
Izvore međunarnog prava čine glavni i pomoćni izvori:
Glavni izvori su:
Međunarodna običajna pravna pravila,
Opšta pravna načela.
Pomoćni izvori su:
Sudske odluke i
Doktrine najpoznatijih stručnjaka koje služe za dokazivanje postojanja ili značenja
međunarodnih pravnih pravila.
Takođe su obavezujuće i odluke međunarodnih organizacija koje se mogu smatrati
izvorima međunarodnog prava.
3. Međunarodno običajno pravo – pojam i stvaranje
Običaj se definiše kao ustanovljeno ponašanje subjekata u vidu navike. Da bi od običaja
nastalo običajno pravo, nužna je pravna svijest o međunarodnoj obaveznosti određenog
ponašanja - KODIFIKACIJA.
Običajna pravna pravila obavezuju sve države i one koje nijesu učestvovale u stvaranju
tih pravila.
Kodifikacijom običajnog prava, običajno pravno pravilo unijeto u međunarodni višestrani
ugovor ne prestaje da važi kao običajno pravilo.
Običajno pravo se dijeli na:
opšte i
partikularno.
Opšte običajno pravo važi u univerzalnoj međunarodnoj organizaciji a partukularno
nastaje i važi u regulisanju odnosa regionalnog karaktera koje je proizašlo kao običaj u
odnosima između određenog broja država.
4. Opšta pravna načela – vrste i način primjene
Opšta pravna načela priznata od strane civilizovanih naroda kao formalni izvori prava se
primjenjuju da bi se popunile pravne praznine.
Primjenjuju se u slučajevima kada nema ugovornog i običajnog prava u regulisanju
određenih obaveza između međunarodnih subjekata. U rješavanju sporova Međunarodni sud
pravde primjenjuje opšta pravna načela i pravila koja su u njima sadržana.
Opšta pravna načela priznata od civilizovanih naroda su:
načelo čovječnosti – poštovanja ljudskog života,
načelo poštenja i dobronamjernosti – pošteno, savjesno, pažljivo i
dobronamjerno ponašanje,
načelo pravičnosti- svako pravno pravilo treba tumačiti tako da proizvodi
pravičan rezultat.
7. Zaključivanje međunarodnih ugovora – relevantne karakteristike
Procedura zaključivanja međunarodnih ugovora se sastoji iz dvije faze:
- Faza izrade teksta ugovora,
- Faza davanja pristanka za vezivanje ugovora.
Izrada teksta ugovora odvija se kroz pregovre ugovrnih strana, usvajanjem teksta I
ovjeravanjem teksta ugovora.
Države u skladu sa unutrašnjim pravom određuju lica koja učestvuju u zaključivanju
ugovora.
Process zaključivanja ugovora sastoji se od:
- pregovora – početak zaključivanja,
- parafiranje uobličenog teksta ugovora,
- potpisivanjem ugovora kad se završe pregovori o uobličavanju teksta,
- poslije čega slijedi ratifikacija kao konačno prihvatanje ugovora od strane nadležnih
organa država ugovornica.
Instrument o ratifikaciji ugovora izdaje šef države, koji se razmjenjuje između strana
ugovornica.
Ugovor stupa na snagu na način i na dan koji se utvrđuje njegovim odredbama.
8. Ugovorne rezeve, dejstvo i tumačenje ugovora
Modeliranje dejstva međunarodnog ugovora se vrši pomoću rezervi na sardžini ugoovra.
Pod rezervom se podrazumijeva jednostrana izjava koju daje država ili međunarodna
organizacija prilikom potpisivanja ratifikacije, prihvatanja i odobravanja ugovora kojim se želi
isključiti ili izmijeniti pravno dejstvo nekih odredbi ugoovra.
Izvršavanje i dejstvo ugovora nakon stupanja na snagu podrazumijeva i obavezuje na
izvršavanje obaveza koje su regulisane ugovorom od strane subjekata koji su ga zaključili.
Obje Bečke konvencije o pravu ugovora (1969. i 1986.) sadrže pravila o tumačenju
ugovora. Pravilno tumačenje ugovora je pretpostavka savjesnog i dosljednog izvršavanja
ugovora. Do korektnog tumačenja se dolazi primjenom pravila da se ugovor tumači u dobroj
volji, da se tumačenje zasniva na uobičajenim značenjima termina u svijetu predmeta i cilja
ugovora i da se ugovor mora tumačiti kao cjelina.
9. Razlozi za gašenje i obustavljanje primjene ugovora
Države ugovornice opredjeljuju ugovorom vrijeme stupanja na snagu ugoovra, što se po
pravilu reguliše sadržinom zaključenog ugovora.
Ugovor može prestati zaključivanjem novog ugoovra ili zbog okolnosti nemogućnosti
izvršavanja ugovornih obaveza. U okolnostima kada se predmet ugovaranja promijenio ili
nestao višom silom, mimo volje ugovornih strana (prirodne nepogode), strana ugovrnica koja se
poziva na prestanak, povlačenje ili suspenziju ugovra, dužna je da to uredi NOTIFIKACIOM, u
pismenoj formi.
Pokretanje postupka za prestanak ugovora može biti po osnovu raznih okolnosti: ništavnost
ugovora (nedostaci pri donošenju ugovora, kršenje odredbi unutrašnjeg prava, zabluda,
prevara, korupcija,…).
10. Odnos međunarodnog i unutrašnjeg prava – relevantne karakteristike
Postoje različita teorijska mišljenja o odnosu međunarodnog i unutrašnjeg prava.
-
Doktrina dualizma
vidi međunarodno i unutrašnje pravo kao dva potpuno odvojena
pravna sistema jer međunarodno pravo ne može da proizvede pravno dejstvo unutar
države. Pravno dejstvo po ovoj doktrini međunarodnog prava unutar države može se
realizovati tek kada se unese u unutrašnje pravo države.
-
Monistička doktrina
vidi međunarodno i unutrašnje pravo kao djelove jednog
pravnog sistema. Konkretnije rečeno, pravila međunarodnog prava mogu da
proizvedu pravno dejstvo bez posredstva unutrašnjeg prava.
- Praksa primjene međunarodnog prava prepoznaje uzajmnu povezanost dva pravna
sistema međunarodnog i unutrašnjeg prava, jer oba proizilaze iz potrebe realizacije
razvojnih interesa i saradnje na unutrašnjem i međunarodnom pravu.
11. Subjekti međunarodnog prava
Pojam međunarodnog subjektiviteta treba razlikovati od pojma prostog međunarodnog
subjektiviteta.Prvi pojam je vezan za međunarodno pravo, a drugi označava sposobnost
učestvovanja u bilo kom društvenom odnosu sa stranim subjektom ili u odnosu koji se proteže
preko državne granice. Tako svaka kompanija ili udruženje građana imaju međunarodni
subjektivitet, ako učestvuju u međunarodnom životu, ali nemaju međunarodno pravni
subjektivite.
Države su osnovni subjekti međunarodnog prava. Međunarodni subjektivitet
međunarodnih organizacija određuju države članice ugovorom o osnivanju s tim što su samo
međudržavne organizacije subjekti međunarodnog prava, a izuzev i nevladine organizacije kao
što je Međunarodna federacija Crvenog krsta koja ima subjektivitet.
Pojedinci su kao subjekti neposredni adresari međunarodnih pravila. Takođe i kompanije
koje su međudržavnog kakaktera osnovane za unapređenje saradnje u određenim privrednim
odnosima su subjekti međunarodnog prava.
Iz navedenog proizilazi da su subjekti međunarodnog prava:
- države,
- međunarodne organizacije
- čovjek- pojedina
- multinacionalne kompanije.
- Članstvo u međunarodnoj organizaciji u okolnostima kada se stvara nova država ili se
mijenja stara nastavlja se kontinuitet u prihvatljivoj izmijenjenoj formi.
- Državna imovina se u okolnostima sukcesije u skladu sa Konvencijom definiše kao
imovina koja je na dan sukcesije proglašena državnom imovinom.
- Državni arhivi su državna imovina koji su, kako za državu , tako i za narod, od
ogromnog značaja jer sadrže zbirke dokumenata iz raznih oblasti koje karakterišu
razvoj jedne zemlje i naroda.
- Državni dugovi su obaveze drževe prethodnice (Bečka konvencija iz 1983. godine)
koji se prenose u cjelosti na države sukcesore (nova država)
- Privatna prava u situaciji sukcesije ostaju nepormijenjena iako je na toj teritoriji
uspostavljena nova država.
- Državljanstvo se uređuje pravom države sukcesora i države pethodnice.
15. Sudski imunitet država i njene imovine
Država i njena imovina ne podliježu jurisdikciji sudova druge države. Sudski imunitet,
pored same države uživaju i državni organi, političko-organizacione jedinice koje vrše državnu
valst, agencije i druga tijela koja su ovlašena da vrše suverenu vlast kao i predstavnici države u
tom svojstvu.
Sudski imunitet ne važi za privredne, odnosno komercijalne aktvinosti koje mogu da
preduzimaju privatna lica u oblasti kupoprodaje roba, vršenja usluga finansijskim transakcijama
koje se obavljaju na teritoriji druge države ili se u tom kontekstu odnose na posjedovanje ili
korišćenje imovine.
16. Osnovna prava i dužnosti država
Osnovna prava i dužnosti država su opredijeljena načelima Povelje UN (25,26. juna 1945.
godine u San Francisku) koja se odnose na: pravo na samoopredjeljenje, načelo neintervencije,
načelo suverene jednakosti država, dužnosti uzdržavanja od primjene sile ili upotrebe sile,
dužnosti rješavnja sporova na miran način i savjesno ispunjenje obaveza.
Pravo naroda na samoopredjeljenje
podrazumijeva razvijanje odnosa između naraoda
na osnovama poštovanja ravnopravnosti I samoopredjeljenja.
Načelo neintervencije
zabranjuje svakoj državi ili grpi država da se mijaša direktno ili
ondirektno u unutrašne poslove drugih država.
Načelo suverene jednakosti
se zasniva na državnom suverenitetu i ravnopranosti države
što znači das u države pravno jednake i da svaka država uživa pravo punog suvereniteta.
Dužnost uzdržavanja od prijetnje silom ili upotrebe sile
podrazumijeva da sve države u
svojim međunarodnim odnosima uzdržavaju od sile (prijetnej ili upotrebe) protiv teritorijalnog
integriteta i političke nezavisnosti svake države. Zabrana upotrebe sile u međunarodnim
odnosima se ne odnosi na pravo država na samoodbranu.
Dužnosti rješavanja sporova na miran način
proizilazi iz zabrane upotrebe sile u
međunarodnim odnosima.
