I POJAM MEĐUNARODNOG JAVNOG PRAVA
1. ODREĐIVANJE TERMINA
Termin „međnunarodno pravo” egzistira od kraja XVIII veka. Smatra se da ga je u pravni
sistem uveo Džeremi Bentam, a i danas je prisutan zajedno sa terminom međnunarodno javno
pravo. Preovlađujuće mišljenje danas je da je međunarodno pravo ono koje „više ne reguliše
odnose izmenu država, već i odnose izmenu država i međunarodnih organizacija, između
pojedinih međunarodnih organizacija, kao i njihove unutrašnje odnose, i još šire – odnose
izmenu naroda, kao nosilaca suvereniteta i prava na samoopredeljenje” U tom kontekstu
međunarodno pravose deli na međunarodno javno i međunarodno privatno pravo. Pri tom
međunarodno javno reguliše odnose izmenu država, odnose izmenu država i međunarodnih
organizacija, unutar i izmenu međunarodnih organizacija u njihovim odnosima kao nosilaca
suverenosti (dakle, javnopravne odnose), a međunarodno privatno pravo za predmet
regulisanja ima odnose izmenu država povodom odnosa pojedinaca (odnosno privatno-pravne
odnose). Menutim, ova podela međunarodnog prava danas nema previše pristalica.
Pre uvođenja termina međunarodno pravo, u pravnoj teoriji Srednjeg veka preovladavao je
termin pravo naroda. U istoriji je poznat i termin „međudržavno pravo”-
U novije vreme promoteri globalizacije predlažu termin „transnacionalno pravo”. Drugi
alternativni termin čije se uvođenje predlaže je termin ‘supranacionalno pravo’
Procedura donošenja akata menunarodnog prava poštuje suverenitet država, pa je donošenje
propisa, po pravilu, izraz saradnje, koordinacije i usaglašene volje država.
Međunarodno pravo, međutim, poznaje i norme, doduše izuzetno, opšteg univerzalnog
obavezujućeg dejstva, koje kao
ius cogens
obavezuju sve države, bez obzira na činjenicu da
su one izraz slobodne i suverene volje svih država.
S obzirom na krug subjekata koje obuhvata, odnosno prostornog važenja, pravna pravila
međunarodnog prava dele se na univerzalna, regionalna i partikularna.
2. ODNOS UNUTRAŠNJEG I MEĐUNARODNOG PRAVA
Osnovni principi funkcionisanja država u međunarodnim odnosima zasnovani na jednakosti i
suverenosti i dalje su dominantni, ali i podložni korekcijama koje zahteva usaglašeno i
sinhronizovano delovanje međunarodne zajednice. Otuda i problem koje se nameće kako u
praksi tako i u teoriji prava, jeste pitanje odnosa izmenu međunarodnog i unutrašnjeg prava. U
teoriji međunarodnog prava ovaj odnos je opredeljen kroz dve relativno suprotstavljene
doktrine: dualističku i monističku.
Dualistička teorija polazi od pretpostavke da međunarodno i unutrašnje pravo funkcionišu kao
dva odvojena, ravnopravna i nezavisna pravna sistema, pri čemu međunarodno pravo reguliše
odnose izmenu država, a unutrašnje ili državno pravo propisuje okvir delovanja pravnih i
fizičkih lica unutar teritorije jedne države. Ova koncepcija počiva na suverenitetu države, te u
skladu sa njom, državi pripada primat u odnosu na međunarodnu zajednicu.
Druga teorijska koncepcija o odnosu izmenu međunarodnog i unutrašnjeg prava polazi od
činjenice da je pravni poredak jedinstven, a da su međunarodno i državno pravo delovi jednog
sistema, te da se nalaze u posebnom interakcijskom odnosu. No, pristalice
monističke teorije
imaju različit stav po pitanju značaja i važnosti pravnih pravila međunarodnog, odnosno
unutrašnjeg prava. Doktrinarni stav monističke teorije, koji zagovara primat unutrašnjeg nad
međunarodnim pravom, pojavio se u pravnoj nauci krajem XIX veka.
Drugi doktrinarni stav monističke teorije daje primat međunarodnom pravu u odnosu na
unutrašnje
O primatu međunarodnog prava nad unutrašnjim govori i praksa međunarodnih sudova.
3. ZNAČAJ I FUNKCIJE ME.UNARODNOG JAVNOG PRAVA
Period posle Drugog svetskog rata odlikuje kodifikacija ugovornog, diplomatskog i
konzularnog prava, saobraćajnog (pomorskog, železničkog, rečnog, poštanskog,
vazduhoplovnog), krivičnog, administrativnog, medicinskog, humanitarnog, kosmičkog...
Do toga perioda klasično međunarodno pravo, koje je kao subjekte poznavalo isključivo
države, delilo se na međunarodno ratno i međunarodno mirnodopsko pravo. Međunarodno
mirnodopsko pravo je istovremeno bila alternativa ratovima, ali je poslužilo i kao
uspostavljanje principa jednakosti pravnih subjekata u međunarodnim odnosima.
Stvaranjem novih, nezavisnih i suverenih država menjali su se i međunarodni odnosi, a sa
njima je donjeta serija obavezujućih pravnih akata koji uređuju kako opšta prava i slobode
pojedinaca, tako i položaj pojedinih kategorija lica.
Posle osnivanja Ujedinjenih nacija donijeto je više međunarodnih kodifikovanih akata poput:
Konvencije o pravu mora iz 1958, Konvencije o diplomatskim odnosima iz 1961, Konvencije
o konzularnim odnosima iz 1963, Konvencije o specijalnim misijama iz 1969, Konvencije o
ugovornom pravu iz 1969, Konvencije o sukcesiji država u odnosu na međunarodne ugovore
iz 1978. godine i niz drugih.
Pitanje kodifikacije međunarodnog trgovinskog prava povereno je posebnoj Komisiji UN za
međunarodno trgovinsko pravo (UNCITRAL), a značajan doprinos na planu unapređenja
saradnje dale su i druge specijalizovane ogranizacije i tela OUN, poput Konferencije UN o
trgovini i razvoju, Ekonomske komisije UN.
4. POJAM I VRSTE IZVORA
Materijalni izvor međunarodnog javnog prava su društveni odnosi koje odlikuje sukob
političkih, državnih, ekonomskih, geopolitičkih ili nekih drugih interesa od značaja za
funkcionisanje i opstanak menunarodne zajednice, te ih je neophodno regulisati i usmeravati
pravnim normama menunarodnog karaktera.
Savremena međunarodnopravna doktrina i praksa imaju relativno jedinstven stav po pitanju
hijerarhije formalnih izvora međunarodnog prava. Prihvaćena je klasifikacija koju je utvrdio
Statut Menunarodnog suda pravde.
Saglasno odredbi iz člana 38. Statuta kao
glavni
izvori međunarodnog prava utvrđeni su
međunarodni ugovori, međunarodna običajna pravila i opšta pravna načela, dok se u
pomoćne
formalne izvore ubrajaju sudske odluke i učenja najpoznatijih stručnjaka za
međunarodno pravo. Redosled primene glavnih formalnih izvora međunarodnog prava
sačinjen je shodno njihovoj utvrđenoj važnosti, što znači da sudovi najpre primenjuju
međunarodne ugovore, ukoliko isti postoje i mogu da se primene. U slučaju da ugovora nema,
primenjuju se običajna pravna pravila i, na kraju, opšta pravna načela.
Izvor međunarodnog prava predstavljaju i pravno obavezujuće odluke međunarodnih
organizacija, dok je značaj pravno neobavezujućih odluka organizacija srazmerno manji.
5. MEĐUNARODNO OBIČAJNO PRAVO
Običaj se uglavnom definiše kao društvena norma zasnovana na dugotrajnom ponavljanju
koje je prešlo u naviku i dobilo karakter društvene obaveznosti.. Međutim, da bi običaj
prerastao u međunarodno običajno pravo neophodna je pravna svest o obaveznosti običaja.
Međunarodna običajna pravila nastaju u praksi država, međunarodnih organizacija i drugih
subjekata međunarodnog prava, kada oni steknu pravnu svest o obaveznosti običaja, a sa
ciljem da pravno urede konkretne međunarodne odnose.
Opšte usvojeni pojam međunarodnih običajnih pravila sadrži i objektivni ili materijalni i
subjektivni ili psihički supstrat. Materijalni elemenat je sadržan u opštoj praksi, a subjektivni
u psihičkom poimanju obaveznosti međunarodnih subjekata tj.
opinio iuris
.
2
U postupku primene međunarodnog prava o pravičnosti se raspravlja
infra legem, praeter
legem
i
contra legem.
Pravičnost
infra legem
odlikuje svaku primenu prava od strane suda, kada primenjuje
međunarodno pravo. Načelo pravičnosti obavezuje sudiju i bez zahteva stranaka, a posebno je
ispoljeno kroz domen slobode diskrecionog odlučivanja.
Odlučivanje po pravičnosti
praeter legem
vezano je za one slučajeve u međunarodnom pravu
koji nisu obuhvaćeni pravom, već postoje pravne praznine
Primena načela pravičnosti
contra legem
najčešće se vezuje sa posebno ovlašćenje koje su
stranke dale sudu da njihov spor reši
ex aequo et bono
.
9. JEDNOSTRANI PRAVNI AKTI DRŽAVA
Jednostrane akte država predstavljaju različiti pravni akti koje na osnovu unutrašnjeg
zakonodavstva države donose kolektivni ili inokosni državni organi sa ciljem da proizvedu
određene međunarodnopravne posledice. Ove akte mogu da, u okviru svojih ovlašćenja, a po
proceduri predvinenoj unutrašnjim pravom, donose parlament ili vlada kao kolektivni organ
ili šef države, predsednik vlade ili ministar inostranih poslova, kao individualni organi.
Jednostrani akti država vrlo često se primenjuju u diplomatskoj komunikaciji izmenu država u
međunarodnim odnosima. U jednostrane pravne akte država spadaju: jednostrana izjava,
notifikacija, protest, priznanje i estopel.
Jednostrana izjava države predstavlja akt države koji u njeno ime daje predsednik zemlje,
predsednik vlade, ministar inostranih poslova ili neko treće ovlašćeno lice sa namerom da ista
proizvede određene međunarodnopravne posledice.
Notifikacija je jednostrani pravni akt kojim država službeno obaveštava drugu državu ili
druge međunarodne subjekte o činjenicama ili doganajima od značaja za odvijanje
međunarodnih odnosa. Notifikacije se dele na obavezne i dobrovoljne.
Protest je jednostrano javno obaveštenje kojim država osporava punovažnost jednog
izvršenog ili nameravanog pravnog akta, postupka, zahteva ili držanja. Može da se izrazi
pismenim putem, usmeno ili konkludentnim radnjama, a međunarodnopravnu validnost dobija
kada se saopšti preko diplomatskih predstavnika..
Priznanje je jednostrani akt kojim država ili neki drugi menunarodni subjekt prihvata neku
novu pravnu situaciju.
Estopel je institut preuzet iz anglosaksonskog prava i predstavlja potvrdu poštovanja načela
doslednosti u međunarodnim odnosima.
10. POJAM I VRSTE MEĐUNARODNIH UGOVORA
Najbrojniji i, svakako, jedan od najznačajnijih izvora međunarodnog prava, koji i u
proceduralnom smislu omogućava autonomiju volje međunarodnih subjekata predstavlja
međunarodni ugovor.
Međunarodni ugovor predstavlja pravni akt, proizvod saglasnosti volja dvaju ili više subjekata
međunarodnog prava, izražene preko nadležnih organa u cilju stvaranja recipročnih prava i
obaveza.
U međunarodnoj praksi je uobičajena pisana, pa čak i svečana forma u kojoj se ugovori
zaključuju. Međutim, stav i međunarodne teorije, a takođe i prakse, je da međunarodni
ugovori proizvode pravne posledice i ako su zaključeni i u usmenoj formi, pa čak i prećutno.
Da bi međunarodni ugovor proizvodio pravne posledice on mora biti u skladu sa
ius
cogens
normama međunarodnog prava, a njegov predmet pravno dopustiv.
Ugovori kod kojih izražena volja stranaka ne odgovara njihovoj stvarnoj volji mogu da budu
uzrok apsolutne ili relativne ništavosti tih ugovora. Mane volje koje su razlog apsolutne
ništavosti ugovora su prinuda izvršena nad ovlašćenim predstavnikom države ili prinuda
izvršena nad samom državom ugovornicom. Mane volje koje mogu da budu uzrok relativne
4
ništavosti ugovora su zabluda, prevara i korupcija predstavnika države i one mogu da budu
razlog ništavosti samo ako se oštećena strana na nju pozove.
S obzirom na broj ugovornih strana u postupku zaključenja ugovora razlikujemo dvostrane
(bilateralne) i višestrane ili multilateralne ugovore.
Međunarodni ugovori se zaključuju izmenu tačno utvrđenog broja ugovornih strana, koje i
obavezuju. U zavisnosti od činjenice da li su originarne ugovorne strane dozvolile pristupanje
novih, naknadnih, ugovornih strana postojećem ugovoru razlikujemo otvorene ugovore (gde
je dozvoljena mogućnost pristupa) i zatvorene ugovore (gde je osnovnim tekstom ugovora
zabranjeno pravo pristupanja stranama koje nisu učestvovale u njegovom donošenju). Postoje
u praksi i tzv. poluotvoreni ugovori, gde je za pristupanje novih strana ugovornica potrebna
saglasnost origiranarnih ugovornih strana.
Sa obzirom na činjenicu teritorijalnog važenja međunarodne ugovore delimo na generalne, ili
opšte, i regionalne.
Prema sadržaju predmeta i odnosa koje regulišu međunarodni ugovori mogu biti: politički,
ekonomski, administrativni, granansko-pravni, tehnički, ugovori proceduralnog karaktera...
U međunarodnopravnom opštenju uobičajen i najčešći naziv za sporazume subjekata je
međunarodni ugovor međutim upotrebljavaju se i termini: konvencija, pakt, povelja.,
sporazum, deklaracija, protokol, kompromis, konkordat i dr.
11. PROCES ZAKLJUČIVANJA I RATIFIKACIJA MEĐUNARODNIH UGOVORA
Sklapanje međunarodnih ugovora je po pravilu dugotrajan i složen postupak koji treba da
dovede do saglasnosti volja ugovornih strana. Praksa po složenosti procedure poznaje dva
načina sklapanja ugovora i to: pojednostavljeni i složeni postupak.
Jednostavna procedura
zaključivanja ugovora sastoji se u razmeni isprava ili nota
ugovornih strana, koje putem istih za rezultat imaju saglasnost volja za zaključenje ugovora.
Tzv. Ponuda i prihvat ponude za zaključenje ugovora.
Složeni postupak
sklapanja međunarodnih ugovora sastoji se od dve faze: izrade teksta
ugovora i davanja pristanka radi vezivanja ugovorom. Izrada teksta ugovora odvija se kroz
pregovore, usvajanje teksta i overavanje teksta. Pregovore u ime međunarodnih subjekata
vode posebno ovlašćena lica. Unutrašnjim propisima najviše pravne snage poslovi zastupanja
države povereni su šefu države, predsedniku vlade i ministru inostranih poslova. Ovlašćenja u
procesu usvajanja međunarodnih ugovora
ex
officio
imaju i šefovi diplomatskih misija u
pregovorima sa državom u kojoj su akreditovani i predstavnici države na međunarodnoj
konferenciji ili kod međunarodne organizacije. Granice ovlašćenja i lica koja zastupaju
međunarodne organizacije propisane su njihovim osnivačkim aktima. Pored navedenih lica
državu u procesu međunarodnog pregovaranja mogu, na osnovu punomoćja koje je izdao
nadležni organ države, zastupati i druga lica.
Usvajanje teksta ugovora vrši se jednoglasnim pristajanjem svih država koje su učestvovale u
njegovoj izradi, osim kada se isti usvaja na međunarodnoj konferenciji, kada je dozvoljena
dvotrećinska ili neka druga dogovorena većina strana ugovornica.
Verodostojnost i konačnost teksta ugovora overava se od strane učesnica saglasno njihovom
dogovoru, a ukoliko njega nema overa se vrši potpisom, potpisom
ad referendum
ili parafom
teksta ugovora ili završnog akta konferencije od strane predstavnika tih država. Posle overe ili
autentifikacije tekst ugovora više se ne može menjati. Ipak, sva tri načina overe teksta
ugovora (potpisivanjem, potpisom
ad referendum
i parafom) mogu istovremeno biti i čin
konačnog potpisivanja ugovora.
5
