Međunarodno poslovno pravo – Skripta
1. POJAM I PREDMET MEĐUNARODNOG POSLOVNOG PRAVA
Međunarodno poslovno pravo je skup pravnih pravila kojima se regulišu
međunarodni ekonomski odnosi. To je disciplina koja se povezuje sa
privrednim pravom, međunarodnim javnim pravom, međunarodnim
privatnim pravom, i drugim granama prava. Za predmet proučavanja
obuhvata međunarodne pravne odnose, promet roba i usluga i s tim u vezi
se zaključuju međunarodni ugovori. Međunarodna plaćanja, sudstvo,
privredne arbitraže su opšteg karaktera i predmet izučavanja jedne države
koje se javljaju u međunarodnim poslovnim odnosima.
Međunarodno poslovno (privredno) pravo predstavlja skup pravnih pravila
kojima se regulišu međunarodni ekonomski odnosi. To je mlada pravna
discipline koja afirmaciju dobija u zadnje vreme. Određeni autori smatraju da
treba da ima status posebne pravne discipline, a postoje i oni koji smatraju da se
ne može raditi o posebnoj grani prava. Razvojem međunarodnih ekonomskih
odnosa međunarodnog poslovnog opštenja između poslovnih (privrednih)
subjekata iz različitih država i uvećanog prometa robe i usluga na
međunarodnim relacijama nužno je egzistiranje posebne pravne discipline, kao
što je Međunarodno poslovno (privredno) pravo.
Predmet izučavanja Međunarodnog poslovnog prava su:
međunarodni privredni odnosi, kako u sferi prometa roba tako i usluga i
svi međunarodni privredni ugovori koji se u vezi sa tim prometom
zaključuju između privrednih subjekata iz različitih država
međunarodna plaćanja, međunarodno sudstvo i međunarodne privredne
arbitraže
međunarodne privredne i ekonomske organizacije opšteg i regionalnog
karaktera
privredne organizacije jedne države koje se kao subjekti javljaju u
međunarodnim poslovnim odnosima.
Predmet izučavanja Međunarodnog poslovnog prava bilo bi kongentno
imperativno pravo države, koja je posebno značajna kao ograničavajući
faktor međunarodnih poslovnih opštenja.
U imperativno pravo spadaju svi oni
instituti koji se odnose na spoljnotrgovinsko, devizno i carinsko poslovanje i
režim ili uslovi izvoza i uvoza, uslovi za obavljanje spoljnotrgovinskog prometa,
privremeni uvoz i izvoz, obavljanje poslovnih delatnosti u inostranstvu, strana
ulaganja u međunarodnom poslovnom pravu, carinska ograničenja, devizna
ograničenja i dr.
Međunarodno poslovno pravo izučava i norme i pravila dispozitivnog
karaktera.
To su pravila koja privredni subjekti svojom voljom ugovaraju i
odnose se na regulisanje njihovih ugovornih odnosa. Postoji autonomija volja
ugovornih partnera, ali je ona u delu međunarodnog poslovnog prava dobrim
delom i ograničena. Ograničenja slobode ugovaranja i autonomija volje poslovnih
s.m.
1
Međunarodno poslovno pravo – Skripta
subjekata u dve ili više različitih država, vrlo je često predviđena i diktirana od
strane ekonomski jačih subjekata u međunarodnom poslovanju.
Subjekti Međunarodnog poslovnog (privrednog) prava – kao subjekti
Međunarodnog poslovnog (privrednog) prava, pojavljuju se međunarodna
zajednica, država, kao i društva koja obavljaju određene privredne
delatnosti. Međunarodna zajednica nije subjekt prava, pa samim tim i nije
subjekt međunarodnog poslovnog (privrednog) prava. Međutim, vrlo često,
međunarodna zajednica indirektno postaje značajan faktor međunarodnog
poslovnog (privrednog) prava.
Ujedinjene Nacije (UN) mogu neke države i da isključe od međunarodnog
poslovnog (privrednog) opštenja, uvođenjem raznih mera zabrana i ograničenja
uvoza, izvoza, transporta roba, vršenja usluga i sl., kao oblika sankcija za neko
njihovo ponašanje koje međunarodna zajednica sankcioniše, kao nedolično i
neodgovarajuće.
Država je subjekt međunarodnog prava, a time i međunarodnog poslovnog
(privrednog) prava.
Ona stupa sa drugim državama u mnoge ekonomske i
poslovne odnose, zaključuje u vezi s tim ugovore, državne sporazume, a vezi sa
ekonomskom razmenom roba i usluga. Na bazi ovih ugovora, preduzeća i
društva konkretizuju nizom ugovora generalne ugovore, odnosno opšte ugovore,
između dve ili više država.
2. IZVORI MEĐUNARODNOG POSLOVNOG PRAVA (PRIVREDNOG,
TRGOVINSKOG)
Međunarodno javno pravo
Međunarodno privatno pravo
Domaće zakonodavstvo
Međunarodno poslovno pravo crpi izvore iz međunarodnog ugovornog
prava, koje zaključuju određene države, bilo bilateralne ili multilateralne.
Domaće zakonodavstvo se odnosi na niz zakona kao sto su Zakon o
spoljnotrgovinskom poslovanju, Zakon o deviznom poslovanju, Zakon o
preduzećima, koncesijama, stranim ulaganjima itd.
Zakon koji prati materiju MPP je Zakon o obligacionim odnosima.
Postoji više vrsta izvora međunarodnog poslovnog prava
, kao što su na
primer izvori koji potiču iz međunarodnog javnog prava (međunarodno izvori i
međunarodno običajno pravo) izvori koji potiču od međunarodnog privatnog
prava, izvori koji potiču iz autonomnog domaćeg zakonodavstva, izvori iz
autonomnog međunarodnog trgovinskog prava kao što su tipski ugovori, običaji i
uzanse, opšti uslovi poslovanja, kodifikovana prava.
Izvori koji potiču iz međunarodnog javnog prava
Međunarodni ugovori
se odnose na međunarodne ekonomske i privredne
odnose, a predstavljaju značajan izvor međunarodnog poslovnog
s.m.
2
Međunarodno poslovno pravo – Skripta
prevoza na jednu od ugovornih strana (prodavca i kupca), poznata kao
INCOTERMS
.
Opšti pravni principi
u međunarodnom pravu predstavljaju značajne izvore
međunarodnog poslovnog prava kojima se omogućava u mnogim državama
zaštita određenih prava i interesa.
Princip uzajamnosti (reciprociteta) omogućava jednoobrazno postupanje u
odnosu na svakog pravnog subjekta u dve različite države, posebno kod
primene bilateralnih konvencija.
Reciprocitet
predstavlja značajan princip
međunarodnog poslovnog prava. Po principu reciprociteta,
omogućava se
konkretnom subjektu da ostvari neko pravo u određenoj državi, ali isto
tako, da i subjekt iz te države (koja je takvo pravo dala) ima pravo da u toj
državi (čiji subjekt ostvario neko pravo), realizuje takvo ili slično pravo
.
Princip koordinacije tj. snaga u međunarodnom poslovnom pravu se pre svega
može odnosi na subjekte međunarodnog poslovnog prava, gde isti treba da pri
zaključenju i realizaciji međunarodnog poslovnih poslova, putem koordinacije
svojih volje ugovaraju međunarodne privredne poslove. Ta koordinacija volja
često se potiskuje u drugi plan od strane ekonomski “jačih” subjekata koji
nameću svoju volju, diktiraju uslove pri zaključenju ugovora i dr.
Izvori koji potiču iz međunarodnog privatnog prava
Međunarodno privatno pravo reguliše odnose pravnih i fizičkih lica, kao
odnose sa građansko – pravnim stranim elementom, ali i odnose koji se odnose
na međunarodno poslovno pravo (npr. Nacionalnost preduzeća i dr.).
Izvori domaćeg prava
Domaće pravo, kao i domaće zakonodavstvo, stvara određene opšte akte kojima
se regulišu određeni ekonomski odnosi sa inostranstvom. Tu se pre svega radi o
zakonima, kojima se reguliše spoljnotrgovinsko poslovanje. To su kongentni
propisi, imperativne prirode, koji čine ekonomski javni poredak jedne države.
Domaći privredni subjekti ne mogu u svom poslovanju sa inostranstvom
zanemariti pri zaključivanju i realizaciji poslovnih odnosa iz oblasti prometa
robe i usluga, pozitivne zakonske propise svoje zemlje. Inostrani privredni
subjekti, pored svojih autonomnih propisa, moraju imati u vidu domaće
zakonodavstvo naše zemlje, kada su im poslovni partneri naši privredni subjekti.
U našem pozitivnom pravu može se istaći više zakona, koji su od posebnog
značaja za međunarodno poslovanje naših privrednih subjekata ali i stranih
privrednih subjekata: Zakon o spoljnotrgovinskom preduzeću, Zakon o deviznom
poslovanju, Zakon o preduzećima, Zakon o stranim ulaganjima, Carinski zakon i
dr. Za ugovore u međunarodnom poslovnom pravu, posebno je u našem pravu
značajan Zakon o obligacionim odnosima. Ovaj zakon je osnovni izvor prava za
ugovore u poslovnom pravu.
Izvori prava koji regulišu međunarodne poslovne operacije
s.m.
4
Međunarodno poslovno pravo – Skripta
U ove izvore prava mogu se istaći oni izvori koji regulišu međunarodni robni
promet i usluga. Radi se o građanskim i trgovačkim zakonicima ili drugim
odgovarajućim izvorima prava koje donosi određena država, nacionalnim
propisima javnog prava i sl.
Autonomno međunarodno trgovinsko pravo
Pravila autonomnog međunarodnog trgovinskog prava dovode do pravne
sigurnosti subjekata koje ista primenjuju u međunarodnim poslovnim odnosima i
kao takve predstavljaju vrlo značajan izvor međunarodnog poslovnog prava.
Drugi izvori međunarodnog poslovnog prava
Ovde spadaju tipski ugovori za razne poslove robnog prometa. Kao izvori
međunarodnog poslovnog prava, mogu da posluže i opšti uslovi poslovanja
(špediterskih, skladišnih i drugih organizacija), koji su doneti od strane
nacionalnih granskih udruženja. Takođe, značajan izvor su i poslovni i
proizvodni standardi.
Arbitražna praksa i praksa nacionalnih sudova
Predstavljaju značajan izvor međunarodnog poslovnog prava. Arbitražna
praksa usklađuje određeni nesklad koji postoji između pravila nacionalnih
zakonodavstava.
3. NAČELA MEĐUNARODNOG POSLOVNOG PRAVA
Načelo slobodne trgovine
– polazi od toga da je slobodna trgovina u principu
bez ikakvih ograničenja i zabrana ustanovljena u korist međunarodnih poslovnih
(privrednih) subjekata. Slobodna trgovina označava i slobodno formiranje cena,
bez uplitanja sa strane, ograničenja od strane države i sl.
U vezi sa ovim načelom postavljaju se ustanove koje imaju za cilj da se unapredi
slobodna trgovina ili ista oteža. Potrebno je istaći
institut monopola,
preferencijala i izjednačenja
. Monopol je kao ustanova, suprotan principu
slobodne trgovine. Subjekti koji imaju monopol u sferi proizvodnje, prometa, u
dobroj meri ograničavaju slobodnu trgovinu drugim privrednim subjektima.
Monopol je ograničenje, a često i isključenje principa slobodne trgovine za neke
subjekte, a za druge neograničenu slobodu.
Preferencijalni institut omogućava povlašćeni položaj određenim privrednim
subjektima. Država, kada je zainteresovana za uvećanu međunarodnu privrednu
saradnju, razmenu sa određenom državom, daje domaćim subjektima niz
preferencijala (povlašćene carinske stope, povoljnijeg režima uvoza) kako di
unapredila robnu razmenu sa određenim privrednim subjektima iz konkurentne
države.
Izjednačenje tretmana poslovnih (privrednih) subjekata predstavlja i cilj
savremene trgovine, odnosno slobodne trgovine, gde bi svi privredni subjekti
uživali iste uslove poslovanja i bili bez diskriminacije. U međunarodnoj trgovini
s.m.
5
Međunarodno poslovno pravo – Skripta
državi ugovornici. Ogleda se putem niza beneficija, pogodnosti, sniženja stopa,
oslobođenja plaćanja carine…
Sistem pravičnog tretmana
– ili sistemske nediskriminacije tj. jednakog i
pravičnog postupka za sve zemlje i njihove privredne subjekte. Ovim sistemom bi
trebalo dovesti sve privredne subjekte u jednake ili približno jednake uslove
obavljanja nekih delatnosti u određenim državama. Razlikuje se od sistema
najpovlašćenije nacije po tome što se isti faktički primenjuje i ne zahteva se od
druge države da pruži iste ili slične pogodnosti.
4. SVETSKA TRGOVINSKA ORGANIZACIJA (STO)
Svetska trgovinska organizacija pojavljuje se kao „naslednica“ – sledbenica
GATT-a. Od 1. januara 1995. godine stupio je na snagu Sporazum o osnivanju
Svetske trgovinske organizacije kojoj su pristupile sve ranije članice GATT-a.
Osnovne funkcije
STO-a su: nadzor i sprovođenje multilateralnih i
plurilateralnih trgovinskih sporazuma koji svi skupa predstavljaju STO,
forum za multilateralne trgovinske pregovore, rešavanje trgovinskih
sporova, nadzor nad nacionalnim trgovinskim politikama i saradnja sa
ostalim međunarodnim institucijama.
Sporazum o stvaranju STO nastao je iz Urugvajske runde pregovora i sadrži više
sporazuma, kao sastavnih delova nove organizacije. Radi se o sledećim
sporazumima: Finalnom aktu Urugvajske runde koji sadrži akte multilateralnih
trgovinskih pregovora, Sporazum iz Marakeša o osnivanju STO, Opštem
sporazumu finalnog akta Urugvajske runde o trgovini i uslugama iz 1994. god. Uz
sporazum o osnivanju STO dodati su u posebnim aneksima i
Sporazum o trgovini uslugama, Sporazum o trgovinskim aspektima prava
intelektualne svojine, kao i Opšti sporazum o carinama i trgovini.
STO
nije
prosto
proširenje GATT-a
. Između GATT-a i STO postoje i određene razlike:
GATT je predstavljao međunarodni multilateralni sporazum, dok je STO
pravno lice-organizacija sa svojim sekretarijatom;
GATT se primenjivao na privremenoj osnovi, a obaveze STO su stalne i
potpune;
pravila GATT-a su se primenjivala na trgovinu robom, dok se pravila STO
–a primenjuju ne samo na robu već i na usluge i trgovinske aspekte prava
intelektualne svojine;
GATT je imao i sporazume multilateralnog i plurateralnog karaktera dok
STO ima skoro sve sporazume multilateralnog karaktera i predstavljaju
obavezu za sve zemlje članice;
sistem rešavanja sporova u STO je mnogo brži i manje podesan za
blokiranje u odnosu na GATT-ov raniji sistem;
Osnovni organ
STO je
Ministarska konferencija
koju sačinjavaju su
predstavnici zemalja članica STO. Ista konferencija sastaje se najmanje svake
s.m.
7
