38. ŠEF DRŽAVE
U pozitivnom pravu šef države je vrhovni organ spoljašnjeg zastupanja.
Položaj šefa države regulisan je ustavnim pravom i normama međunarodnog prava. Ustavi na
različite načine regulišu unutrašnje i međunarodne funkcije šefova država. Faktičko učešće šefa
države u međunarodnim odnosima može biti različito i kretati se od predsedničkog modela u kome
je učešće predsednika izraženo u toj meri da možemo reći da je on i formalno i materijalno najviši
organ zastupanja, do kabinetske vlade, u kome šef države samo otelotvoruje jedinstvo države u
međunarodnim odnosima, a u materijalnom smislu vođenje međunarodnih odnosa je u nadležnosti
vlade odnosno ministra inostranih poslova. Međunarodno pravo tretira šefove država na jednak način
bez obzira na njihova ustavna ovlašćenja. U načelu šef države može biti inokosni ili kolegijalni
organ. U praksi preovlađuje inokosni šef države, mada nisu nepoznati slučajevi kolektivnog šefa
države. Kolektivni šef države donosi relevantne odluke kao Celina, mada u izvesnim slučajevima
kada priroda poslova to zahteva, u ime kolektivnog šefa države nastupa član kolegijalnog tela.
Pravo zastupanja pripada stvarnom, efektivnom šefu države. To pravo ne poseduje šef države koji
je svoj položaj izgubio na neustavan način (revolucijom, državnim udarom ili pučem). Strane države
svrgnutom šefu države, međutim, mogu i dalje, po osnovu kurtoazije, odavati počasti i priznavati
imunitete koje, inače, uživa efektivni šef države.
Kao vrhovni organ spoljnjeg zastupanja, šef države deluje u međunarodnim odnosima bez posebnog
punomoćja. Smatra se da samom prirodom svoje funkcije poseduje opšte, pretpostavljeno
punomoćje. U tom smislu i Konvencija o ugovornom pravu (1969) utvrđuje da se šef države smatra
predstavnikom svoje države za sve akte koji se odnose na zaključenje ugovora bez obaveze
podnošenja punomoćja. Budući da šef države simbolizuje jedinstvo države u međunarodnim
odnosima, pravilo je da se svi akti države in foro externo neposredno ili posredno vezuju za njega.
Reč je o aktima kao što su: proglašenje ratnog stanja; zaključenje mira; akreditovanje i opozivanje
diplomatskih predstavnika države u inostranstvu; prijem akreditivnih i opozivnih pisama stranih
diplomatskih predstavnika; vođenje pregovora, bilo od strane samog šefa države ili u njegovo ime;
izdavanje ratifikacionih instrumenata ili ratifikacija međunarodnih ugovora.
U duhu vladajuće, internacionalističke teorije ovakva pozicija šefa države zasnovana je neposredno
na međunarodnom pravu. Po ovoj teoriji, međunarodno pravo, određuje krug lica koja predstavljaju
državu u međunarodnim odnosima i načine putem kojih je obavezuju u odnosima sa drugim
subjektima međunarodnog prava.
* Položaj šefa države u inostranstvu. Princip suverenosti država, udružen sa principom pravne
jednakosti, dovodi do konstituisanja posebnog položaja šefa države na teritorijama stranih država.
Bitna obeležja toga položaja su:
1. lična neprikosnovenost;
2. izuzeće od jurisdikcije organa stranih država;
3. nepovredivost stana;
4. sloboda opštenja;
5. počasti i povlastice.
Osnov olakšica, privilegija i imuniteta šefa države leži u prirodi njegove funkcije. One se šefu
države priznaju kao vrhovnom organu zastupanja države, reprezententu jednog suvereniteta u
odnosu na drugi suverenitet.
Lična nepovredivost podrazumeva apsolutnu i potpunu bezbednost šefa države i njegove pratnje, te
korelativnu obavezu organa strane države da obezbede najbrižljiviju zaštitu protiv ma kakve
povrede i napada na njegov život, telesni integritet, čast i dostojanstvo.
Osnovni oblici izuzeća šefova država od jurisdikcije organa strane države su krivičnopravni i
građanskopravni imunitet. Krivičnopravni imunitet šefa države je apsolutne prirode i, u osnovi,
predstavlja refleks fundamentalnog principa par in parem non habet imperium. Kada je reč o
građanskopravnom imunitetu šefova stranih država, praksa nije uniformna. Preteže praksa da se
građanskopravni imunitet šefovima stranih država priznaje u svim okolnostima.
Počasti koje šef države uživa predviđene su etikecijom, i variraju od države do države. Zajednička
karakteristika im je da šefu države obezbeđuju poseban tretman u poređenju sa tretmanom ostalih
državnih zvaničnika i, posebno, običnih stranaca.
U operativnom smislu uloga šefa države u vođenju međunarodnih odnosa menjala se tokom
vremena. U doba apsolutizma šef je preduzimao sve važnije radnje u međunarodnim odnosima u
ime države. U periodu od završetka Bečkog kongresa 1815. godine pa do početka Prvog svetskog
rata, uloga šefa države u operativnom vođenju međunarodnih odnosa se suštinski smanjila. Drugi
svetski rat označava bujanje operativnih aktivnosti šefova država u međunarodnim odnosima.
39. VLADA I ŠEF VLADE
Kao jedan od unutrašnjih organa za održavanje međunarodnih odnosa može se pojaviti kako vlada
kao celina, tako i šef vlade. Formalne izjave i akti vlade (deklaracije, odluke i sl.), obavezuju
državu u čije ime su date. Šef vlade se smatra ovlašćenim po međunarodnom pravu da izjavljuje
volju u ime države. Konvencija o ugovornom pravu (1969) stipuliše da se šef vlade smatra
predstavnikom svoje države u svrhu preduzimanja akata u vezi sa zaključenjem ugovora na osnovu
svoje funkcije i bez obaveze podnošenja punomoćja.
Kada boravi u inostranstvu šef vlade uživa, mutatis mutandis, prava koja uživa i šef države uz
smanjen obim počasti.
40. MINISTAR INOSTRANIH POSLOVA
Ministar inostranih poslova je član vlade resorno zadužen za vođenje međunarodnih odnosa. Pored
šefa države i šefa vlade on je jedini politički funkcioner države koga međunarodno pravo smatra
ovlašćenim da samostalno izjavljuje volju države u međunarodnim odnosima. Ministar inostranih
poslova operativno rukovodi spoljnom politikom jedne države. Njegove izjave i akti neposredno
obavezuju državu u čije ime su dati.
Kako je ministar inostranih poslova neka vrsta normalnog, regularnog posrednika između njegove
države i stranih država, ili, drugačije rečeno, srednji čovek, između šefa države i organa stranih
država, preko njega teče normalna komunikacija između država. U tom smislu strane vlade se
obraćaju ministru inostranih poslova preko svojih diplomatskih predstavnika ili predstavnika drugih
protokola. Protokol koji se odnosi na obavezno rešavanje sporova i Protokol sa fakultativnim
potpisivanjem koji se tiče sticanja državljanstva.
Za razliku od navedenih akata koji za predmet imaju stalna diplomatska predstavništva, Konvencija
o specijalnim misijama (1969) reguliše specijalne misije kao oblik ad hoc diplomatije. Uz Konvenciju
o specijalnim misijama donet je i Fakultativni protokol o obaveznom rešavanju sporova koji
proisteknu iz primene ili tumačenja primene Konvencije.
* Uspostavljanje diplomatskih odnosa. Uspostava diplomatskih odnosa podrazumeva saglasnost dve
ili više država. Uobičajeni način održavanja diplomatskih odnosa između dve države je da svaka od
njih uspostavi stalnu diplomatsku misiju na teritoriji druge. Države su ovlašćene da, na bazi
sporazuma, diplomatske odnose uspostave i na druge načine kao što je, primera radi, obavljanje
diplomatskih odnosa preko njihovih misija u trećoj državi, tzv. zajedničko zastupanje.
Diplomatska praksa poznaje i slučajeve višestrukog zastupanja. Radi se o slučaju kada je
diplomatski predstavnik akreditovan u više zemalja, mada se sedište diplomatske misije nalazi u
jednoj od njih.
* Sastav diplomatske misije. Diplomatska misija je složen organizam u čiji sastav ulaze:
1. šef misije;
2. diplomatsko osoblje, tj. članovi osoblja misije koji imaju diplomatski status.
3. administrativno i tehničko osoblje; i
4. poslužno osoblje.
Konvencija deli šefove misija na tri klase:
1. ambasadore ili nuncije akreditovane kod šefova država i druge šefove misija odgovarajućeg
ranga;
2. poslanike, ministre ili internuncije akreditovane kod šefova država; i
3. otpravnike poslova akreditovane kod ministra inostranih poslova.
Države gotovo bez izuzetka šefove diplomatskih misija postavljaju u rangu ambasadora.
Ambasadori, kao i ostali diplomatski predstavnici prve klase, formalno se titulišu kao „izvanredni
predstavnik i opunomoćeni ministar".
Konvencija u prvu klasu, pored ambasadora, svrstava i nuncije akreditovane kod šefova država i
druge šefove misije odgovarajućeg ranga. Nuncije predstavljaju stalne i redovne ambasadore Svete
stolice koji se odašilju radi obavljanja redovnih diplomatskih poslova. Pored nuncija, praksa Svete
stolice poznaje i legate – pod kojima se podrazumevaju diplomate iz reda kardinala, koji se šalju
samo katoličkim državama u vanrednim misijama specijalne, pretežno crkvene prirode.
Izraz „drugi šefovi misija odgovarajućeg ranga" obuhvataju lica poput ambasadora akreditovanih pri
međunarodnim organizacijama, (recimo, pri OUN), ili ambasadore akreditovane na konferencijama
dugog trajanja kao što je, primera radi, Konferencija o razoružanju.
Za razliku od prve dve klase šefova diplomatskih misija koje se akredituju kod šefova država,
otpravnici poslova akredituju se kod ministra inostranih poslova. Otpravnike poslova u smislu šefova
diplomatskih misija, valja razlikovati od privremenih otpravnika poslova. Privremeni otpravnik
poslova nije akreditovan u tom svojstvu već je to član misije koji vrši dužnost šefa misije u slučaju
ako je mesto šefa misije upražnjeno, ili ako je šef misije sprečen da vrši svoje funkcije. Diplomatski
odnosi na nivou otpravnika poslova, uspostavljaju se, po pravilu, u situacijama kada se nisu stekli
relevantni uslovi za pune diplomatske odnose. Ti uslovi mogu biti diplomatske ili političke prirode.
Diplomatski predstavnici akreditovani u jednoj zemlji sačinjavaju diplomatski kor. Po svojoj prirodi,
diplomatski kor nije pravno lice, skup pojedinaca povezanih međusobnim pravima i obavezama, već
prosto jedan slobodan skup odvojenih, jedan prema drugom nezavisnih lica, među kojima postoji
čisto moralna veza zasnovana na solidarnosti izvesnih prava i interesa njihovih dotičnih država,
ukoliko ta solidarnost ne može postojati bez štete po nezavisnost svake od tih država.
Na čelu diplomatskog kora nalazi se doajen. Doajen diplomatskog kora se određuje na osnovu dva
objektivna kriterijuma:
a) doajen, po pravilu, pripada najvišoj klasi diplomatskih predstavnika - klasi
ambasadora;
b) danu i času preuzimanja funkcija.
U diplomatsko osoblje spadaju savetnici misija, sekretari i atašei. Država imenovanja notifikuje
ministarstvu inostranih poslova države prijema imenovanje članova misije, njihov dolazak i konačni
odlazak ili prestanak njihovih funkcija u misiji. Po pravilu, država imenovanja je slobodna u izboru
članova misije, tako da njihova imena ne dostavlja unapred državi prijema kao što čini u odnosu na
šefa misije. Ova činjenica, međutim, ne sprečava državu prijema, da u bilo koje vreme, čak, i pre
nego što odnosna osoba stigne u državu prijema i preuzme svoje dužnosti, obavesti državu
imenovanja da je odnosno lice persona non grata (nepoželjna ličnost).
Od pravila da se za lica sa diplomatskim statusom, izuzev šefa misije, ne traži prethodno davanje
saglasnosti izuzimaju se, prema Konvenciji, vojni, pomorski ili vazduhoplovni atašei.
Administrativno i tehničko osoblje misije čine administrativni službenici, tehnički stručnjaci,
prevodioci i slično. Član administrativnog osoblja misije nema diplomatski status, pa, otuda, ni veći
deo privilegija i imuniteta koji iz takvog statusa proizlazi.
Konvencija određuje poslužno osoblje kao osoblje misije zaposleno na poslužnim dužnostima u
misiji. Radi se o licima kao što su: baštovani, kuvari, vozači i slično. Jedino efektivno pravo koje
uživaju jeste da u slučaju rata ne mogu biti zadržani već moraju biti repatrirani zajedno sa licem u
čijoj su se službi nalazili.
Diplomatski predstavnik može angažovati i privatnu poslugu (privatni sekretari, domaći učitelji itd.).
Ova lica nisu službenici države koja akredituje već su u privatnoj službi člana misije.
Poseban status uživaju diplomatski kuriri. Pod diplomatskim kurirom podrazumeva se lice koje je
ovlašćeno od nadležnih vlasti države odašiljanja, i u tom smislu opremljeno službenim dokumentom
koji sadrži njegov status, da čuva, transportuje i isporuči diplomatsku torbu i da preda službenu
usmenu poruku diplomatskoj misiji, konzularnom predstavništvu, specijalnoj misiji ili drugoj misiji
ili delegaciji države odašiljanja bez obzira gde se ona nalazi, kao i drugim državama ili
međunarodnim organizacijama. Diplomatski kurir uživa kako privilegije i imunitete u vršenju svojih
službenih funkcija tako i olakšice od strane države tranzita. Pod „diplomatskim prtljagom"
podrazumevaju se svi paketi koji sadrže službenu korespondenciju, dokumenta ili stvari koje služe
isključivo u službene svrhe i koje imaju vidljive spoljašnje oznake njihovog karaktera a u funkciji su
komunikacije između države odašiljanja i njenih diplomatskih predstavništava, konzularnih
