1.Svojstvo i posledice svojstva norme neposredne primene
Da bih shvatili i upoznali problem razmotrićemo tri pitanja: a) koje su norme ,,norme neposredne primene,, b) kada ih treba
stvarno primeniti i c) u čemu je razlika između primene i uzimanja u obzir normi neposredne priimene. Norme neposredne
primene predstvavljaju one propise prava bez obzira da li spadaju u javno ili privatno pravo. Norme neposredne ili
neophodne primene je svako pravilo koje se po državi koja ga je donela mora primeniti na sve pravne odnose koji su
povezani sa tom državom.Norme neposredne primene pretenduju da budu uvažavane mimo kolizionih pravila,tj. bez obzira
na to koje pravo u datom slučaju inače ukazuje koliziona norma. U slučaju spornog aneksa ugovora između nemačkog i
srpskog preduzeća ,srpska strana je tražila da arbitraža umesto švajcarskog merodavnog prava primeni srpske prinudne
norme,da proglasi aneks ništavim.
2.Pojam izigravanje zakona u međunarodnom privatnom pravu
Pošto su tačke vezivanja na osnovu kojih se određuje merodavno pravo najčešće činjenice na koje subjekti pravnoh odnosa
mogu da utiču,stvara se mogućnost za fenomen poznat pod nazivom izigravanje zakona.NPR: strane ugovornice same
odlučuju gde će sklopiti određeni ugovor ili gde će biti mesto izvršenja,pokretne stvari se mogu premeštati,ljudi mogu
menjati svoje boravište,prebivalište,pa i državljanstvo.Ako se veštačkim stvaranjem ili menjanjem činjenice koja je tačka
vezivanja neke kolizione norme postiže primena nekog drugog prava,a ne onoig koje bi bilo merodavno da do promene nije
došlo,reč je o izigravanju zakona o mpp-u. Svrha izigravanja zakona da se umesto prava koje bi da nije došlo do
manipulisanja činjenicom koje predstavlja tačku vezivanja ishodi primena drugog prava čije će norme dopustiti postizanje
efekta koji je različit ili nije dopušten pravilima redovno merodavnog prava.
3. Elementi i oblici izigravanje zakona u mpp-u
1. veštačko stvaranje tačke vezivanja - promena činjenica koje predstavljaju tačku vezivanja, pri čemu ta promena treba da
usledi na način koji je sam po sebi dozvoljen, legalna izmena;
2. namera da se izbegne primena redovno nadležnih normi, fraudulozna namera;
3. treci je je namera izigravanja sporono je da li se fraudulozna namera ima smatrati elementom izigrvanja zakona u mpp-
u,već je prihvaćeno stanovište da namera jeste konstitutivni element fraus legis.
Izigravanje zakona u međunarodnom privatnom pravu javlja se u dva osnovna tipa:
1. prvi podrazumeva da se pred domaćim organom nameće primena stranog umesto domaćeg prava, skrećući normalan
pravac dejstva domaće kolizione norme putem veštački stvorene tačke vezivanja.
2. drugi tip označava fraudulozno izbegavanje srpskih (domaćih) imperativnih propisa pred stranim organom.
Sankcionisanje fraus legis sastoji se u tome da se ne uzima u obzir fraudulozno stvorena tačka vezivanja, već se primenjuje
ono pravo koje bi bilo merodavno da nije došlo do manipulisanja sa tačkom vezivanja, a to je domaće pravo. Pri tome, po
vladajućem mišljenju, ne dira se u samu novonastalu činjenicu (npr. ne ništi se novostečeno strano državljanstvo) samo se
odbija primena stranog prava čiju merodavnost nastoji da uspostavi fraudulozno tačka vezivanja. U anglosaksonskom i
nemačkom pravu
fraus legis
nije sankcionisan.
4 Izigravanje zakona u našem međunarodnom privatnom pravu
Ne primenjuje se pravo stzrane države koije bi bio merodavno po odredbama ovog ili drugog saveznog zakona ako bi
njegovo primenjivanje imalo za cilj izbegavanje primenjaivanja SRJ.Nikakve dileme da se izigravanje zakona posebno
sankcioniše u međunarodnom privatnom pravu Srbije.Potrvrđen je stav da izigravanje valja sprečavati (tačnije sankcionisati)
samo ako je putem veštački stvorene tačke vezivanja izbegnuta primena domaćeg materijalnog prava. Iz formulacije člana 5
može se izvući zaključak da je relevantan i subjektivni faktor. Domaći sud će otkloniti strano pravo,samo ako je
merodavnost stranog prava uspostavljena u cilju izbegavanja primene prava.
5.Granice važenja normi i vremensko razgraničenje normi u mpp-u
Granice su pre svega prostorne(teritorijalne),zatim vremenske a ponekad i personalne prirode.Postojanje granica ne znaci da
su one uvek jasne.Njihovo razaznavanje često predstavlja izvanredno složen problem,pa vremenski i prostorno
razgraničavanje važenja pravnih nmormi često iziskuje složene analize. Granice važenja opštih akata(zakona,podzakonskih
akata) jesu pre svega prostorne(teritorijalne). Do prostornog zakona dolazi zbog toga što se u jednom životnom odnosu
pojavljuju elementi koji taj odnos vezuju za više od jednog suvereniteta.Vremenskim promenama podložni su razni elementi
na koje se oslanja međunarodno privatno pravo te se na više načina javlja pitanje vremenskog razgraničavanja dejstva normi
uporedo ili kombinovano sa prostornim razgraničavanjem. Uporedno i kombinovano jer su po sredi dva fenomena.POd
upoednim javljanjem prostornog i vrremnskog sukoba zakona jednostavno podrazumevamo pojavu vremenskog sukoba
zakona jednostavnoo podrazumevamo pojavu vremenskog sukoba zakona na specifičnom terenu mpp-a.
6. Mobilni sukob zakona
Mobilni sukob zakona predstavlja svojevrsnu kombinaciju vremenkih i prostornih sukoba zakona, do koje dolazi kada se
protekom vremena menjaju činjenice na kojima se zasniva tačka vezivanja, i to na taj način što se vezuju za više pravnih
poredaka. U
conflit mobile
ne radi se o odnosu starog i novog prava, već se menja jedna koliziono relevantna činjenica koja
se pri tome vezuje za više prava (dva ili više paralelno važećih prava u raznim državama). Jedno od klasičnih poprišta
mobilnih sukoba zakona su bračno-imovinski odnosi. U većini zemalja tačke vezivanja za te odnose je zajednički
lex
nationalis
( u nekima
lex domicilli
) bračnih drugova, što stvara mobilni sukob zakona ukoliko bračni drugovi menjaju
državljanstvo, odnosno domicil.
Mobilni sukob zakona ima sličnosti sa ustanovom
fraus legis
. Osnovna sličnost se sastoji u tome što i u jednom i u drugom
slučaju problem nastaje promenom činjenice koju tačka vezivanja smatra relevantnom, i njihovo vezivanje za drugo pravo.
Razlika je u tome što da bi takva promena predstavljala izigravanje zakona potrebno je da su ispunjeni i još neki uslovi:
fraudulozna namera i da cilj izigravanja bude izbegavanje domaćih imperativnih materijalnih normi.
Postoje dva osnovna pristupa rešavanju problema mobilnog sukoba zakona.
1. Po jednom stanovištu, traži se jedinstvena i opšta solucija za ovaj problem koja bi bila primenljiva u svim konkretnim
slučajevima: najpoznatija je solucija izvedena iz teorije stečenih prava, a postoji i rešenje koje polazi od izjednačavanja
mob.sukoba zakona sa pitanjem vremenskog važenja pravnih normi.
2. Po drugom stanovištu nema jedinstvenog rešenja već ga treba tražiti od slučaja do slučaja. Ovaj prilaz je najefikasniji kada
sam zakonodavac vremenski precizira pojedine tačke vezivana koje često daju povoda mobilnom sukobu zakona. Ovaj
metod često koristi ZMPP (npr: za nasleđivanje je merodavno pravo države čiji je državljanin bio ostavilac u vreme svoje
smrti).
7.Kolizione norme pred nejedinstvenim pravnim poretkom
Međunarodna i unutar državna koliziona sfera nisu i nemogu biti potpuno odvojene. Isti pravni odnos može da pokrene i
međunarodni i unutrašnji kolizioni mehanizam istovremeno te se postavlja pitanje njihovog razgraničenja ili sadejstva.
Nema sumnje da u slučaju u kom se jedan odnos vezuje za više država,od kojih jedna ili više imaju složeno-pravni
sistem,najpre treba konsultovati međunarodno-privatnopravne norme. Imas tri primera ,jedan je da pred engleskim sudom se
pojavilo pitanje po kom pravu treba raspraviti zaostavštinu britanske državljanke koja je umrla u Napulju,nakon što je tamo
živela 47 g... Sud je prvo utvrdio da je prema engleskim kolizionim normama merodavno pravo domicila ostavioca i da je to
italijansko pravo. Postoje dva osnovna rešenja problema određivanja merodavnog prava unutar nejedinstvenog pravnog
poretka:pravila međunarodnog privatnog prava mogu neposredno da biraju između merodavna pravila kao jedno rešenje ili
se konačan izbor prepušta unutrašnjim kolizionim normama države sa složenim pravnim sistemima.
8. Lex nationalis pred nejedinstvenim pravnim poretkom
Osnovna razlika između lex nationalis-a i ostalih tački vezivanja je u tome što se lex nationalis zasniva na elementu koji se
neposredno vezuje za državu,dok ostale tačke vezivanja- lex loci contractus itd.- imaju kao činjeničnu osnovu povezanost sa
jednim mestom.Preko tog mesta moguće je vezivanje za jednu državu ali je isto tako moguće i vezivanje za užu teritorijalnu
jedinicu. Najprihvatljivijim se čini kombinovano rešenje koje prihvata i haška konvencija ob sukobima zakona u pogledu
oblika testamentarnih odredaba iz 1961 g.Ako je pravo državljanstva pravo složene države,merodavno pravo unutar te države
odrediće njene unutrašnje kolizione norme.
9. Pojam i vrste reciprociteta i retorzije u mpp-u
Uzajamnost/reciprocitet je odnos između dve države po kome svaka od njih garantuje i daje određeni pravni tretman
državljanima druge države ili priznaje prava koja su nastala pod dejstvom zakona te druge države, ukoliko i ova
tako postupa sa njenim državljanima i sa pravima nastalim pod dejstvom njenih zakona. Uslov reciprociteta znači
uslovljavanje primene stranog prava, priznanja strane sudske odluke, ili nekog prava stranaca, istim postupanjem
date strane države prema našim građanima, našem pravu i našim odlukama. Retorzija predstavlja pravni institut
pomoću kojeg jedna država naređuje svojim organima da ne postupe po normama o pravima stranaca i sukobu
jurisdikcija koje je ona propisala, nego da postupe na identičan ili sličan način kako postupa strana država prema
domaćim državljanima ili domaćim sudskim odlukama ili zamolnicama domaćih sudova. Retorzija se dakle
pojavljuje kao protivmera onda kada strana država ne postupa sa domaćim državljanima na jednak način kao sa
svojim sopstvenim ili ih gore tretira nego strance državljane drugih država, ili tako postupa prema domaćim sudskim
odlukama.
10. Reciprocitet i retorzija u određivanju merodavnog prava
Postaviti uslov reciprociteta i zapretiti retorzijom kao sankcijom u oblasti određivanja merodavnog prava znači
sledeće:strano pravo na koje ukazuje domaća koliziona norma primeniće se samo u slučaju ako se u dotičnoj stranoj
zemlji u simetričnom slučaju primenjuje pravo Srbije. U domenu sukoba jurisdikcija reciprocitet i retorzija se
javljaju pre svega u vezi sa priznanjem i izvršenjem stranih odluka, a pored toga negde je poznata i retorzna
nadležnost. U uporednom pravu se po pravilu ne uslovljavaju sva prava stranaca reciprocitetom, već samo određena
prava. Sama reč retorzija znači odmazda i retorziona mera je u suštini zaista jedna vrsta odmazde. U mpp-u
saradnja pravnih poredaka gradi se pretežno jednostranim akcijama
Kada se radi o proglašenju nestalog lica za umrlo tačka vezivanja za određivanje merod.prava je lex nationalis u vreme
nestanka tog lica.
16. Pojam državljanstva i sticanje državljanstva po zakonu Srbije
Državljanstvo predstavlja javnopravni odnos između države i lica, u kojem lice-državljanin stiče najširi status, tj. dostupna su
mu sva prava koja dati pravni sistem obezbeđuje za svoje građane.
Postoje dva osnovna metoda sticanja državljanstva:
ius sanguinis
i
ius soli
.
Po metodu
ius sanguinis
državljanstvo se stiče preko državljanstva roditelja, tj. deca nasleđuju državljanski status roditelja.
Po
ius soli
državljanstvo se stiče po teritoriji rođenja.
Državljanstvo se stiče u momentu rođenja i to je osnovni način sticanja državljanstva, ali postoje i dopunski načini (sticanje
državljanstva tokom života pojedinca).
Zakon o državljanstvu Republike Srbije iz 2004.godine predviđa kao
OSNOVNE NAČINE
sticanja državljanstva: sticanje
državljanstva po poreklu i sticanje državljanstva rođenjem na teritoriji RS.
1. sticanje državljanstva po poreklu
(
ius
sanguinis)
je primarni metod; po sili zakona dete stiče srpsko državljanstvo poreklom:
- ako su mu oba roditelja državljani RS, bez obzira na mesto rođenja
- ako je jedan roditelj državljanin RS, a dete je rođeno u Srbiji, bez obzira na državljanstvo drugog roditelja
- ako je jedan roditelj državljanin Srbije, a drugi nepoznat ili apatrid, bez obzira na mesto rođenja
- državljanstvo RS poreklom stiče dete rođeno u inostranstvu, čiji je jedan od roditelja u trenutku njegovog rođenja
državljanin RS a drugi je strani državljanin.
2. sticanje državljanstva rođenjem na teritoriji RS (
ius soli
)
- ovo je supsidijarni metod čiji je cilj sprečavanje pojave
apatridije. Dete rođeno ili nađeno na teritoriji Republike Srbije, a oba roditelja su mu nepoznata ili nepoznatog državljanstva
ili bez državljanstva, stiče državljanstvo Republike Srbije rođenjem. Detetu koje je na ovaj način steklo državljanstvo RS,
ono prestaje na zahtev roditelja ako se do navršene 18. godine utvrdi da su mu oba roditelja strani državljani (ako je dete
starije od 14 godina potrebna je i njegova saglasnost). Državljanstvo u tom slučaju prestaje danom dostavljanja rešenja.
DOPUNSKI NAČINI
sticanja državljanstva Srbije su prijem (naturalizacija) i sticanje na bazi međunarodnog ugovora.
17. Državljanstvo kao tačka vezivanja
Ex-jugoslovenski zakonodavac se opredelio za državljanstvo kao za tačku vezivanja pri određivanju merodavnog prava za
statusna,porodična i nasledna pitanja.Ovo je relativno normalno opredeljenje za zakonodavca jedne emigrantske zemlje. U
vezi sa korišćenjem državljanstva kao tačke vezivanja posebne teškoće predstvavljaju lica koja su apatridi(lica bez
državljanstva) ili bipatridi (lice sa više državljanstva)Nacionalna zakonodavstva pa i međunarodne konvencije nastoje da
spreče ovu pojavu postignuti su i određeni rezultati.
18. Domicil kao pravna ustanova i tačka vezivanja
Prebivalište (domicil) predstavlja mesto u kome se građanin nastanio sa namerom da u njemu stalno živi. Domicil ima dva
osnovna elementa: faktički i voljni. Faktički elemenat se ogleda u prisustvu lica na jednom mestu (boravak), dok se voljni
elemenat ogleda u nameri lica da trajno ostane na tom mestu (
animus semper vivendi
). Ima autora (kao što je Jezdić) koji
dodaju i treći elemenat- poslovnu sposobnost; smatra se da lica koja nemaju poslovnu sposobnost imaju tzv. zakonski
domicil u mestu prebivališta svojih roditelja. U našoj teoriji postoji nesaglasnost o tome kada domicil prestaje, tj da li
prestaje kada se izgubi jedan od njegovih elemenata ili pak ako nestanu oba.
Posebno pitanje u vezi sa domicilom predstavljaju naši državljani koji duže vreme borave i rade u inostranstvu; koji su tamo
uspostavili faktički elemenat domicila ali istovremeno, u jednom broju slučajeva, nemaju nameru da trajno ostanu u
inostranstvu, već da se vrate u zemlju. Naša pravna politika išla je ka njihovom vezivanju za domovinu preko fikcije da su
oni stekli u inostranstvu samo boravište, a da su zadržali svoj (ex)jugoslovenski domicil.
Davanje odobrenja za stalno nastanjenje je u nadležnosti Ministarstva unutrašnjih poslova RS, ali ono nije formulisano kao
obaveza već kao mogućnost. Tako se stalno nastanjenje
može
odobriti strancu:
1) kome je neko od članova uže porodice (bračni drug, dete, roditelj) državljanin RS ili stranac kome je odobreno stalno
nastanjenje u RS,
2) koji je zaključio brak sa državljaninom RS,
3) koji je jugoslovenskog porekla,
4) koji je u RS uložio sredstva radi obavljanja privrednih i društvenih delatnosti.
U kolizionim normama ZMPP Srbije domicil se koristi kao supsidijarna tačka vezivanja. Ukoliko se po primarnoj
tački vezivanja ne može utvrditi merodavno pravo za dati odnos sa elementom inostranosti pribegava se domicilu kao
tački vezivanja; i to kada su radi o pitanjima: porodičnog (naročito bračnog) prava, ugovorni odnosi (kada se
merod.pravo određuje po nosiocu karakteristične prestacije), pri određivanju merod.prava za formu testamenta.
19 Između državljanstva i domicila kao tačke vezivanja
Dilema između državljanstva i domicila kao mogućih tačaka vezivanja u statusnim odnosima daje povoda jednoj od najdužih
kontroverzi u međunarodnom privatnom pravu. Navode se mnogobrojni argumenti u prilog jednom ili drugom resenju i
mnogi od tih argumenata sasvim su ubedljivi.Pristalice državljanstva ističu da je too jača veza da je manja podložna
promenama da se znatno lakše utvrđuje nego što je to slučaj sa domicilom.Pristalice domicila ističu da se prebivalište mnogo
realnija veza sa jednom teritorijom da je logičnije da se nečija sposobnost ravna prema pravu sredine u kojoj živi.
20. Sposobnost pravnih lica
Pripadnost pravnih lica označava pravnu vezu između jedne države i jednog pravnog lica na osnovu koje ono postaje titular
određenih prava i potpada pod jurisdikciju odnosne države. Po svojoj pripadnosti jedno pravno lice može da bude smatrano
domaćim ili stranim pravnim licem . Zavisno od toga da li je u pitanju domaće ili strano pravno lice, pravnom licu se
priznaju ova ili ona prava i određuju različite obaveze. Države to čine na osnovu sopstvene procedure i svojih kriterijuma, pa
tako postoje: sistem slobodnog udruživanja, sistem koncesije i normativni sistem. Teorijski bi svaka država mogla dati
svojstvo pravnog lica svakom obliku udruživanja, ali nijedna to ne čini ukoliko udruživanje nema značajnijih veza sa
dotičnom državom. Danas postoje dva glavna oblika povezivanja države sa udruženjima:
1) sistem inkorporacije (osnivanja) - ukoliko je organizacija osnovana po domaćim propisima ona crpi subjektivitet iz
domaćeg prava
2) sistem stvarnog sedišta - subjektivitet se izvlači iz domaćeg prava samo ako organizacija ima i stvarno sedište na domaćoj
teritoriji.
Određivanje pripadništva, međutim izaziva značajne probleme kod multinacionalnih kompanija koje mogu da budu
organizovane na različite načine, sastavljene od delova sa različitim pravnim statusom u pojedinim državama bilo da su
posebno inkorporisane ili ne. Teorija i praksa su za ovaj problem nudile razna merila: od toga da se pripadnost pravnog lica
utvrđuje prema državljanstvu članova glavnog odbora, ili državljanstvu lica koje efektivno kontrolišu pravno lice (važilo u
Engleskoj, Francuskoj i SAD za vreme I i II sv.rata) pa do toga da merilo bude registracija pravnog lica, ili stvarno sedište
(sedište glavnog organa uprave), ili centar privredne aktivnosti/eksploatacije.
21. Međunarodno porodično pravo i međunarodno porodično pravo u Srbiji
Porodično pravni odnosi čine najzanimljivijji i najučestaliji deo MPP. U nekim zemllja da bi se regulisali ovi odnosi uzima se
u obzir porodično nasleđe i verska shvatanja. Postoje pokušaje da se napravi unifikacija porodičnih pravila ali i to je utopija.
Približavanje normi dolazi po pitanjima koja su regulisana u povelji OUN, Univerzalna deklaracija o pravima čoveka,
Evropska konvencija za zaštitu prava građana. Ali i dalje postoje razlike u porodično pravnim odnosima mnogih zemalja, pa to
dovodi i do značaja sukoba na ovom području. Značajna razlika postoji i u porodično pravnim normama pojedinih zemalja, a
ovde utiče i veliki intenzitet kretanja ljudi preko granica. Stupa se u brak sa osobama druge nacionalnosti, vere ili rase, usvoji
se dete drugačije nacionalnosti, vere ili rase.
Izvori međunarodnog porodičnog prava u Srbiji:
Zakon sadrži detaljan rešenja za pitanja zaključenja braka , nevažnosti braka, materinstva, očinstva, itd jer je izvršena potpuna
kodifikacija normi međunarodnog privatnog prava. Pored zakona značajan izvor kolizionih normi su i bilateralne konvencije.
Većina tih konvencija reguliše uzajamnu pravnu pomoć, uzajamne pravne odnose u građanskim, porodičnim i krivičnim
stvarima. Takođe postoje i dve specijalne bilateralne konvencije koje regulišu priznanje i izvršenje stranih sudskih odluka o
zakonskom izdržavanju: Sporazum između SFRJ i Austrije; sporazum između SFRJ i kraljevine Belgije. Materije
Međunarodnog privatnog prava tiču se i tri milateralne konvencije koje je naša zemlja ratifikovala: Njuorška (olakšavanje
izdržavanja između poverilaca i dužnika koji se nalaze na različitim teritorijama); Haška konvencija o građanskopravnim
aspektima – otimanja dece-pravna pomoć; Evropska konvencija o priznanju i izvršenju odluka o staranju o deci.
22. Materijalni uslovi za zaključenje braka
Brak je ustanova koja je pod posebnom zaštitom države, a društveni i javni interesi koji iz njega proizilaze su prepušteni volji
njegovih učesnika. Da bi brak bio punovažan država propisuje određene uslove, materijalne i formalne, čija je uloga da
eliminišu one brakove koji ne odgovaraju nadzoru konkretne zajednice. Kad se spominju brakovi sa elementom inostranosti
postoje razlike u nacionalnim pravima, koncepciji braka, različito državljanstvo itd. U većini država brak se tretira kao
zajednica jednog muškarca i žene, ali u islamskim državama monogamije nije put do sreće (4 žene). Neke zemlje procenjuju
da li je duševna bolest smetnja za zaključenje braka, zatim uzrast, krvno srodstvo, različitost polova itd. Ovde se za
zakonodavca postavlja zadatak kodifikacije tj. tumačenje pojma braka.
Dva su osnovna principa za materijalne uslove za zaključenje braka, pri postavljanju kolizionih normi:
Merod
avno pravo zemlje u kojoj se brak zaključuje
: pravo mesta zaključenja braka je jednostavno koliziono
rešenje jer nadležni organ primenjuje domaće pravo koje najbolje poznaje. Pravna sigurnost dolazi do toga jer se
eliminišu problemi između kvalifikacije materijalnih i formalnih uslova za zaključenje braka. Zamerka je jednino u
tome što se pruža mogućnost izigravanja zakona.
Personalno pravo budućih partnera:
poštuje se pravo države da vode brigu o ličnim i porodičnim odnosima ljudi
koji imaju pripadnost te države. Ali ovde se javlja dilema merilo pripadnosti jedne države, tj. da li dati prima
