1. POJAM I PREDMET MPP
MPP je posebna, nacionlna grana prava, koja je pretežno zasnovana na
unutrašnjim pravnim normama, ali obuhvata i norme sadržane u međunarodnim
sporazumima.
Postoji više shvatanja o tome šta je predmet MPP-a. Prema jednom shvatanju,
predmet ove grane prava su pravni instituti i pravne norme koje ono obuhvata. Prema
drugom shavtanju, predmet MPP-a je rešavanje sukoba zakona i sukoba jurisdikcija u
pogledu njihove nadležnosti i primene, a prema trećem, privatnopravni odnosi sa
stranim elementom i njihovo pravno regulisanje. Moglo bi se reći da je treće shvatanje
najispravnije.
Specifičnost ove
grane prava
je to što su njen predmet svi privatnopravni odnosi
koji se proučavaju i u drugim granama prava, asli samo u slučaju kada u sebi sadrže
strani element
. Pored odnosa sa stranim elementom, u predmet ove grane prava
spada i sudska nadležnost za reševanje sporova iz privatnopravnih odnosa sa stranim
elementom, kao i priznanje i izvršenje sudskih odluka donetih u ovakvim sporovima.
Specifičnost
normi
koje uređuju ovu oblast je u tome što one najčešće ne
regulišu nepostedno i konačno neki privatnopravni odnos, nego najčešće samo određuju
pravo ili sud neke zemlje, koji će taj odnos konačno razrešiti.
2. NAČINI REGULISANJA U MPP
Postoji nekoliko načina regulisanja u MPP-u.
Posredno ili koliziono
regulisanje je uobičajeno za ovu granu prava. Ono se
sastoji u tome da se pravnom normom reguliše i određuje pravo neke zemlje čijom
primenom se meritorno i konačno reguliše određeno privatnopravni odnos. Naziva se
koliziono jer reguliše sukob prava dve ili više zainteresovanih država koje pretenduju da
regulišu određenji privatnopravni odnos sa stranim elementom.
Neposredno regulisanje
je direktno regulisanje privatnopravnog odnosa sa
stranim elementom. Ovakav način regulisanja primenjuje se najčešće kod višestranih
međunarodnih konvencija kojima se meritorno regulišu neki privatnopravni odnosi sa
stranim elementom.
Nacionalno regulisanje
vrši se kroz donošenje odgovarajućih nacionalnih
propisa, najčešće zakona. Države su u tom pogledu suverene i samostalne, ali ipak
moraju voditi računa da regulisanje bude uvažavano i od strane drugih država da bi
moglo da proizvede dejstva i u drugim državama.
Međunarodno regulisanje
vrši se kroz međudržavne sporazume. Države na taj
način ustanovljavaju posebne pravne režime koji se primenjuju između njih, a odnose se
na privatnopravne odnose sa stranim elementom u kojima učestvuju njihovi državljani ili
pravna lica. Ovi međudržavni ugovori imaju prednost u primeni u odnosu na nacionalno
zakonodavstvo.
1
3. IZVORI MPP (unutrašnji izvori, međunarodni izvori, hijerarhija izvora
prava, pravna praznina)
Kao i u drugim granama prava, i u međunarodnom privatnom pravu postoje dve
vrste izvora - unutrašnji i međunarodni izvori.
Osnovni unutrašnji izvor
MPP-a je
Zakon o rešavanju sukoba zakona sa
propisima drugih zemalja u određenim odnosima
. Njime je uređena materija sukoba
zakona i sukoba jurisdikcija. Međutim, ova materija uređena je i drugim zakonima, kao
što su: z. o parničnom postupku, z. o izvršnom postupku, z. o osnovama svojinsko
pravnih odnosa, z. o autorskim i srodnim pravima, zakon o državljanstvu itd.
Međunarodne izvore
čine ratifikovani bilateralni i multilateralni ugovori, a sud
je dužan da zna za postojanje tih ugovora, kao i za njihovu sadržinu, jer oni
predstavljaju sastavni deo unutrašnjeg pravnog poretka, pa su sudovi dužni da ih
primenjuju. U pogledu njih važi pretpostavka da sud poznaje pravo (
iura novit curia
). To
znači da je sud dužan da zna za postojanje međunarodnih ugovora koji su na snazi u
našoj zemlji, a isto tako, dužan je da poznaje njihovu sadržinu i primeni ih kada su za
to ispunjeni potrebni uslovi.
U MPP-u
hijerarhija izvora
predstavlja, u stvari, rešavanje pitanja koji od više
propisa koji uređuju materiju MPP-a traba da bude primenjen na konkretni odnos ili
pitanje koje se reguliše. Prema odredbama Ustava, najviši akt u našoj zemlji predstavlja
ustav. Svi ostali zakoni i drugi opšti akti, kao i međunarodni ugovori ne smeju biti u
suprotnosti sa ustavom. Kada je reč o odnosu zakona i drugih opštih akata sa
potvrđenim međunarodnim ugovorima, ustav prednost daje ovim drugim. Ako je ista
materija uređena bilateralnim i multilateralnim konvencijama, pradnost u primeni imaju
bilateralne.
Zakon o MPP-u je
opšti zakon
u odnosu na ostale zakone koji urađuju neka
pitanja iz ove oblasti, što znači da se njegove odredbe neće primenjivati, ako su odnosi
o kojima je reč regulisani nekim drugim zakonom ili međunarodnim ugovorom.
PRAVNA PRAZNINA
postoji u situaciji kada određeni društveni odnos, koji
treba da bude pravno uređen, nije uređen pravnom normom. U ovoj materiji se prilikom
popunjavanja praznina koriste se sledeća načela:
-
načelo bliske veze
- znači da za svaki pravni dnos treba utvrditi sa kojom državom je
u najbližoj vezi i da pravu te države treba prepustiti uređenje datog odnosa.
-
načelo in favorem negotii
- primenjuje se ono pravo koje održava na snazi pravni
posao ili pravni odnos, a ne ono po kojem bi taj pravni odnos ili pravni posao postao
ništav.
-
načelo zaštite slabije strane
- npr kod odnosa između roditelja i deteta, ukoliko je
nemoguće doći do zajedničkog prava, primeniće se pravo deteta.
-
načelo izbegavanja diskriminacije po polu
- znači da se domaći zakonodavac
nikada ne opredeljuje za neko pravo zato što je u bližoj vezi sa muškarcem ili ženom.
2
III)
Dispozitivne
- su one kod kojih subjekti u pravnom odnosu mogu da biraju
nadležno pravo. One uglavnom postoje kod ugovornih odnosa.
Imperativne
- one kod kojih, prilikom njihove primene, mora da se postupa u
skladu sa elementima vezivanja koji su u njima sadržani.
6. ELEMENTI VEZIVANJA
Elementi vezivanja imaju ulogu da privatnopravni odnos
vežu za određeno pravo
,
koje kao nadležno treba da ga reguliše. Naziva se i odlučujuća činjenica, jer se njome
između više oblika stranih elemenata koji se pojave u pravnom odnosu samo to
elementu daje odlučujući značaj u određivanju nadležnog prava.
Element vezivanja koji se koristi u nekoj normi izražava opredeljenje određene
zemlje da preko njega podvrgnu određeni privatnopravni odnos sa stranim elementom
pod određeno pravo, koje će ga regulisati. Upotreba različitih elemenata vezivanja za
iste privatnopravne odnose sa stranim elementom je karakteristika međunarodnog
privatnog prava.
Elementi vezivanja mogu biti: državljanstvo, domicil, redovno boravište i
boravište, nacionalnost broda i vazduhoplova, mesto nalaženja stvari, autonomija volje
stranaka, mesto zaključenja, mesto izvršenja, najbliža veza, mesto suda.
Svaka država, u zavisnosti od svojih interesa, odlučuje koju je tačku vezivanja
obuhvatiti kolizionom normom. Tako se npr. neke države odlučuju da preko
državljanstva, kao tačke vezivanja, odrede nadležno pravo za statusne odnose ili
naleđivanje, dok se druge opredeljuju za domicil kao tačku vezivanja za određivanje
nadležnog prava u tim odnosima.
7. DRŽAVLJANSTVO (pojam i značaj)
Državljanstvo je pravni odnos između jednog fizičkog lica i jedne države, na
osnovu koga su mu u toj državi formalno-pravno dostupna sva građanska, politička i
ekonomsko-socijalna prava. Ova veza takođe predstavlja i osnov za obaveze koje ta
država predvidi za svoje državljane.
Koga će jedna država smatrati svojim državljaninom svaka država uređuje
suvereno. U MPP-u državljanstvo je značajno i kao element vezivanja, ali i kod pravnog
položaja stranaca, kada je potrebno da se utvrdi ne samo da li je jedno lice domaći ili
strani državljanin, nego, kada je stranac, čije je države državljanin.
Po pravilu, državljanstvo se reguliše posebnim zakonom o državljanstvu. Takav
slučaj je i u našoj zemlji, u kojoj je 2004. godine usvojen Zakon o državljanstvu.
Državljanstvo je značajno i kao element vezivanja, ali i kod pravnog položaja
stranca, kada je potrebno utvrditi da li je neko lice stranac ili domaći državljanin, a kada
je stranac, potrebno je utvrditi i to čije je države državljanin.
4
8. DOKAZIVANJE DRŽAVLJANSTVA
Svaka država suvereno određuje načine dokazivanja svog državljanstva. Tako se
u nekim slučajevima državljanstvo mora dokazati sertifikatom o državljanstvu, a u
drugim izvodom iz matične knjige, službenog lista itd. Ono se po pravilu dokazuje
nekom javnom ispravom, a u inostranstvu i putnim ispravama.
Inostrana javna isprava kojom se dokazuje državljanstvo mora biti legalizovana,
osim kada se dokazuje pasošem. Ispunjenje uslova reciprociteta je potrebno da bi javna
isprava kojom se dokazuje državljanstvo imala dokaznu snagu.
Za lica koja ne mogu da dokažu svoje državljanstvo može postojati
prezumpcija
državljanstva
, a svaka država određuje uslove pod kojima će neko lice smatrati svojim
državljaninom, kada ono ne može verodostojnim ispravama da dokaže da je njen
državljanin. Takva pretpostavka je oboriva i ostaje na snazi sve dok se ne dokaže da
takvo lice ima strano državljanstvo ili da se već pozivalo na neko strano državljanstvo.
9. LICA BEZ DRŽAVLJANSTVA
Lica koja nemaju državljanstvo nijedne zemlje nazivaju se
apatridi
. Dva su
osnovna razloga zbog kojih nastaju apatridi.
Prvi je taj, što zbog različitih osnovnih načina sticanja državljanstva neko lice
prilikom rođenja ne stekne državljanstvo nijedne zemlje. Do ovoga dolazi kada se dete
rodi u državi koja prihvata sistem
ius sanguinis
od roditelja državljana zemlje koja
prihvata sistem
ius soli
.
Drugi razlog je što nekom licu može prestati državljanstvo jedne zemlje, a da
pritom ne stekne državljanstvo druge. To se najčešće dešava kod oduzimanja ili gubitka
državljanstva.
Apatridi nisu poželjna kategorija u međunarodnim odnosima, pa države
preduzimaju mere da izbegnu nastanak apatrida, kako u okviru nacionalnih zakona, tako
i u dvostranim međunarodnim ugovorima o pravnoj pomoći i drugim međunarodnim
ugovorima.
10. LICA SA VIŠE DRŽAVLJANSTAVA
Usled različitih načina sticanja državljanstva u pojedinim zemljama, dolazi do
pojave da jedno fizičko lice ima dva ili više državljanstava. Drugi razlog takvoj pojavi je
u različitim dopunskim načinima sticanja državljanstva, koji ne zahtevaju uvek da je
prestalo ranije državljanstvo kada se stiče novo.
Lica koja imaju više državljanstava imaju višestruka prava i obaveze, koje mogu
biti kontradiktorne i dovesti do problema kako u unutrašnjim, tako i u međunarodnim
odnosima. Zbog toga je pojava lica sa više državljanstava nepoželjna.
Moguće su dve situacije prilikom određivanja čijim će državljaninom jedna zemlja
smatrati lice koje ima više državljanstava. Prva, kada se pitanje postavi
u zemlji čije
5
12. NACIONALNOST PRAVNIH LICA (pojam, značaj, utvrđivanje)
Nacionalnost pravnog lica predstavlja vezanost jednog pravnog lica za jednu
zemlju, na osnovu čijeg prava je ono osnovano i u kojoj su mu priznata sva prava i
pogodnosti koje se daju domaćim pravnim licima.
Po pravilu, svako pravno lice ima nacionalnost jedne države, ali ima i onih koja
imaju nacionalnost dve ili više zemalja, kada se u svakoj od njih smatraju pravnim licem
te zemlje. Osim toga, postoje i međunarodna pravna lica, koja nemaju nacionalnost
nijedne zemlje, jer su srvorena međudržavnim ugovorom, kojim je određena njihova
pravna i poslovna sposobnost, organizacija i način prestanka.
Svaka država samostalno određuje koja lica će smatrati svojim, a koja stranim
licima. Postoje dva osnovna kriterijuma za utvrđivanje nacionalnosti pravnih lica - prema
mestu osnivanja i registracije ili prema sedištu pravnog lica. Smatra se da je sedište
pravnog lica u onoj zemlji u kojoj se nalazi glavna uprava pravnog lica.
Naš ZMPP
za nacionalnost pravnog lica upotrebljava izraz pripadnost pravnog lica. Kao
kriterijum za određivanje pripadnosti prihvaćeno je mesto osnivanja, što znači da sva
pravna lica osnovana po našem pravu imaju pripadnost naše zemlje. Kada je reč o
stranim pravnim licima (osnovanim u inostranstvu), njihova pripadnost se određuje
prema njihovom sedištu.
13. NACIONALNOST PRAVNIH LICA KAO TAČKA VEZIVANJA
Domaća pravna lica obično uživaju više prava i u većem obimu nego strana
pravna lica. Zato strana pravna lica koja žele da trajnije posluju na teritoriji neke zemlje,
u njoj osnivaju pravno lice, koje se onda smatra domaćim i uživa sva prava. Međutim, ni
pravni položaj svih stranih lica u jednoj zemlji nije uvek isti i često zavisi od
reciprociteta, najčešće predviđenog u dvostanim ili višestranim međunarodnim
ugovorima.
Nacionalnost pravnih lica je u svim zemljama prihvaćen element vezivanja za
određivanje nadležnog prava za
status i statusna pitanja pravnog lica
, od kojih su
najvažniji nastanak i prestanak pravnog lica, pravna i poslovna sposobnost, granice
odgovornosti za preuzete obaveze. I ovde postoji izuzetak kao kod fizičkih lica, pa se
kao elemnt vezivanja primenjuje mesto gde je obaveza preduzeta, ako pravno lice nije
bilo poslovno sposobno po pravu države čiju nacionalnost ima.
Nadležnost domaćeg ili stranog suda
određuje se prema nacionalnosti pravnog
lica kada je reč o likvidaciji pravnog lica, pa će se uslovi i postupak likvidacije obaviti po
pravu suda za koji se utvrdi da je nadležan za likvidaciju.
7
